Skip to main content

Full text of "Codex diplomaticus Nassoicus, Volume 1"

See other formats


This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the Copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to Copyright or whose legal Copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken Steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the file s We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these flies for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's System: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in Copyright varies from country to country, and we can't off er guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
any where in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the füll text of this book on the web 

at http : //books . google . com/| 



f i 



t \ 



► 




Digitized by 



Google 



L 



- A /- / 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



CODEI DIPIMATIOTS NASSO» 



NASSAUISCHES 

URKUNDENBUCH. 

ERSTER BAND, ERSTE ÄBTHEILUNG. 



DIE URKUNDEN DES EHEMALS KUHMAINZISCHEN GEBIETS» 

EINSCHLIESSLICH DER HERRSCHAFTEN EPPENSTEIN, KÖNIGSTEIN 

UND FALKENSTEIN; DER NIE DER GRAF SCHAFT KÄTZENELNBOGEN 

UND DES KURFFÄLZISCHEN AMTS CA ÜB. 



BEARBEITET VON 



D* W. SAUER 

KÖNIGTi. STAATSARCHIVAR ZU WIESBADEN. 



WIESBADEN. 

JULIUS NIEDNER, V ERLAG SH ANPLUNG. 

1885. 



Aufgeschnittene oder beschmutzte Exemplare werden nicht zurückgenommen. 

Digitized by VjOOQlC 



'fouxxct*, ' Wi^- •'. /^ trr - - - h^ü* 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



t 



CODEX DIPLOMATICUS 

NASSOICUS. 



HERAUSGEGEBEN VON 



D? K. MENZEL o» D? W. SAUER 

PROFESSOR AN DRR KÖNIGL. UNIVERSITÄT ZU BONN KÖNIG L. STAATSARCHIVAR Zu" WIESBADEN. 



IM AUFTRAGE UND MIT UNTERSTÜTZUNG DES COMMUNALSTÄNDISCHEN 
VERBANDES DES REGIERUNGSBEZIRKS WIESBADEN. 



WIESBADEN. 

JULIUS NIEDNER, VERLAGSHANDLUN&. 

1885. 



Digitized by 



Google 



SSAUISCHES URKUNDENBUCH. 



ERSTER BAND, ERSTE ABTHEILUNG. 



DIB URKUNDEN DBS EHEMALS KUBJflLAJNZESCHEN GEBIETS, 

ETN*SCHIiIB8SIiICH DBB HERRSCHAFTEN EPPBN8TEIN, KÖNIG-STEIN 

TTtTD FALKENSTEIN; DBB NIBDERGRAF8CHAFT KATZENELNBOGEN 

UND DES KURPFALZIBCHEN AMTS CAUB. 



J 



BBABBEITET VON 

D? W. SAUER 

KÖNIGL. STAATSARCHIVAR ZU WIESO AUEN. 



MIT ZWEI SIEGELT A F E L N. 



WIESBADEN. 
JULIUS NIEDNER, VERLAGSHANDLUNG. 

1885. 



Digitized by 



Google 






'KÜA? 



*&30 



:oxak 



Alle Rechte vorbehalten. 






Wiesbaden. L. Schellenberg'sche Hof-Buchdruckerei. 
Papier von Sieler & Vogel in Leipzig. 



Digitized by 



Google 



VOKBEMEKKUNGEN. 



Der Plan, die Urkunden des Hauses Nassau und der Nassauischen Gebiete 
zu sammeln und zu veröffentlichen, bildet einen hervorragenden Theil der 
Geschichte des Nassauischen Archivs von dem Zeitpunkte der wissenschaftlichen 
Organisation desselben ab bis in die neueste Zeit. 

Schon Hagelgans, der verdienstvolle Ordner des Idsteiner Archivs, hatte 
es sich, ohne Zweifel angeregt durch die grossen Arbeiten von Joannis und 
Gudenus, zur Aufgabe gestellt, ein Urkundenbuch der dem Walramischen Stamme 
des Hauses Nassau gehörigen Herrschaften Wiesbaden, Idstein und Weilburg 
zu .geben. Das Manuscript dieses Urkundenbuchs von seiner Hand liegt fast 
vollendet vor; es blieb ungedruckt ; als Frucht seines Sammeleifers besitzen wir 
neben kleineren Arbeiten nur seine Nassauische Geschlechtstafel, Prankfurt 1753. 
Ihm folgten K rem er, dessen Studien sich abgesehen von den Origines Nassoicae 
vorwiegend auf die Geschichte der linksrheinischen Besitzungen des Hauses 
Nassau -Weilburg erstreckten, dann für die Landestheile des Ottonischen Stammes 
die unermüdlichen Ordner des Dillenburger Archivs, Erath und Rauschard, 
endlich auch Arnoldi. 

Lange Zeit nachher, nachdem die politischen Veränderungen zu Anfang 
dieses Jahrhunderts dem Centralarchive des Landes zu Idstein massenhaften 
Zuwachs zugeführt hatten, nahmen Friedemann, welcher trotz seines rastlosen 
Eifers zu keinem Erfolge gelangte, und nach ihm Andere die Pläne wieder auf. 

Wenn nunmehr die Verhältnisse die Herausgabe eines Nassauischen 
Urkundenbuchs gestatten, so ist zunächst eines eifrigen Freundes Nassauischer 
Geschichte zu gedenken, dessen Anregung die Wiederaufnahme der dahin zielenden 
Pläne unter geneigter Billigung durch denDirector der Königlichen Staats-Archive, 
Herrn Wirklichen Geheimen Ober-Regierungsrath Professor Dr. von Sybel, 
zu danken ist; ich meine den Herrn Senats-Präsidenten Dr. Petri zu Cassel, 
welcher im Mai 1878 mit Herrn Professor Dr. K. Menzel zu Bonn, dem 
um die Geschichte Nassau's verdienten Fortsetzer des Buches von Schliephake, 
die Herausgabe eines Nassauischen Urkundenbuchs besprach und verabredete. 
Die sehr dankenswerthe Förderung, welche die sodann gemachten Vorschläge 
bei dem Verein für Geschichte und Alterthumskunde Nassau's, bei dem Landes- 
Directorium und dem Communallandtag der Provinz, besonders bei den Vorsitzenden 
und Directoren der genannten Corporationen und Behörden, den Herren Professor 
Otto, den Landesdirectoren Wirth und Sartorius und dem Communalland- 

Cod«x dipLHftM. I,i. * 



Digitized by 



Google 



II Vorbemerkungen. 

tags -Abgeordneten Dr. Schirm fanden, endlich das bereitwillige Entgegenkommen 
des Verlegers, Herrn Julius Niedner, haben dann das Zustandekommen des 
Unternehmens gesichert. Die mir durch Herrn Dr. Petri damals persönlich 
gewordene Aufforderung, sowie spätere Verhandlungen führten alsdann meine 
Betheiligung an dem Urkundenbuche herbei. 

Bei der Aufstellung des Editionsplanes, auf welchen ich zurückkomme, und 
der Vertheilung des Stoffes übernahm ich die Bearbeitung der Urkunden der 
ehemals Kurmainzischen Landestheile. Doch erst viel später, erst nach 
der Ueberführung des Idsteiner Archivs nach Wiesbaden im Jahre 1881, war es 
mir möglich, meine Arbeiten zu beginnen. In dieser Zeit ist die vorliegende 
Bearbeitung der Kurmainzischen Urkunden entstanden, deren Druck zu Anfang 
des Jahres 1884 beginnen konnte. 

Der grossen Schwierigkeiten dieser Arbeit bin ich mir von dem Beginne 
derselben ab sehr wohl bewusst gewesen; bei dem Fortschreiten der Arbeit konnte 
sich diese Erkenntniss nur steigern. Wie aber auch immer die Urtheile über 
die vorliegende Arbeit ausfallen mögen, das glaube ich hoffen zu dürfen, dass 
bei Beurtheilungen, welche auf Objectivität beruhen, wenigstens der ernste Wille, 
der mich bei meiner Arbeit geleitet hat, nicht verkannt wird. Dass Irrthümer 
und Versehen nicht vermieden sind, dahin bescheide ich mich gern. 

Die soeben gemachte Bemerkung bezüglich der Schwierigkeiten, welche bei 
der vorliegenden Arbeit zu überwinden waren, bezieht sich ebenso sehr auf die 
Behandlung des Gegenstandes, wie auch auf das weitere Ziel, die Urkunden des 
Gebiets möglichst vollständig und, soweit dies weiter ausführbar war, nach den 
Originalen oder wenigstens diesen nahestehenden guten Quellen zu geben. Die 
Quellennachweise werden zeigen, dass dieses nach Möglichkeit angestrebt wurde 
und auch in sehr vielen Fällen erreicht werden konnte. In vielen Fällen freilich 
ist es mir nicht gelungen, die Quelle älterer Abdrücke der Urkunden aufzufinden. 
Die Ursache liegt in der Zersplitterung des alten Kurmainzischen Archivs selbst, 
soweit dasselbe durch die Stürme der französischen Zeit gerettet ist, sowie der 
Archive der einzelnen Mainzischen Herrschaften, Stifter, Klöster und sonstiger 
geistlicher Corporationen. Der Sammlung und Verarbeitung des urkundlichen 
Materials, insbesondere der Prüfung und Untersuchung älterer Urkunden werden 
hierdurch die grössten Hemmnisse bereitet. Ein Urkundenbuch eines Bruchtheils 
des Kurmainzischen Gebietes hat freilich nicht die Aufgabe, umfassendere Unter- 
suchungen zur Diplomatik des Erzstifts zu geben; aber der Wunsch, Einiges, 
wenn auch nur Geringes zu den bisher nur vereinzelt angestellten Forschungen 
auf diesem Gebiete beizutragen, lag immerhin nahe. Indessen musste, so viel- 
fach sich auch Veranlassung bot, doch von Untersuchungen in dieser Richtung 
fast völlig abgesehen werden, da es nicht möglich war, das zur Entschei- 
dung einer Frage auf dem Gebiete der Diplomatik erforderliche Material voll- 
ständig zu sammeln. So ist es mir, um ein Beispiel anzuführen, nicht gelungen, 
den Schreiber der vom Erzbischofe Sigfrid I. 1074 erneuerten, so wichtigen 
Urkunde des Erzbischofs Bardo für Rüdesheim und Eibingen zu ermitteln. Aehn- 
liche Schwierigkeiten erhoben sich bei den Urkunden auch späterer Erzbischöfe, 



Digitized by 



Google 



Vorbemerkungen. III 

wenn es sich um die Peststellung der Schreiber, um die Untersuchung der Siegel 
handelte, so dass, wie schon bemerkt, wenn auch ungern, hier enge Grenzen 
gezogen werden mussten. 

Auf die Schicksale des Kurmainzischen Archivs während der 
Revolutionskriege und nach der Säcularisation des Erzstifts komme ich zurück. 

Nach den getroffenen Vereinbarungen soll, wie bemerkt, der vorliegende 
Band die Urkunden des ehemaligen Eurmainzischen Gebiets, soweit solches 
dem Herzogthum Nassau zugefallen war, sowie der zu demselben gehörigen oder 
von demselben umschlossenen kleineren Herrschaften 1 ) und deren Depen- 
denzien, soweit solche auf später Nassauischem Gebiet liegen, umfassen. 

Yon dem ehemaligen Eurstaate Mainz erhielt der Fürst von Nassau-Usingen 
in Folge der Bestimmungen des Friedens von Luneville vom 9. Februar 1801 
und des Reichsdeputations-Hauptschlusses vom 25. Februar 1803: 

1) das Oberamt Höchst mit den Vogteien Höchst und Hofheim, der 
Herrschaft Eönigstein mit den Vogteien Eönigstein und Oberursel, 
dem Antheile an der Herrschaft Eppenstein; 

2) das Amt Cronberg; 

3) die domcapitelischen Orte Hochheim und Flörsheim; 

4) die dompropsteilichen Orte Eddersheim und Heddernheim; 

5) das Yicedomamt Mainz ausser der Stadt, die Orte Castel und Eost- 
heim, später an Frankreich abgetreten, jetzt Hessen-Darmstädtisch; 

6) das Vicedomamt Rheingau mit den Seilereien und Vogteien Eltville, 
Rüdesheim und Lorch sowie dem Orte Frauenstein mit den in 
dessen Gemarkung liegenden Höfen; 

7) den unter der Hoheit des Ferrutiusstiftes stehenden Theil von 
Bleidenstatt ; 

8) das Amt Lahnstein mit Oberlahnstein und Lahneck. 

Die Theilung des Kurstaates hatte die Theilung der Landesarchive 
desselben und Ueberweisung derselben an die partizipierenden Regierungen zur 
Folge*. Nassau-Usingen erhielt somit vor und nach von den französischen Behörden 
und der erzkanzlerischen Regierung zu Aschaffenburg die Archive jener Landes- 
theile ausgeliefert. 

In den über die Theilung der Archive vorliegenden Acten wird der Zustand 
und die Ordnung der Mainzischen Archive bis zum Ausbruch des Revo- 
lutionskrieges durchweg als im Ganzen gut bezeichnet. Der Revolutionskrieg 
freilich und die französische Occupation haben diese Archive auf das Schwerste 
geschädigt. Am 4. October 1792, als die Französen gegen Mainz vorrückten, 
wurde der grösste Theil des Landesarchivs nach Amsterdam geschickt. In Mainz 
zurückgebliebene Theile, sowie Urkunden und Acten der Dompropstei wurden 



x ) Eine Ueberschreitung dieser Grenzen und Aufnahme yon Urkunden, welche auf nicht 
Mainzischem bezw. Nassauischem Gebiete liegende Orte betreffen, war freilich im Interesse der 
Sache mitunter nicht zu vermeiden. Die hierfür in den einzelnen Fällen massgebend gewesenen 
Gründe sind leicht ersichtlich. 



Digitized by 



Google 



IV Vorbemerkungen. 

von Franzosen und Clubbisten vernichtet. Im August 1793 konnte, nachdem 
Mainz von den Franzosen geräumt war, das Archiv zurückgebracht werden 1 ); 
dasselbe wurde provisorisch in der Reitschule, dann im Deutschordenshause, 
endlich im Stadioner Hofe auf dem Flachsmarkte aufgestellt. Doch schon im 
folgenden Jahre musste es, als die französischen Armeen in unerwartetem Sieges- 
laufe vordrangen, wieder geflüchtet werden, zunächst in die Keller des Schlosses 
zu Aschaffenburg, dann 1796 nach Marktsteft bei Ansbach. Letzterer Transport 
scheint ein sehr eiliger gewesen zu sein; Alles wurde durcheinander geworfen, 
mehrere Kisten mit Urkunden und Acten gingen verloren, sehr viel verdarb 
durch Feuchtigkeit. Von Marktsteft aus wurden Archivalien des Domcapitels, 
sowie das Archiv des Stifts S. Alban nach Prag gebracht. Bezüglich dieses 
letzteren Archivs habe ich nicht ermitteln können, ob dasselbe später vollständig 
nach Aschaffenburg zurückgebracht ist, halte dies aber für sehr zweifelhaft. Das 
Landesarchiv wurde im Herbste 1797 nach Mainz zurückgebracht und fiel hier 
im folgenden Jahre den Franzosen in die Hände. In den nächsten Jahren 
erhielten nur französische Archivisten oder Beamten, aber kein Mainzer Beamter 
Zutritt zu dem Archive; jene plünderten nach Herzenslust, warfen Urkunden 
und Acten durcheinander und richteten die vollste Verwirrung unter den Massen 
an, über welche die bei den späteren Auseinandersetzungen beschäftigten Beamten 
fortwährend Klagen führen. 

Sofort nach der Besitznahme von Mainz im Jahre 1798 belegten die 
Franzosen alle daselbst befindlichen Archive der dortigen, wie auch der sonstigen 
im Bereiche des Erzstifts bestehenden Stifter und Klöster mit Beschlag und 
legten' Siegel an. Das Landesarchiv sowie die Archive der Klöster wurden in 
die Schlosskapelle gebracht und der Verwaltung eines Commissars unterstellt. 
Nur die Archive von S. Stephan und der Universität verblieben aus Mangel an 
Raum an dem bisherigen Aufbewahrungsorte. 

Der Friede von Luneville vom 9. Februar 1801 überliess den Franzosen 
das linke Rheinufer; das schon in Rastatt aufgestellte Prinzip der Entschädigung 
der linksrheinischen Fürsten auf dem rechten Ufer wurde präzisiert Dem Frieden 
folgte alsbald die Aufhebung der Klöster am linken Rheinufer 8 ). 

Der Regensburger Reichsdeputations -Hauptschluss vom 25. Februar 1803 
übertrug den Sitz von Mainz auf die Kathedralkirche von Regensburg. Dem 



l ) Ausser den in den Acten des hiesigen Staats -Archivs vorliegenden Nachrichten sind 
der Bericht des Archiv-Seoretairs Hettinger zu Aschaffenburg vom 17. August 1795, FriedemaniL, 
Zeitschr. II, 109, sowie die Angaben von Schaab in den Einleitungen zu seiner Gesch. des 
Städtebundes und der Hess. Rheinprovinz I, IV, und im Anzeiger z. E. d. d. Vorzeit 1874» 
Sp. 341 benutzt. Ueber die Flüchtling des Archivs des Stifts S. Alban im J. 1792 liegt ein 
Bericht von Schunk an das Kapitel des Stifts vor; vergl. Geschichtsblätter der mittelrhein. 
Bisthümer 1884, No. 3, 4. — Böhmer, Briefe in, 2 ist „der Ueberzeugung, dass von Mainzer 
Urkunden viel weniger verloren gegangen sei 1 *, als er gedacht 

*) Schaab gibt an, dass einzelne Klöster, wie die Bettelmönche, die Nonnen zu Dalheim, 
die Armenclarissen, das Kloster zu Weisenau damals ihr Archiv verbrannt, andere, wie die 
Augustiner, Franziskaner, Oapuziner dasselbe verschleppt hätten. Vergl. Anzeiger zur K. d. d. 
Vorzeit 1874, 341. 



Digitized by 



Google 



Vorbemerkungen. V 

Kurfürsten von Mainz verblieb vom ehemaligen Kurstaate nur Aschaffenburg mit 
dem zugehörigen Oberamte und einigen kleineren Aemtern; der Sitz der kurfürst- 
lichen Regierung wurde Aschaffenburg. Nassau -Usingen erhielt die vorhin 
angegebenen Mainzer Landestheile. Sobald die Verhandlungen der Reichs- 
deputation einigermassen den Ausfall der Entschädigungen übersehen Hessen, 
suchten die betheiligten Regierungen sich ihre Antheile an den Archiven zu sichern. 
Die ersten Schritte in dieser Beziehung that, der Kurfürst Dalberg in Paris, 
und zwar mit Erfolg. Die Archive des ihm verbliebenen Theiles des Kurstaats 
wurden ihm zugesichert und in Folge dessen von Mainz nach Aschaffenburg 
bedeutende Theile des Landesarchivs, besonders Generalia, das gesammte Lehns- 
archiv und das Archiv des erzbischöflichen Vicariats und geistlichen Gerichts 
abgeführt Auf die Ueberweisung dieses letzteren Archivs hatte Dalberg mit 
besonderem Nachdruck bestanden und war es ihm gelungen, dasselbe trotz des 
Widerspruchs der partizipierenden Regierungen vollständig zu erhalten. Im Jahre 
1803 lagerte dasselbe in grösster Unordnung in der Schlosskapelle zu Aschaffen- 
burg. Auch während der Dauer der Regierung Dalberg's als Grossherzog von 
Prankfurt ist dieses Archiv in seinem Besitz geblieben, vielleicht später nach 
Regensburg gebracht worden. Weitere Acten über dasselbe liegen mir nicht vor 
und vermag ich nicht anzugeben, ob in späterer Zeit, nachdem Nassau aus dem 
bisherigen kirchlichen Verbände mit Regensburg bezw. dem General-Vicariate 
zu Aschaffenburg gelöst wurde, Abgabe von Acten an die Nassauische Regierung 
stattgefunden haben. Wahrscheinlich jedoch stammen die Urkunden und älteren 
Acten des jetzigen bischöflichen Ordinariats zu Limburg aus diesem Archive. — 
Das Archiv des erzbischöflichen Vicariats und geistlichen Gerichts bestand nach 
den vorliegenden Berichten: 

a) aus den Metropolitan -Acten. Kurfürst Dalberg erhielt dieselben voll- 
ständig auf Grund der §§. 25, 62 des Reichsdeputations -Hauptschlusses mit Aus- 
nahme derjenigen Acten, welche die an Preussen gefallenen Bisthümer betrafen. 
Diese wurden an Preussen ausgeliefert. 

b) den eigentlichen Vicariatsacten ; 

c) den Acten des geistlichen Gerichts. 

Auf den Kurfürsten Dalberg folgten Nassau, Hessen-Dafmstadt u. a. mit 
gleichen Anträgen, so dass Frankreich sich der verlangten weiteren Theilung 
des Archivs nicht entziehen konnte; dieselbe wurde bewilligt, die bisherigen 
französischen Archivbeamten zu Mainz wurden als „Commissaires pr6pos£s au 
triage des archives" mit der Auseinandersetzung beauftragt. Dieselbe wurde 
noch 1802 begonnen, aber schon Anfangs 1803 sistiert, indem die Beamten ihres 
Dienstes unter dem Vorwande, dass sie zu langsam arbeiteten, enthoben wurden, 
in Wirklichkeit aber, weil die Förderung der Sache nicht im französischen 
Interesse lag. 

Auf Andringen der betheiligten Regierungen gestattete Frankreich jedoch 
im Frühjahre 1803 die Wiederaufnahme der Auseinandersetzung. Die betheiligten 
Regierungen bildeten eine Commission zur Ausfuhrung der Arbeiten. Dieser 
Commission gehörten an französisch erseits Commissare der Präfectur; für den 



Digitized by 



Google 



VI Vorbemerkungen. 

Kurfursten-Erzkanzler dessen Geheimer Rathitzstein; für Nassau der Regierungs- 
Rath Rottwitt und dessen Bruder, ehemals Canonicus von S. Johann zu Mainz, 
sowie der Registrator Diez; für Hessen-Darmstadt u. A. der Archivrath Kuder. 
Die Arbeiten dieser Commission nahmen das ganze Jahr 1803 in Anspruch; der 
Gang der Arbeiten war ein sehr unregelmässiger, vielfach zu rasch und über- 
stürzt, so dass späterhin Irrthümer und Yersehen in Menge zu berichtigen waren. 
Die Franzosen suchten die Arbeiten durch allerhand Chikane in die Länge 
zu ziehen, die Dalbergische Regierung zu Aschaffenburg durch wiederholte, weit- 
gehendste Forderungen. Den Nassauischen Commissaren wird vorgeworfen, dass 
sie es nicht verstanden, die Rechte ihrer Regierung gebührend zu wahren; besser 
sollen die Darmstadter Commissare es verstanden haben, im Falle der Noth ihren 
Wünschen Geltung zu verschaffen. 

Die Arbeiten der Commission begannen am 30. Mai d. J. Das Archiv lagerte, 
wie vorhin angegeben, in der Schlosskapelle. Die Nassau zugefallenen Theile 
des Archivs wurden im Laufe des Jahres nach "Wiesbaden gebracht, um später 
von dort nach Idstein übergeführt zu werden. 

Diese Verhandlungen mit Frankreich waren verhältnissmässig rasch abge- 
wickelt; längere Zeit erforderten die sich hieran schliessenden mit dem Kur- 
fursten-Erzkanzler, der, wie schon bemerkt, im Jahre 1802 grössere Theile der 
Landesarchivs, Generalien und viele auf die rechtsrheinischen Besitzungen des 
Kurstaats bezüglichen Acten, das gesammte Lehnsarchiv und das Archiv des 
Vicariats vorweg erhalten und nach Aschaffenburg hatte bringen lassen. Wieder- 
holt wandten sich die partizipierenden Regierungen an Dalberg um Herausgabe 
von Archivalien, mitunter mit einigem Erfolg, bis endlich auf dem unter Dalberg's 
Vorsitze in Frankfurt versammelten Congresse zur Vertheilung der Staatsschulden 
und Lasten des ehemaligen Kurstaats an die aus dessen Gebiete entschädigten 
Regierungen wiederholt bestimmte Anträge in dieser Beziehung an ihn gerichtet 
und sodann am 18. Juni 1805 der Beschluss gefasst wurde, die in Aschaffenburg 
lagernden Archive unter die partizipierenden Regierungen zu vertheilen. Dalberg 
sah sich genöthigt, sich diesem einstimmig gefassten Beschlüsse zu fügen. Der 
Nassauische Commissar bei diesem Geschäfte, der damalige Regierungs-Assessor 
Lange, traf schon am 1. Juli 1805 in Aschaffenburg ein; seinem am 18. November 
1805 der Regierung in Wiesbaden erstatteten Berichte ist das Folgende ent- 
nommen. 

Das zunächst zur Theilung gelangende Landesarchiv lagerte in wüster 
Unordnung in der Schlosskapelle, dasselbe enthielt nur Acten und Rechnungen, 
keine Urkunden. Archivbeamte waren der Archivdirector von Zwehl, die Archiv- 
räthe Ladrone, Reichardt und Conrad u. A. Die Vertheilung leitete der Geheime 
Rath Itzstein. Das Landesarchiv umfasste 1) das eigentliche kurfürstliche Landes- 
archiv, 2) die Finanzregistratur, 3) die Hofkriegsrathsregistratur, 4) die Rech- 
nungsregistratur, 5) die Lehnshofsregistratur. 

Die Abwicklung desTheilungsgeschäfts scheint den Wünschen des Nassauischen 
Commissars nicht gerade entsprochen zu haben. In dem eben angeführten Berichte 
vom 18. November 1805 spricht sich derselbe oft sehr scharf über die Aschaffen- 



Digitized by 



Google 



Vorbemerkungen. YII 

burger Regierung aus ; ob mit Recht oder Unrecht, mag doch dahingestellt bleiben. 
Er klagt, dass die dortige Regierung keineswegs die offenen und geraden "Wege 
einhalte, welche der „würdige Regent* 4 durch seine Befehle vorzeichne. Jede 
sich darbietende Gelegenheit würde benutzt, um offen den Unwillen über die 
Säcularisation des Kurstaates zu zeigen; von einem baldigen entscheidenden Siege 
Oesterreichs erwarte man die Restitution des Kurfürsten in Mainz. Ueberall 
wurden die kleinlichsten Interessen geltend gemacht; die Geschäfte der Haupt- 
conferenz in Frankfurt unter dem Vorsitze des Kurfürsten selbst hätten eine 
schnellere Erledigung gefunden, als diese Nebenverhandlungen mit theils intri- 
guanten, theils völlig unwissenden und dabei aufgeblasenen Beamten. 

"Wie der Bericht weiter erzählt, fand die Commission bei Beginn ihrer 
Arbeiten die Acten in sechs grossen Haufen aufeinander geschichtet, von welchen 
einer die Generalien enthielt, die übrigen für Kurhessen, Hessen-Darmstadt, 
Nassau, Leiningen und die kleineren Partizipanten bestimmt waren. Der Bericht- 
erstatter legt es ferner der Widerwilligkeit der kurerzkanzlerischen Regierung 
zur Last, dass die definitive Einigung über diese provisorisch getheilten Acten nur 
langsam von Statten ging und sich bis in das Jahr 1807 hinzog. Doch konnte 
Lange vor und nach, auch noch im Jahre 1805, grössere Mengen von Acten 
nach Wiesbaden absenden. 

In einem Gewölbe des Aschaffenburger Schlosses lagerten ferner die Archive 
des Domcapitels und der Dompropstei. Die Theilung dieser Archive wurde 1805 
gleichfalls von der Commission verlangt, aber hinausgeschoben, bis der Vertrag 
über die Sustentation des Domcapitels ratifiziert sei. Nachdem dieses erfolgt, trat 
die vorhin erwähnte Commission am 10. August 1807 wieder in Aschaffenburg 
zusammen. Für Nassau erschien wiederum Lange, der gegen Ende des Jahres 
die seiner Regierung zugefallenen Theile jener werthvollen Archive nach Wies- 
baden sandte. 

Ueberblickt man die an Nassau gekommenen Theile der Mainzer Archive, 
so scheinen die Commissare, besonders Lange, im Grossen und Ganzen wenigstens 
von den Acten schon damals ziemlich Alles erhalten zu haben, auf das von 
nassauischer Seite Anspruch gemacht werden konnte. Nicht ganz so günstig ist 
für Nassau der Ausfall gewesen bei der wahrscheinlich in Mainz 1803 vorge- 
nommenen Theilung der Urkunden und Handschriften. Manche Urkunde und 
Handschrift ist damals in den Besitz der Aschaffenburger Regierung gelangt und 
verblieben, auf die Nassau rechtlichen Anspruch hatte. Die Entschiedenheit der 
Aschaffenburger Commissare im Fordern, der Mangel an Sachkenntniss bei den 
Nassauischen Commissaren, dann die Eile, mit welcher in Mainz das Geschäft 
betrieben wurde, mögen es herbeigeführt haben, dass die Aschaffenburger Regie- 
rung damals zahlreiche nach Nassau gehörige Urkunden des Landesarchivs, 
sodann die nach Mainz geflüchteten oder dort aufbewahrten Urkunden und Hand- 
schriften Nassauischer Klöster, wie Bleidenstatt und Johannisberg, fortführen 
konnte. Der Aschaffenburger Commissar Itzstein verstand es, auch die weit- 
gehendsten Forderungen durchzusetzen; es gelang ihm, die „Generalia a des 
Landesarchivs für seinen Kurfürsten zu erwerben. Sein bedeutendster Erfolg 



Digitized by 



Google 



VIII Vorbemerkungen. 

war wohl der, dass es ihm gelang, durchzusetzen, dass die im Landesarchive 
befindlichen Handschriften zu den Generalien gerechnet und ihm ausgeliefert 
wurden. Es sind dies Neurologien und Güterverzeichnisse sowohl des Domstifts 
wie anderer Stifter, dann vor Allem die eine stattliche Reihe von Bänden bil- 
denden Copial- und Ingrossaturbücher des Erzstifts und sonstigen Stifter, Copial- 
bücher kleinerer Herrschaften, die gesammten Protokolle des Domcapitels u. a. 
Bei den 1805 in Aschaffenburg stattgefundenen Theilungsverhandlungen ist freilich 
von dem Nassauischen Commissar der schüchterne und erfolglose Versuch gemacht 
worden, Einzelnes aus diesen Generalien zu erhalten, derselbe musste schliesslich 
zufrieden sein, dass ihm verstattet wurde, flüchtige und dürftige Notizen über 
den Inhalt der wichtigeren Copiare und Ingrossaturbücher mit nach Hause zu 
nehmen. Die Aschaffenburger Regierung blieb im ungeschmälerten Besitze dieser 
Archivalien, die später mit Aschaffenburg und dem dortigen Archive, sowie der 
kurfürstlichen Bibliothek an Bayern übergingen. Die vorhin bezeichneten Archi- 
valien befinden sich jetzt zum Theil im Allgemeinen Reichsarchive in München, 
zum Theil im Kreisarchive zu Würzburg. Dass, wie neuerdings ausgesprochen 
ist, in späterer Zeit jede Kunde über den Verbleib dieser Archivalien und deren 
Aufbewahrung in bayrischen Archiven verschollen war, ist völlig unrichtig. Wenn 
ferner in neuerer Zeit und sogar von einem Fachgelehrten (Sybel's Zeitschrift 
N. S. X 2, 834 ff.) der Ausspruch gethan wurde, die Mainzer Archive seien zum 
Staunen der gelehrten Welt erst neuerdings in München entdeckt, so hat der 
Director der Bayrischen Archive in seiner Zeitschrift VH, 327 das Erstaunen über 
diese Aeusserung treffend ausgesprochen. Dieses Erstaunen kann sich gewiss 
nicht mindern, wenn man bedenkt, dass es dem Herrn Recensenten entgehen konnte, 
dass Forscher wie Böhmer u. A. die Mainzer Archivalien in München und 
Würzburg fleissig benutzt haben, besonders Böhmer von seiner Kenntniss 
dieser Archivalien niemals Hehl gemacht hat; vergL Schmidt's Zeitschrift für 
Geschichtswiss. IV, 396; Friedemann's Zeitschrift für Archive I, 32; Schwartz, 
AnnaL XI, 383; Hegel, Mainzer Chroniken H, Vorr. pag. VH, XI; Anzeiger 
z. K. d. d. Vorzeit 1875, 47; Pertz, Archiv VII, 106; Janssen, Leben Böhmer's 
I, 181, H, 219, 283. Die Königlich Bayrische Archiwerwaltung hat von jeher 
der Nassauischen Archivverwaltung auf alle Fragen bezüglich jener Mainzer 
Archivalien in dankenswerthester Weise bereitwilligst Auskunft ertheilt. Insbeson- 
dere aber ist es meine Pflicht, an dieser Stelle auszusprechen, dass der Director 
der Königlich Bayrischen Archive, Herr Professor Dr. von Löher, mir mit einer 
Bereitwilligkeit, wie sie freundlicher nicht gedacht werden kann, die Benutzung 
der für meine Arbeit in Betracht kommenden Urkunden und Copialbücher des 
Allgemeinen Reichsarchivs sowie des Kreisarchivs zu Würzburg in umfassendster 
Weise gestattet hat. Mit meiner Dankesäusserung für Denselben muss ich 
meinen Dank an die Vorstände der Kreisarchive zu München und Würzburg 
verbinden; der gütigen Unterstützung dieser Herren, besonders des Herrn Kreis- 
archivars Dr. Schaeffler zu Würzburg, verdanke ich vielfache Förderung 
meiner Arbeiten. 

Ueber die von mir benutzten Archivalien jener beiden Archive ergeben die 



Digitized by 



Google 



Vorbemerkungen. IX 

Nachweise zu den einzelnen Urkunden das Erforderliche. Hier soll nur Folgendes 
bemerkt werden: 

1. Das Allgemeine Reichs-Archiv zu München bewahrt die 
Originalurkunden bis zum Jahre 1400. Von diesen betreffen die an Nassau 
gekommenen Theile des Kurstaats bis zum Jahre 1300 etwa 150, welche ich 
8ämmtlich benutzt habe. Unter denselben befinden sich werthvolle Urkunden der 
Klöster bezw. Stifter Bleidenstatt und Johannisberg. — Von diesen 
Urkunden konnten im Jahre 1883 acht, Nordenstatt betreffend, durch Austausch 
für das hiesige Staats- Archiv erworben werden. 

2. Das Kreis-Archiv zu Würzburg enthält die Copialbücher des 
Erzstifts 1 ), der zu demselben gehörigen kleineren Herrschaften und 
der Klöster. 

Von dem grossen erzstiftischen Copiar, den „Libri registri ecclesiae Mogun- 
tinae" sind benutzt: 

a) No. 1 = Mainzer Bücher verschiedenen Inhalts No. 17; Handschrift 
des 13. Jahrh. 

b) No. 2 = M. B. v. I. No. 18; Handschr. des 15. Jahrh.; zum grossen 
Theile Abschrift des vorstehenden. 

c) No. 3 = M. B. v. I. No. 19; Handschr. des 13. Jahrh. 

d) No. 4 = M. B. v. I. No. 20; angelegt zwischen 1390 — 1396, mit späteren 
Eintragungen *). 

e) No. 5 = M. B. v. I. No. 21; Handschr. des 15. Jahrh. 

Von den Ingrossaturbüchern wurde besonders benutzt No. 1, nach 1395 
geschrieben. 

Von den Copialbüchern der Klöster 8 ) ist besonders zu erwähnen das Copial- 
buch des Stifts S. Alban = Mainzer Bücher versch. Inhalts No. 9, Papier- 
handschrift in 4*°, 1410 begonnen. Das Archiv von S. Alban ist wohl grössten- 
theils verloren ; vorhin ist bemerkt, dass dasselbe im Revolutionskriege nach Prag 
geflüchtet wurde. — Von den Originalurkunden des Archivs wurden neuerdings 
im Staats- Archive zu "Wiesbaden die auf die Stiftsgüter zu Oberneisen bezüglichen 
Urkunden wieder aufgefunden, die aber durch Feuchtigkeit und den misslungenen 
Versuch des Trocknens fast völlig zerstört sind. Um so werthvoller ist jenes 
Copiar. 

Bei allen diesen Schätzen haben dennoch einzelne Wünsche unbefriedigt 
bleiben müssen. Manche Urkunden, Copiare und Handschriften, die in Bayrischen 
Archiven vermuthet werden konnten, finden sich nicht vor, wie z. B. das von 



*) Ueber die Copiare des Domcapitels vergl. das Verzeichniss der Handschriften der zu 
Grande gegangenen Capitelsbibliothek bei Guden. II, 573; vergl. auch I praef. XV, Syllog. 
praet 40; Stumpf, A. Mog. praef. XXIV. 

*) Vergl. Hegel, Mainzer Chroniken II, 2, 8. 137. 

*) Ueber das jetzt in Paris befindliche Copialbuch des Stifts S. Stephan vergl. Böhmer, 
Briefe IQ, 389. — Soweit der Inhalt des Copiars mir bekannt geworden, sind alle wichtigeren 
Urk. desselben auch sonst erhalten und gedruckt. 



Digitized by 



Google 



X Vorbemerkungen. 

Bodmann S. 194, 224 angeführte Copiar und Traditionsbuch des Klosters 
Johannisberg. 

Von den Copiaren der kleineren Herrschaften sind zwei, eines der Herr- 
schaft Königstein, das andere der Herrschaft Falkenstein, von hervor- 
ragendem Werthe; ich werde über diese unten bei den Mittheilungen über die 
Archive dieser Herrschaften Genaueres angeben. 

In den vorhin gemachten Mittheilungen über die Theilung der Mainzer 
Archive ist bereits der an Hessen-Darmstadt gefallenen Antheile desselben 
gedacht worden. Dass bei' der Eile, mit welcher überhaupt diese Auseinander- 
setzungen, und besonders die zu Mainz im Jahre 1803, vorgenommen wurden, 
manche Urkunde irrthümlich an die Hessischen Commissare ausgeliefert sein 
kann, ist möglich, auch leicht erklärlich. Sind doch noch viel später von den s 
Nassauischen Behörden selbst bei Austauschen Fehler begangen; so hat man 
Nassauischerseits später aus dem Archive des Klosters Eberbach die Steinheim 
betreffende Urkunde des Erzbischofs Sigfrid I. an Darmstadt ausgeliefert, ver- 
muthlich weil man sie auf Steinheim am Main bezog. Zwischen der Hessen- 
Darmstädtischen und Nassauischen Archiwerwaltung haben später vielfache 
Austausche stattgefunden, so dass die Zahl der jetzt noch im Grossherzoglichen 
Haus- und Staats-Archive zu Darmstadt befindlichen spezifisch Nassauischen 
Urkunden eine sehr geringe ist. 

Von hohem "Werthe sind jedoch die dort befindlichen, von Bodmann stark 
ausgebeuteten Copialbücher der Mainzer Stifter und Klöster, wie die Copiare von 
S. Maria ad Gr. (vergl. Mone, Zeitschr. XIX, 45), S. Victor, S. Peter, S. Johann, 
S. Stephan u. A., ein Copialbuch der Herrschaft Falkenstein, meistens deren 
"Wetterauische Pertinenzien betreffend. Bodmann's daselbst befindlicher Nach- 
lass hatte geringere Bedeutung. Dem freundlichen Entgegenkommen der Herren 
Beamten des Grossherzoglichen Haus- und Staats-Archivs zu Darmstadt 
verdanke ich es, dass ich die einschlägigen Urkunden und Handschriften hier 
benutzen konnte. 

Einen zwar kleineren, aber doch höchst werthvollen Theil des Kurmainzischen 
Archivs hat die Stadt Mainz selbst *), jedenfalls auch zur Zeit der Aufhebung der 
Klöster, zu erwerben gewusst. Es sind dies neben anderen besonders beträcht- 
liche Theile der Urkunden -Archive des Stifts S. Peter und des Klosters Alt- 
münster, Copiare und Güterverzeichnisse, unter welchem ein Copiar des Stifts 
S. Peter aus dem Ende des 13. Jahrhunderts, deren Benutzung Herr Dr. Velke 
mit dankenswerther Freundlichkeit mir ermöglichte, hervorzuheben. 

Die auf der Universitätsbibliothek zu Heidelberg befindlichen Mainzer 
Urkunden konnte ich hier benutzen, wofür ich Herrn Prof. Dr. Zangemeister zu 
Dank verpflichtet bin. 

Vorstehende Darlegung ergibt im Grossen und Ganzen, in welchem Umfange 
die Archivalien der vorhin aufgeführten ehemals Mainzischen Landestheile an 
Nassau übergegangen, sodann wie die mitunter empfindlichen Lücken in den 



x ) Vergl. Hegel, Mainzer Chroniken II, Vorr., S. IX; Böhmer's Briefe II, 183, 



Digitized by 



Google 



Vorbemerkungen. XI 

diesseitigen Urkunden-Archiven entstanden sind. Immerhin aber ist die Zahl der 
Urkunden, welche Nassau bei jenen Theilungen der Archive zugesprochen wurden, 
eine höchst beträchtliche; bezüglich der Acten und Rechnungen wird das Resultat 
von Anfang an noch ein weit günstigeres gewesen sein. 

Durch den Reichsdeputations -Haupt schluss waren Nassau auch die in den 
neuerworbenen Gebietsteilen belegenen Klöster zugefallen. Mit der Aufhebung 
derselben wurde nicht gezögert; dieselbe begann 1803 und scheint gegen Ende 
des Jahres 1804 im Ganzen abgeschlossen gewesen zu sein. Mit der Einziehung 
der Klöster hat Nassau für die erste Zeit wenigstens ein gutes Geschäft, wenn 
man so sagen darf, nicht gemacht. Die finanzielle Lage der meisten Klöster 
war keine günstige, fast alle, auch die besser situirten des Rheingaus, waren 
völlig überschuldet. War doch selbst Eberbachs wissenschaftlicher Ruf, sowie 
Reichthum und hervorragende Bedeutung in wirtschaftlicher Beziehung längst 
dahin ! Sehen wir ab von Hermann Baer, der letzten glänzenden Blüthe, welche in 
Eberbachs Klostermauern sprosste, so scheint geistiges Leben im vorigen Jahr- 
hunderte im Kloster im Ganzen erloschen zu sein. 

Bei Aufhebung des Klosters 1803 beschäftigte den Abt 1 ) hauptsächlich die 
Sorge, ausser seiner Pension von 2500 Gulden ein grösseres herrschaftliches Haus 
mit Weingärten im Rheingau zur freien Wohnung, sowie aus dem Kloster- 
inventar seine alte Kutsche mit vier Pferden als Eigenthum zu erhalten, manchen 
Conventualen aber die Befürchtung, dass die vom Staate ausgesetzte Pension 
nicht ausreiche, täglich ein Maass Rheingauer Weines zu trinken, woran sie doch 
gewöhnt seien. Um so höher sind Baer's auf eigener Kraft beruhende Leistungen 
anzuerkennen. Die Acten über die Aufhebung der Klöster ergeben, dass die 
Wiesbadener Regierung in jedem Falle mit aller Sorgfalt die Auslieferung der 
Archive überwachte. Es scheint auch, dass die in dieser Beziehung getroffenen 
Massregeln strenge durchgeführt und nur wenig Archivalien zerstreut wurden 
und in Privatbesitz gelangten, wie der erst in späteren Jahren wieder erworbene 
so werthvolle I. Band des grossen Eberbacher Copiars (Oculus memoriae) 2 ). 
Weniger günstig scheint das Geschick der Klosterbibliotheken und der in den- 
selben befindlichen Handschriften gewesen zu sein. 

Bezüglich der Geschichte der hier in Betracht kommenden Klöster in 
den Mainzer Landestheilen verweise ich auf Bodmann und Yogel; hier mögen 
einige Angaben über die Schicksale und den jetzigen Bestand der Archive 
dieser Klöster folgen. 



*) Ueber den letzten Eberbacher Abt Müller vergl. Reuter, die Römer im Mattiakenlande 
8. 44; Schmelzeis, Rüdesheim S. 166; Zaun, Landcapitel S. 296. 

*) Soweit ersichtlich, ist von den CommisBaren der Regierung zu Wiesbaden bei Ueber- 
nahme der Archive der aufgehobenen Klöster mit Sorgfalt verfahren. Wenn Böhmer, 
Fontes m, praef. LI rügen zu müssen glaubt, „es sei überhaupt in Nassau mit der Kloster- 
aufhebung Überaus wüst zugegangen und es sei dem, was kirchlich, wissenschaftlich, insbesondere 
geschichtlich ehrwürdig war, gar wenig Aufmerksamkeit gewidmet worden", so muss demgegen- 
über bemerkt werden, dass Böhmer über die bezüglichen Vorgänge, wenigstens was die Archive 
betrifft, wenig und schlecht unterrichtet war. 



Digitized by 



Google 



XII Vorbemerkungen. 

I. Benedictinerklöster. 

1. Bleidenstatt 1 ), gestiftet gegen Ende des 8. Jahrhunderts, mit Eber- 
bach das geschichtlich bedeutsamste Kloster Nassaus. 

Das Archiv des Stifts ist nur zum Theil, mit etwa 500 nicht über das 
13. Jahrhundert hinausgehenden Originalurkunden, in den Besitz von Nassau 
gelangt. Urkunden und Handschriften befinden sich in München und Würzburg, 
unter denselben ist besonders das in München befindliche Necrolog zu nennen. 
Ueber die viel besprochene, angeblich in Bodmann's und Habers Besitz gewesene 
Handschrift der Bleidenstatter Traditionen werde ich bei den unten folgenden 
Mittheilungen über Bodmann meine Ermittlungen, durch welche das bisher über 
der Sache schwebende Dunkel gelichtet wird, bringen. Ueber die handschrift- 
liche Ueberlieferung der Bleidenstatter Grenzbeschreibung ist an gehöriger Stelle 
(No. 46) das Erforderliche bemerkt. 

2. Johannisberg und Klause im Thal Johannisberg. Von den Archiven 
beider Klöster ist nur sehr wenig auf uns gekommen. Das Staats-Archiv besitzt 
nur wenige Urkunden und Literalien der Abtei; von dem Archive der Klause 
hingegen nichts. Ein grosser Theil des Archivs scheint sich gegen Ende des 
vorigen Jahrhunderts in Mainz befunden zu haben, wo Bodmann die Archivalien, 
auch das von ihm S. 194, 224 und sonst erwähnte, jetzt verlorene Copiar und 
Traditionsbuch benutzen konnte. Dieselben theilten, soweit sie erhalten, das 
Schicksal des Mainzer Archivs und befinden sich jetzt in München und Würz- 
burg. Archivalien der Abtei aus der Fuldischen Zeit sind aus dem Fulder 
Archive zunächst 1807 an den Marschall Kellermann, dann 1815 an den Fürsten 
Metternich ausgeliefert; vergl. Schlereth, Kl. Johannisberg, in der Buchonia 1828. 

3. Tiefenthal. Das Archiv des Klosters befindet sich wohl ziemlich voll- 
ständig im Staats-Archive; auf die Benutzung desselben durch Kindlinger und 
Rössel komme ich zurück. 

IL Dem Augustinerorden gehörten, abgesehen von der zeitweiligen 
Niederlassung von Augustinern in Eberbach, an: 

1. Gottesthal. Archiv wohl vollständig im Staats-Archiv. Ein Chartular, 
welches Schott für sein Urkundenbuch des Rheingräflichen Hauses benutzte und 
nach ihm Bodmann anführt, ist verloren. Vergl. No. 238, Bodmann S. 175. 

2. Retters. Das Archiv des Klosters scheint dasselbe Schicksal gehabt 
zu haben, wie das des Klosters Johannisberg. Zweifellos ist es mit den Mainzer 
Archiven nach Aschaffenburg gelangt. Fast Alles, was an Urkunden erhalten, 
befindet sich in München, auch die Stiftungsurkunde von 1146; in das hiesige 
Staats- Archiv ist sehr wenig gelangt. 



*) Vergl. Will, Mon. Blid. Einleitung; Schwartz, Annal. XI, 335, 381; Götze in Löher's 
Zeitschr. II, 152, 155, sowie den Aufsatz von Falk in der JSassovia 1881, No. 40. 



Digitized by 



Google 



Vorbemerkungen. XIII 

3. Eibingen gilt bisher allgemein als Benedictinerkloster. Dass dasselbe 
jedoch ursprünglich dem Augustinerorden angehörte^ habe ich in dem Excurse 
zu der Stiftungsurkunde von 1148, No. 226, nachzuweisen versucht; vergl. hier- 
über sowie über die Devastirung des Urkunden-Archivs im Laufe des 17. Jahr- 
hunderts in dem Kloster selbst, welcher auch wohl das jetzt verlorene Original 
der Stiftungsurkunde zum Opfer fiel, die Bemerkungen zu der Eibinger Urk. von 
1197, No. 304, sowie Annal. XVII, 1 ff. 1 ). Ein Copiar aus dem Anfange des 
16. Jahrhunderts im Staats-Archive ist werthvoll. 

4. Urkunden des 1158 bestehenden, frühzeitig ausgegangenen Rode bei 
Niederwalluf sind in das Staats- Archiv nicht übergegangen. 

III. Dem Cisterzienserorden gehörte an: 

1. Eberbach, Nassaus reichstes Kloster. Als Stiftungsjahr ist bisher das 
Jahr 1131 angesehen; dass dieses nicht richtig, vielmehr die als Beweis hierfür 
dienende Urkunde, ebenso wie mehrere bisher nicht beanstandete Urkunden des 
12. Jahrhunderts, gefälscht ist, ist an gehöriger Stelle nachgewiesen worden. 

Es muss zum Ruhme der fleissigen und gelehrten Eberbacher Mönche 
besonders hervorgehoben werden, dass dieselben bis in die neueste Zeit hinein 
ihr Archiv sorgfaltig gehütet und gepflegt, ihre Urkunden mit aller Vorsicht und 
Behutsamkeit aufbewahrt haben. Copiare und sorgfaltig gearbeitete Repertorien 
aus verschiedenen Zeiten geben Zeugniss davon, dass zu allen Zeiten gelehrte 
Mönche bis auf Hermann Baer hinab dem reichen Archive Beachtung zu Theil 
werden Hessen. Erhalten sind im Staats- Archive die nur die in Nassau belegenen 
Güter der Abtei betreffenden Originalurkunden mit fast 2300 Nummern. Mag 
auch, wie schon bemerkt, im vorigen Jahrhundert die Disziplin in Eberbach 
gelockert und leichtes Leben an die Stelle der alten Strenge getreten sein, 
worüber ja manche Nachrichten vorliegen, so erweisen doch manche handschriftlich 
erhaltene Arbeiten, dass die Liebe zur Geschichte des Ordens und des Klosters, 
sowie die Beschäftigung mit dem Archive im Kloster niemals ausgestorben ist. 
Und wenn Gercken 2 ) erzählt, dass bei seinem Besuche in Eberbach 1779 auf 
seine Frage nach der Bibliothek und dem Archive von den führenden Mönchen 
ihm geantwortet sei, jene sei in Unordnung, von diesem sei nichts bekannt, so 
muss, wenigstens was das Archiv anbelangt, diese überhaupt in spöttischem Tone 
gehaltene Erzählung schon um deswillen in Zweifel gezogen werden, als Baer, 
der gelehrte Durchforscher des Archivs, damals schon mehrere Jahre im Kloster 
weilte *). 

Der Sorgfalt der Eberbacher Mönche ist es, wie bemerkt, zu danken, dass 
so ziemlich alle Urkunden des Klosterarchivs auf uns gekommen sind. 



l ) Die bezügliche Ausführung daselbst wird in einer Besprechung in Sybel's Zeitschr. 1884, 
S. 534 als „evident" bezeichnet. 

*) Reisen I, 113. 

8 ) Ueber Baer ist zu vergl. Rössel, Einleitung zur Gesch. von Eberbach I, VI, II, 5; 
Schaab, Gesch. von Mainz I, XXVI; Rhein. Antiqu. II, 11, 565; Sohwartz, Annal. XI, 274. 



Digitized by 



Google 



XIV Vorbemerkungen. 

Nicht wahrscheinlich aber ist es, dass dieses auch bezüglich der Copial- 
bücher der Fall ist; es scheint, dass einzelne Copiare dem Archive beziehungs- 
weise der Bibliothek entfremdet worden sind, wie dieses ja hinsichtlich mancher 
werthvollen Handschrift nachweisbar ist. So hat die im Kloster -Archive vor- 
handene, im vorigen Jahrhundert angefertigte Abschrift der Stiftungsurkunde 
der Nicolauskapelle zu Geisenheim 1292 den Vermerk „ex manuscripto perga- 
meno tt , das Copiar selbst fehlt jedoch jetzt. Erhalten sind zwei wichtige Copiare, 
nämlich: 

a) der Oculus memoriae, zwei Bände, Folio. Der erste Band ist 1211 
geschrieben oder wenigstens fertig gestellt, zahlreiche Nachträge von anderen 
Händen des 13. Jahrhunderts sind vorhanden. Da dieser Band öfters besprochen 
ist 1 ), kann von einer nochmaligen Beschreibung abgesehen werden. 

In Hinsicht auf die Wichtigkeit des Inhalts dieses ersten Bandes beab- 
sichtigte Rössel, denselben vollständig herauszugeben; später versprach er, die 
in demselben im Auszuge enthaltenen Urkunden mitzutheilen. Auch hierzu ist 
es nicht gekommen, wahrscheinlich, weil Rössel vor der Mühe, mit welcher die 
letztere Arbeit verknüpft ist, zurückschreckte. In der That ist die Ausfuhrung 
dieser Arbeit erst dann möglich, nachdem durch eingehendste Untersuchung die 
Quellen, nach welchen der Verfasser dieses 1211 geschriebenen Bandes arbeitete, 
aufgedeckt sind. Wie bekannt, theilte der Verfasser seinen Stoff nach den 
einzelnen Haupthöfen des Klosters. Jeder Abschnitt beginnt mit einem geschicht- 
lichen Berichte über die Gründung und Entstehung des Hofes, es folgen die auf 
denselben bezüglichen Urkunden, sowie Verzeichnisse der gemachten Erwerbungen, 
Schenkungen und Traditionen. Bei manchen Traditionen hat der Verfasser des 
Bandes die Zeugen, den Ort der Verhandlung, mitunter auch das Jahr ange- 
geben, und wohl aus diesem Grunde glaubte Rössel in derartigen Traditionen 
einen von dem Verfasser des Bandes angefertigten Auszug aus der entsprechenden 
Urkunde erblicken zu müssen. Ob jedoch Rössel mit dieser Meinung Recht 
hatte, ist zum Mindesten sehr fraglich. Die Feststellung, ob dieses der Fall oder 
nicht, erfordert, wie schon bemerkt, die eingehendste Untersuchung des Inhalts 
dieses sehr umfangreichen Bandes, die dadurch sehr erschwert wird, dass das 
Klosterarchiv aus der Zeit vor 1211 keine Protokolle oder sonstige Aufzeich- 
nungen über Gütererwerbungen oder Traditionen, kein Stück der Concepte zu 
diesem Bande mehr enthält. Unter diesen Umständen und in der wohl nicht 
unbegründeten Annahme, dass die Ausbeute an wirklichen Urkundenexcerpten 
nur gering sein wird, ist von einer umfassenden Verarbeitung des Inhalts dieses 
Bandes Abstand genommen. Da indessen die Traditionen von Lorsch, Fulda und 
Bleidenstatt aufgenommen sind, könnte derselbe Grund, der dies veranlasst, auch 
für die Aufnahme der Eberbacher Traditionen geltend gemacht werden. Hier 
aber würde, abgesehen von anderen Gegengründen, auch der Umfang dieser 
Traditionsverzeichnisse hindernd entgegenstehen, während die Aufnahme der 
Lorscher, Fulder und Bleidenstatter Traditionen deshalb gerechtfertigt ist, weil 



l ) Baer, Gesch. von Eberbach I, 464 ff.; Rössel, Eb. Ü.-B. I, V; Schwarte, Annal. XI, 279. 



Digitized by 



Google 



Vorbemerkungen. XV 

sie die ältesten Kachrichten über unser Land bieten und deshalb kaum fehlen 
dürfen. 

Neuerdings hat Roth m, 318 ff. Theile des I. Bandes des OcuL mem., 
soweit solche die im Rheingau belegenen Güter des Klosters betreffen, in häufig 
fehlerhaftem Abdrucke gegeben. 

Der zweite Band ist fast durchweg von ein und derselben Hand des 
14. Jahrhunderts geschrieben. Die Abschriften sind nicht immer zuverlässig; 
besonders finden sich Fehler in den Datierungen, dazu hat der Schreiber gern 
gekürzt, besonders häufig die Abschrift der Zeugenreihen sich erspart 1 ). 

b) Ein zweites Copiar, Papierhandschrift des 15. Jahrhunderts, drei starke 
Bände in Kleinfolio. Dasselbe enthält zwar vorwiegend die Urkunden des 14. 
und 15. Jahrhunderts, doch auch manche des 13. und konnte in einzelnen Fällen 
benutzt werden. Rössel hat dieses Copiar bei seiner Ausgabe der Eberbacher 
Urkunden völlig unberücksichtigt gelassen. 

2. Mariaehausen (Aulhausen). "Was zur Zeit der Aufhebung des Klosters 
an Urkunden daselbst vorhanden war, ist in das Archiv gekommen. Freilioh 
scheint das Kloster -Archiv schon früher manche sehr empfindliche Einbusse 
erlitten zu haben. — Ein aus wenigen Blättern bestehendes Copialbuch des 
Klosters, Kleinfolio, Papierhandschrift, geschrieben etwa 1270, ist besonders her- 
vorzuheben. 

3. Bezüglich des Klosters Thron schien es sowohl wegen der Lage, als 
auch wegen der ursprünglichen kirchlichen Beziehungen desselben zu Mainz 
zweckmässig, dessen Urkunden hier einzureihen. Ebenso sind auch die bisher 
nicht bekannten, die Wetterauischen Güter des Klosters betreffenden Urkunden 
theils voDständig, theils in Auszügen mitgetheilt worden. — Das Urkunden- 
Archiv des Klosters ist im Ganzen wohl erhalten. 

IV. Ein eigentliches Archiv der Niederlassung des Ordens 
des heiligen Grabes zu Rödchen ist nicht auf uns 
gekommen. 

Die Klöster und klösterlichen Niederlassungen zu Petersthal, Höchst, 
Marienthal, Königstein, Nothgottes und Lorch kommen wegen ihrer 
späteren Gründungszeit hier noch nicht in Betracht. 

Für die vorstehend aufgeführten Landestheile und Klöster waren sodann 
besonders zwei Sammlungen zu berücksichtigen, deren durch rastlosen Sammel- 
eifer und hohe wissenschaftliche Begabung ausgezeichneten Begründern es in 
jener Zeit, als die geschilderten traurigen Geschicke über die Mainzer Archive 
hereingebrochen waren, gelang, manches werthvolle Stück entweder im Original, 
wenn auch nicht immer auf einem zu billigenden Wege, oder durch Abschrift- 
nahme vor dem Untergange zu retten. Es sind dies die Sammlungen und hand- 
schriftlicher Nachlass von Kindlinger und Bodmann. 



l ) Letzteres hebt schon Böhmer, Briefe £0, 2 hervor. 



Digitized by 



Google 



XVI Vorbemerkungen. 

Nicolaus Eindlinger, geboren zu Neudorf im Rheingau am 2. Februar 
1749, starb zu Mainz am 15. September 1819. * Frühzeitig seiner Heimath ent- 
fremdet, hat er derselben erst in den letzten Jahren seines Lebens seine Thatigkeit 
zuwenden können, aber auch hier wie überall mit Erfolg. Die zerstreuten Notizen 
über Eindlingers Leben hat S'chwartz Annal. XI, 366 zusammengestellt, vergL 
ausserdem Bodmann S. 124, Rhein. Antiqu. II, 12, 104; Friedmann, Annal. IV, 458; 
Serapeum 1869, S. 270 ff.; Annal. XVII, 2, 65. Die neueste Darstellung seines 
Lebens in der AJlgem. Biographie XV, 769 hat nur 21 Zeilen mit nicht immer 
richtigen Angaben für den hochverdienten Mann übrig gehabt. Die zuverlässigsten 
Nachrichten über ihn gab sein Freund und Testamentsexecutor Schaab in der 
Einleitung zu dem II. Theile der Geschichte des Rhein. Städtebundes; vergL 
Schwartz a. a. 0. Diese Mittheilungen von Schaab sind der von Eindlinger 
Unterlassenen, sehr ausführlichen Autobiographie entnommen, welche den voll- 
kommensten Einblick in das wissenschaftliche wie private Leben des ebenso 
bescheidenen wie hervorragenden Gelehrten gewährt. Kindlinger's eigenhändige 
Aufzeichnungen sind mit Bodmann's Nachläse in den Besitz von Habel über- 
gegangen und befinden sich jetzt in Miltenberg. Eine baldige Bearbeitung 
derselben von kundiger Hand ist ein gewiss berechtigter Wunsch. Für eine 
umfassendere Darstellung der Thatigkeit Kindlinger's ist hier nicht die Stelle ; es 
mögen nur einzelne Angaben seiner Aufzeichnungen, die von allgemeinerem 
Interesse sind oder speziell seine engere Heimath, sowie seine Arbeiten in Rhein- 
gauischen Archiven betreffen, hier folgen. Die Einsicht in Kindlinger's Auf- 
zeichnungen verdanke ich, wie so manches Andere, der rühmlichst bekannten 
Liberalität der Herren Conrady zu Miltenberg, welchen ich hier, sowie noch 
an anderer Stelle den wärmsten Dank für ihre Güte auszusprechen habe. 

Kindlinger war in den geistlichen Stand weniger aus Neigung getreten, als 
mit der Absicht, rasch eine sichere und ruhige Versorgung für sein Leben zu 
finden. Für die Wahl des Minoritenordens bestimmten ihn äussere Gründe, 
besonders die bessere Kleidung der Ordensbrüder; eine Besprechung mit dem 
Guardian der Niederlassung in Langenschwalbach *) brachte die Entscheidung. 
Am 20. October 1766 wurde er in Cöln eingekleidet, um hier das Noviziat durch- 
zumachen. Das Leben im Kloster zu Cöln entsprach seinen Erwartungen nicht, 
lebhaft klagt er über den Hochmuth der dortigen Mönche und noch in späterer 
Zeit erfüllte es ihn mit Unwillen, dass man ihn dort hatte zwingen wollen, in 
seiner eigenen Heimath selbst den Weintermin abzuhalten, iL zu betteln. Wie 
eine Erlösung war es ihm, als er im September 1768' in das Kloster zu Münster 
versetzt wurde. Der in diesem Kloster herrschende freundliche Verkehr zwischen 
den Insassen, nicht minder die dort blühende rege geistige Thatigkeit machte K. 
die nächsten Jahre seines Klosterlebens zu erträglichen. In Münster wandte sich 
K. dem Studium der Geschichte zu, jedoch nicht, wie angenommen wird, durch 
Möser's Osnabrückische Geschichte angeregt, sondern vielmehr durch seinen 



*) Yergl. auch Genth, Nachtrag zur Geschichte des Kurorts Langenschwalbaoh S. 22 n% 
nach einer dem Verf. von mir gemachten Mittheilung. 



Digitized by 



Google 



Vorbemerkungen. XVIl 

gelehrten Mitconventualen Erasmus Cösters 1 ), welchem K. zur Unterstützung 
in seinen archivalischen Arbeiten, deren er wegen seiner angegriffenen Gesundheit 
dringend bedurfte, zugetheilt war. Cösters Lieblingsstudium war die Chronologie; 
IL rühmt dessen ausgedehnte mathematische Kenntnisse. Die Beschäftigung 
mit den Archiven der Münsterischen Stifter, sowiö glückliche Zufalle brachten K. 
bald in nähere Verbindung mit dortigen einflussreichen, den höchsten Gesell- 
schaftskreisen angehörigen Persönlichkeiten. ' Seine Aufzeichnungen ergeben, dass 
er häufiger und sehr gern gesehener Gast auf den Landsitzen des Adels sowie 
in den adeligen Stiftern war; ausgedehnte Reisen, z. B. nach Berlin, erweiterten 
seine Anschauungen und halfen ihm, weitergehende Bekanntschaften und literarische 
Verbindungen anknüpfen. Auf Einzelnes einzugehen, würde hier zu weit fuhren. 
Seinem Kloster war er bald völlig entfremdet, nur selten finden wir ihn dort, aber 
erst spät, nach neunzehnjährigem Aufenthalte in Münster, entschloss er sich, die 
Fesseln abzustreifen. Durch Vermittlung seines besten Freundes, des Minoriten 
Campill zu Höxter, war er mit dem Fürstbischöfe von Corvey, Theodor von 
Brabeck, bekannt geworden. Der ihm sehr wohlwollende Fürst führte, um ihn 
vor einem Conflicte mit dem Münsterischen Generalvicar, dem bekannten Minister 
Fürstenberg, von welchem K. sich vielfach zurückgesetzt und beleidigt glaubte, 
zu bewahren, zunächst seine Versetzung in das Kloster zu Höxter herbei und 
erwirkte dann in Born für ihn die Erlaubniss zur Säcularisation, welche er ihm 
alsbald, im November 1787, ertheilte. Von 1787 ab lebte Kt abwechselnd in 
Corvey und Münster, mit archivalischen Arbeiten und der Herausgabe seiner 
Werke beschäftigt; im Sommer ging er regelmässig nach Neudorf, von dort nach 
Wiesbaden zur Kur, Ausflüge nach Frankfurt, Mainz u. s. w. schlössen sich an. 
Im Jahre 1794, als seine Bemühungen, ein Canonikat in Münster zu erlangen, 
gescheitert waren, und zwar, wie er glaubte, an der Abneigung des Ministers 
Fürstenberg, trat er in den Dienst der Aebtissin zu Essen, den er 1802 verliess, 
um sich in Mainz niederzulassen. Durch Arnoldi wurde er 1805 für den Dienst 
der Prinzen von Oranien gewonnen und ging nach Fulda, wo er, einzelne Reisen 
abgerechnet, bis 1817 blieb. Von 1817 ab bis zu seinem Tode bewohnte er ein 
von ihm gekauftes Haus in der grossen Pfaffengasse zu Mainz. Aus diesen Daten 
lässt sich die Entstehungszeit eines grossen Theiles seiner bekannten Sammlung 
von Urkundenabschriften bestimmen. Was speciell seine archivalische Thätigkeit 
in Rheingauischen Klöstern und in Mainz betrifft, so ergeben seine Aufzeichnungen 
folgendes Nähere. 

Hier beginnt seine Thätigkeit mit seinem Aufenthalte in Neudorf 1793. 
Die Aebtissin von Tiefenthal, Constantia Geisler, bat ihn, das Archiv des Klosters, 
welches im vorhergehenden Jahre geflüchtet und hierdurch völlig in Verwirrung 
gerathen war, neu zu ordnen. K. entsprach dem Wunsche; gleichzeitig schrieb 



*) Was schon Ficker in seinen Mittheilungen über E. Cösters, Münster. Gesch. Quellen I, 
EinL, 8. TCTX ff., riohtig vermuthete. Von den Arbeiten des Genannten sind nur seine An- 
merkungen zu Kleinsorgens "Westf&l. Kirchengeschichte gedruckt; sein reicher Nachläse ging 
tum Theil in Kindlinger's Besitz über und findet sich in dessen Sammlung, Einzelnes ist im 
Staate-Archiv zu Münster und in Privatbesitz. 

Codex dlpl. Nui. 1,1. ^ ** 



Digitized by 



Google 



XVIII Vorbemerkungen. 

er für seine Sammlungen die Urkunden und das Lagerbuch des Klosters ab. 
Nebenbei bemerkt enthalten die Aufzeichnungen dieses Jahres interessante Mit- 
theilungen über das von ihm gesehene Treiben der Franzosen im Rheingau, 
Wiesbaden und Mainz. Tiefenthal besuchte K. wieder im Jahre 1796, als er 
sich, damals der einzige Kurgast, im Juli zur Kur in Wiesbaden aufhielt Er 
fand das Kloster im traurigsten Zustande, die Insassen waren geflüchtet 1 ), 
Mobilien, Thüren und Fenster zerschlagen, den Heiligen waren Schnurrbarte 
gemalt, die Reliquien umhergeworfen, die französischen Trainsoldaten, die dort 
im Quartier lagen, kegelten zum Zeitvertreib mit Todtenschädeln! Im Jahre 1802, 
nachdem er seine Arbeiten in Essen abgeschlossen, besuchte er Münster und 
Corvey, ging von dort nach Wiesbaden und dann zu längerem Aufenthalte nach 
Neudorf. Von hier aus trat er zunächst mit Bodmann in engeren Verkehr. Auf 
Bodmann's Wunsch hatte er seine Siegelsammlung mitgebracht, B. zeichnete und 
ergänzte seine Sammlungen aus derselben, gestattete dafür K., seine aus 12 Folio- 
bänden bestehende Sammlung von Urkundenabschriften auszubeuten 8 ). In dieser 
Zeit entstand Band 133 seiner Sammlung (Rheingau, Kl. Johannisberg). K. blieb 
im Herbste in Neudorf, besuchte Tiefenthal und Eberbach, wo er Baer zum 
ersten Male sah und die Nacht über verweilte. Dann siedelte er nach Mainz 
über, wo er eine Wohnung in der Universitätsgasse gemiethet hatte. Von seiner 
Sammlung hatte er 50 Bände mitgebracht. Sein Aufenthalt dauerte bis in den 
Sommer 1803, welchen er in Neudorf zubrachte. In diesem Winter 1802/3 finden 
wir ihn angestrengt thätig, seine Sammlungen zu bereichern. Im November und 
December stellte er aus Bodmann's Sammlung den Band 132 seiner Sammlung 
(Altmünster, S. Clara zu Mainz) fertig. Im Jahre 1803 erhielt er vom Kurfürsten 
Dalberg sowie der Präfectur zu Mainz die Erlaubniss zur Benutzung der Archive; 
ausgebeutet wurden die Archive von S. Victor, S. Jacob, S. Stephan, Maria ad gr., 
sodann das jetzt in Darmstadt befindliche zweibändige Copiar von S. Peter, 
Band 131 seiner Sammlung. Zugleich unterhielt er den regsten, theils schrift- 
lichen, theils persönlichen Verkehr mit Wenck, Bodmann, der ihn überreden 
wollte, in den französischen Archivdienst zu treten, Schunk, Schaab, Reuter u. a^ 
später in Neudorf mit dem Regierungsrath Kaiser in Wiesbaden, der zum Theil die 
Geschäfte der Aufhebung der Klöster leitete. Iin Mai 1803 erhielt er die Erlaub- 
niss, in Neudorf Messe lesen zu dürfen; die Angabe in der Allgem. D. Biographie XV, 
769, er habe die Pfarrei in Neudorf erhalten, ist irrig. Während seines Aufent- 
halts in Neudorf beschäftigte er sich nochmals mit dem Archive des Klosters 
Tiefenthal und fertigte ein im Staats- Archive noch vorhandenes Repertorium des- 
selben an. Im Herbste 1803 kehrte er nach Mainz zurück, wo besonders die 
damals stattfindende Theilung der Mainzer Archive seine Aufmerksamkeit fesselte. 
Von den dort anwesenden Commissaren der betheiligten Regierungen trat ihm 



l ) Vergl. Rhein. Antiqu. II, 12, 91. 

*) Vergl. hierüber und für das Folgende auoh die Kindlinger's Aufzeichnungen entnommenen 
Angaben bei Schaab, Gesch. des Rh. Städtebundes II, 8. 9. — Ueber Bodmann's Siegelzeich- 
nungen yergl. Böhmer's Briefe II, 184. 



Digitized by 



Google 



Vorbemerkungen. XIX 

der Darmstadter Archivar Euder näher. 1804 kaufte er ein Haus in der grossen 
Pfaffengasse, welches er bis zu seinem Abgange nach Fulda 1805 bewohnte. 
Er beschäftigte sich in dieser Zeit mit dem Ordnen seiner Sammlungen, mit Ent- 
würfen zu einer Geschichte des Rheingaus, mit Abschreiben von Urkunden der 
Stadtbibliothek, wo er in einem Bücherdeckel die jetzt in seiner Sammlung, 
Band 136, fol. 69 — 75, befindlichen Correspondenzen fand und — mitnahm, ein 
Verfahren, welches er ebenso wie sein Freund Bodmann anscheinend öfters hat 
eintreten lassen. Von Fulda kehrte er, wie schon bemerkt, 1817 in sein Haus 
in der Pfaffengasse zurück. Hier beschäftigte ihn der Druck seiner Geschichte 
der Hörigkeit; die Bekanntschaft mit dem Grafen Solms-Laubach öffnete ihm das 
Archiv des Klosters Arnsburg. Hiermit schliessen die inhaltreichen Aufzeich- 
nungen, in welchen wir nur eines sehr vermissen, nämlich die Angabe über die 
Entstehung seiner eigenen Abschrift der Bleidenstatter Traditionen. Das hierüber 
Erforderliche soll bei Gelegenheit der folgenden Mittheilungen über Bodmann 
bemerkt werden; hier mag die Angabe genügen, dass Kindlinger's Abschriften 
der Bleidenstatter Traditionen nicht der vielbesprochenen, angeblich ehemals im 
Besitz von Bodmann und Habel befindlich gewesenen Handschrift entstammen, 
sondern, was bisher unbeachtet blieb, der in Schott's Urkundensammlung zur 
Geschichte des Rheingräflichen Hauses befindlichen Abschrift. Hätte Eindlinger 
die Handschrift selbst gesehen, so würde er derselben gewiss Erwähnung gethan 
haben. Die von Will, Mon. Blid. S. 29, reproduzirte Annahme Böhmer's, Kind- 
linger habe die Traditionen nicht früher als 1819 benutzt, hat nach den vorhin 
gegebenen Daten wenig Wahrscheinliches. 

Von Kindlinger's handschriftlichem Nachlass befindet sich einzelnes in 
Miltenberg und in den Staats -Archiven zu Marburg und Wiesbaden 1 ), sowie auf 
der Stadtbibliothek zu Mainz, der weitaus grösste Theil, wie bekannt, jedoch im 
Staats -Archive zu Münster. Herrn Staats-Archivar Dr. Keller daselbst spreche 
ich für die freundliche Zusendung der für meine Arbeit in Betracht kommenden 
Bände der Sammlung meinen Dank aus. 

Bodmann und seine Sammlungen sind in letzterer Zeit häufig in solcher 
Ausführlichkeit behandelt, dass eine Wiederholung nicht erforderlich erscheint. 
Ich verweise deshalb besonders auf Schwartz, Annal. XI, 357 ff., 374, 381 ; Falk im 
Intelligenzblatt zum Serapeum 1869, No. 12, 13, 22; Götze in Löher's Zeitschr. II, 
146 ff.; Hegel, Mainzer Chroniken H, Vorr., S. 9 ff.; Allg. D. Biogr. ZU, 15. 

Die Uebergriffe, deren Bodmann bei Erwerbung seiner reichen Sammlungen 
nachweislich sich schuldig gemacht hat, sind ebenfalls öfters besprochen worden. 
Seine Verdienste um die Mainzer Geschichte haben jedoch stets die ungeteilteste 
Anerkennung gefunden, bis neuerdings durch Menzel und Hegel die Anklage der 
schwersten Pflichtverletzung, welche ein Geschichtschreiber begehen kann, die 
der absichtlichen und wissentlichen Fälschung, erhoben worden ist *). Nach den 
Ausführungen HegePs ist die Sammelhandschrift, in welcher sich die von Bodmann 



*) Vergl. Friedemann, Annal. IV, 458. 

') Vergl. Hegel, Mainzer Chroniken II, 4 ff., 144. 



Digitized by 



Google 



XX Vorbemerkungen. 

benutzte „gleichzeitige" *) Handschrift der Mainzer Chronik von 1459 — 1484 
nach dessen Angabe befunden haben soll, vollständig fingirt. Leider ist auch 
noch wohl bezüglich anderer Quellen, die Bodmann gesehen und benutzt zu 
haben behauptet, der Verdacht der Fälschung durch ihn ein im hohen Grade 
wahrscheinlicher; ich meine besonders das von ihm in den Rheingauischen Alter- 
thümern S. 624 bruchstückweise veröffentlichte Rheingauische Landrecht, wohl 
ohne Zweifel Bödmann's eigenes Elaborat 2 ). 

Besser liegt die Sache jedoch bezüglich der von Bodmann in den Rheing. 
Alterthümern mitgetheilten Urkunden. Bödmann's Abdrucke habe ich im Grossen 
und Ganzen als correct gefunden; Nachlässigkeiten und Fehler kommen ihm wie 
wohl Jedem vor, aber nur mitunter ergab sich eine eigenmächtige und willkür- 
liche Behandlung des Urkundentextes; eine eigentliche Fälschung liegt nur in 
Ho. 310 der Urkunden (ob auch No. 162, 167?) offen zu Tage. Uebrigens muss 
auch auf Bödmann's eingehende Studien auf dem Gebiete der Palaeographie 
und Diplomatik hingewiesen werden, für welche die zahlreichen Facsimilien und 
Siegelzeichnungen in seinem auf der Stadtbibliothek zu Mainz befindlichen Hand- 
exemplar von Joannis, dann aber besonders eine in Miltenberg aufbewahrte 
Sammlung vorzüglich ausgeführter Facsimilien von Urkunden der verschiedenen 
Jahrhunderte Zeugniss ablegen. Das von Götze über letztere Sammlung gefällte 
Urtheil (Löher, Zeitschr. II, 150) kann ich aus eigener Anschauung völlig 
bestätigen. 

Hieran mag sich die Mittheilung des Resultats meiner Ermittlungen über 
Bödmann's angebliche Handschrift der Bleidenstatter Traditionen, auf das ich 
schon mehrfach verwiesen, schliessen. Auf den dieserhalb früher zwischen Landau 
und Habel geführten Streit einzugehen, ist hier nicht der Platz; ich verweise auf 
die Darlegung bei Schwartz, Annal. XI und Will in der Einleitung zu den Moil 
Blidenst. Die neuerdings von Roth, Zu den Bleidenstatter und Lorscher Tra- 
ditionen, Correspondenzblatt 1882, S. 34 aufgestellten Vermuthungen sind theils 
nicht neu, theils irrig, besonders ist dessen Annahme, dass Kindlinger entweder 
den Originalcodex, oder eine von Bodmann gefertigte Abschrift desselben copiert 
habe, eine verfehlte. Die Sache liegt kurz so. Nach allgemeiner Annahme hat 
a) Bodmann die Handschrift der Traditionen besessen, aus ihr die Auszüge in 
den Rheingauischen Alterthümern gegeben und endlich dieselbe Kindlinger zur 



*) Hegel legt es Bodmann besonders zur Last, dass er die dem 17. Jahrhundert angehorige 
Handschrift mehrfach als „gleichzeitig" bezeichnet. Es ist dies allerdings stark, doch kann 
Hegel's Urtheil etwas gemildert werden, wenn man Bödmann's Sprachgebrauch in ähnlichen 
Fällen berücksichtigt. Trotz seiner eingehenden Eenntniss der Palaeographie gibt B. selten eine 
genaue und zuverlässige Bestimmung des Alters der benutzten Handschriften, er liebte allgemeine 
Bezeichnungen, besonders gern wandte er „uralt" an. Aeltere Handschriften bezeichnet er fast 
durchweg als uralt, so z. B. den ersten Band des Eberbacher Oculus mem., obwohl ihm das 
Jahr 1211 als dessen Abfassungsjahr wohl bekannt war. Freilich ist ein solches Verfahren 
keineswegs präcise. 

*) Yergl. Brunner, die Quellen des Rheingauischen Landrechts in der Zeitschr. der Savigny- 
ßtiftung für Rechtegeschichte IH, 3, Germanist. Abth., 1882. Bei allen Bedenken kann Br. 
sich jedoch nicht entsohliessen, Fälschung von Seiten Bödmann's anzunehmen. 



Digitized by 



Google 



Vorbemerkungen. XXI 

Abßchriftnahme überlassen; b) mit Bodmann's Sammlungen erwarb Habel die 
Handschrift. Alsdann ist der Codex spurlos verschwunden. 

Was den Punkt a betrifft, so ist trotz der vielfachen Erörterungen bisher von 
Niemanden der Beweis versucht oder geführt worden, dass Bodmann die Original- 
handschrift der Traditionen wirklich besass. Bodmann selbst spricht an keiner 
Stelle, wo er die Traditionen anführt, von seiner handschriftlichen Vorlage; er 
bezeichnet dieselben einfach als Traditionen S. 116, 591; als Traditionsrotul 130, 
391, 574; als Indiculus saec. IX. X. und uralter Indiculus Tradd. 44, 573, 589; 
als Summarium et registrum bonorum Blid. saec. IX. X. 92, 97, 99, 123 ; endlich 
als Registrum bon. mon. Blid. sub abb. Herberto et Ezzone 1017 — 1079 S. 92, 
120; über seine Handschrift sagt er kein Wort. Nach diesen Anführungen kann 
es jedoch nicht überraschen, dass allgemein geglaubt wurde, Bodmann habe die 
Handschrift wirklich besessen; er selbst trägt durch die Fassung jener Citate die 
Schuld hieran. Einen eigenthümlichen Eindruck macht gewiss die sicherlich nicht 
unabsichtliche Geheimnisskrämerei mit seinem Schatze, welchem er die wichtigsten 
Bereicherungen seines Werkes verdankte. Ein Grund für Bodmann, seine Quelle 
nicht zu nennen, ist nicht erfindlich. Was Habel betrifft, so ist ungewiss, wie 
weit dieser den Sachverhalt kannte. Von ihm hat übrigens doch Vogel einzelne 
Stellen aus den Traditionen erhalten; Näheres über die fragliche Handschrift 
gibt Letzterer jedoch auch nicht an. Den Schlüssel des bisher räthselhaften 
Sachverhältnisses fand ich zu meiner Freude bei der Benutzung von Schott 's 
Urkundenbuch zu seiner Geschichte des Rheingräflichen Hauses 
in Bodmann's Sammlung zu Miltenberg. Bodmann hat die Handschrift nach 
seiner eigenhändigen Angabe auf dem Titelblatt im Jahre 1806 gekauft 1 ), gewiss 
aber schon früher gekannt. In diesem Bande — Urkundenband I — finden sich 
von der Hand Schott's die offenbar noch im vorigen Jahrhundert geschriebenen 
Abschriften der Bleidenstatter Traditionen und Bleidenstatter Urkunden, welche 
Bodmann wohl zum grossen Theile zum Ankaufe des Werks bestimmt haben 
mögen. Diese Abschriften von Schott hat Bodmann benutzt, und 
keine andere Handschrift, und endlich Kindlinger während ihres 
Verkehrs, über welchen vorhin Mittheilungen gemacht sind, zur Abschrift- 
nahme überlassen. 

Und nicht allein die Traditionen, sondern fast alle älteren Bleidenstatter 
Urkunden, welche Bodmann gedruckt hat und sich auch abschriftlich in Eind- 
linger's Sammlung finden, sind dieser Urkundensammlung von Schott, welche 
bisher die verdiente Beachtung 2 ) nicht gefunden hat, entlehnt. Die Vergleichung 
der Abschriften von Schott mit dem Abdrucke Bodmann's und Kindlinger's 
Abschriften lässt über diese Entlehnung nicht den geringsten Zweifel. Die reiche 
Urkundensammlung von Schott ist überhaupt vielfach Bodmann's Quelle gewesen; 



*) Vergl. Schwartz, Annal. XI, 383. 

*) Auf die Bedeutung der Sammlung macht Böhmer, Briefe II, 282, aufmerksam, obwohl 
er dieselbe niemals sah. Er vermuthete daselbst Abschriften Rheingräflicher Weisthümer, ahnte 
aber nicht, dass die gerade von ihm viel gesuchten Bleidenst. Traditionen sich dort befinden! 



Digitized by 



Google 



XXII Vorbemerkungen. 

manche Urkunde in den Rheing. Alterthümern hat Bodmann einfach nach Schott's 
Abschrift gedruckt. Soviel ich sehe, hat Bodmann Schott niemals als seine Quelle 
genannt, vielmehr bei der Benutzung desselben, um den von Hegel gewählten 
Ausdruck zu gebrauchen, sich einer gewissen Flunkerei öfters dadurch schuldig 
gemacht, dass er „Original" oder „Urschrift" als seine Quelle angab, wo ihm 
nur die Abschrift von Schott vorlag. Zu Bodmann's Entschuldigung in diesen 
Fällen könnte höchstens gesagt werden, dass er annehmen konnte, Schott habe 
das Original vor sich gehabt 

Ueber Schott hat Schwartz, Annal. XI, 383, Nachrichten zusammengestellt, 
denen ich hinzufügen kann, dass derselbe in freundschaftlichem Verkehr mit 
dem Eberbacher Baer stand 1 ) und durch dessen Vermittlung in Eberbach manche 
Urkunde für seine Sammlung abschreiben konnte, die später von Bodmann mit 
der Bezeichnung „aus der Urschrift" gedruckt wurde. 

Ueber die Hauptfrage, woher Schott seine Abschriften der Traditionen und 
sonstiger Bleidenstatter Urkunden genommen hat, gibt sein Urkundenbuch eine 
Andeutung, der man, ohne Fehl zu gehen, folgen kann. Auf der Abschrift der 
Bleidenstatter Urkunde von 1126, No. 174, fugt Schott abschriftlich hinzu: „Diese 
„Urkund ist in Abschrift in einem alten, im Kloster Gottesthal im Bheingau 
„aufbehaltenen Messbuch des Klosters Bleidenstatt unter andern hinten am End 
„befindlich und von mir unterzeichneten auf geschehene Communication der wohl- 
„ ehrwürdigen Frau Marie Magdalena Selzerin Abbatissin ersagten Klosters Gottes- 
athal von Wort zu Wort copiret worden. 

„Kyrn, den 27. Mai 1738. 

(L. S.) Johannes Vitus Fey 

Hochfürstlich Salm'scher Rath und Landschreiber. * 

Hieraus ergibt sich, dass sich zu Anfang des vorigen Jahrhunderts im 
Kloster Gottesthal ein altes, ehemals Bleidenstatt gehöriges Missale befand, welchem 
ein Anhang angebunden war, welcher Urkundenabschriften und — Anderes enthielt 
Dieses „Andere* 4 , für welches Fey keine weitere Bezeichnung hat, 
kann nichts Anderes gewesen sein, wie die vielgesuchte Hand- 
schrift der Traditionen! 

Fey hat ebenso wie jene Urkunde auch die Traditionen aus dem Missale 
copiert, seine Abschrift kam später in den Besitz von Schott, der gleichfalls wie 
Fey Salm-Kirburgischer Beamter zu Kirn war, oder, wenn dieselbe in das Archiv 
zu Kirn gelangte, amtlich zu dessen Kenntniss. Nach der Angabe von Fey hat 
die Aebtissin von Gottesthal das Missale nach Kirn geschickt. Dass dasselbe 
nicht nach Gottesthal zurückgekommen, ist zweifellos; was aus demselben ge- 
worden sein mag, ist nicht zu ermitteln; meine Bemühungen, dasselbe in fürstlich 
Salm'schen Archiven wiederzufinden, sind leider ohne Erfolg geblieben. Jene 
Angabe von Fey ist durchaus glaubwürdig; über eine ähnliche, im Jahre 1724 
vom Kloster Gottesthal nach Kirn gemachte interessante Sendung macht Bodmann 



l ) Vergl. Baer, Beiträge I, 25, 82. 



Digitized by 



Google 



Vorbemerkungen. XXIII 

8. 228, 232, wohl nach Schott, Mittheilung. Das Gottesthaler Missale und die 
Handschrift der Traditionen können wir demnach wohl als verloren ansehen. 
Das Yerdienst, die werthvollen Aufzeichnungen der Nachwelt gerettet zu haben, 
gebührt aber nicht Bodmann und Kindlinger, sondern Pey und Schott 1 ). 

Die grosse Liberalität, mit welcher die Besitzer des Bodmann'schen Nach- 
lasses, die Herren Kreisrichter und Pfarrer Conrady, dessen Benutzung in aus" 
gedehntester Weise verstatteten, habe ich mit lebhaftestem Danke auch hier 
hervorzuheben. 

Mit den Urkunden der ursprünglichen Kurmainzischen Landestheile 
sind in dem vorliegenden Bande vereinigt die einzelnen kleineren Herr- 
schaften, meistens im Königssundra- und Niddagau, welche nach dem Aus- 
sterben ihrer Besitzer theils vollständig, theils wenigstens zum grösseren Theile 
an Kurmainz gefallen waren. Es sind: 

1) die Herrschaften Eppenstein und Königstein. An einer ausführ- 
lichen Geschichte des Eppenstein'schen Geschlechts und seiner Besitzungen fehlt es 
bis heute; ausser den älteren Arbeiten von Wenck und Eigenbrodt kommen in 
Betracht Vogel's Beschreibung von Nassau, Schliephake, Gesch. von Nassau I, 
Weidenbach, Nass. Territorien, Annal. X, 286, sowie die Forschungen von 
Schenk's im Correspondenzblatt der deutschen Geschichtsvereine 1874 und in 
den Mittheil, des Hanauischen Bezirksvereins. — In den vorliegenden Band sind 
die Urk. der Stadt und des Amtes Braubach, welches die Herren von Eppen- 
stein gegen das Ende des 13. Jahrhunderts an die Grafen von Katzenelnbogen 
verkauften, eingereiht. 

Von dem Archive der Herrschaft Eppenstein erhalten wir erst Kunde, 
nachdem dem Hause die Falkenstein'sche Erbschaft zugefallen war. Das Archiv 
der Linie Eppenstein-Königstein befand sich auf der Burg Königstein, wo sodann 
nach dem Aussterben der älteren Linie Eppenstein-Minzenberg 1522 das gesammte 
Archiv des Hauses vereinigt wurde. 

Das Urkunden -Archiv beider Herrschaften hat schwere Schicksale erlitten, 
das Eppensteiner ist zum grössten Theile, das Königsteiner fast vollständig ver- 
nichtet. Die erhaltenen Beste haben die Schicksale des Gebiets getheilt und 
finden sich zerstreut in Wiesbaden, Darmstadt, München, Würzburg, Ortenberg 
und Wernigerode 8 ). Auf die Schicksale des Archivs zu Ende des vorigen Jahr- 
hunderts komme ich zurück. 

Glücklicherweise sind uns sehr umfassende, werthvolle Copiare erhalten, 
nämlich: 

a) Ein etwa 1418 oder 1419 gefertigtes Copiar, schöne Pergamenthandschrift. 
Dasselbe enthält die lateinischen Urkunden in deutscher Uebersetzung und ist 



*) Bei den nachfolgenden Drucken der Bleidenstatter Urkunden und Traditionen ist in 
einzelnen wenigen Fällen aus Versehen nur die Abschrift Kindlinger's und nicht auch die von 
ßchott als Quelle genannt 

*) Die im Archive zu Wernigerode' befindlichen Originalurkunden theilte mit Erlaubniss 
8r. Erlaucht des regierenden Herrn Grafen zu Stolberg -Wernigerode Herr Archiyrath Dr. Jacobs 
mir in freundlichster Weise mit. 



Digitized by 



Google 



XXIV Vorbemerkungen. 

deshalb wohl zu praktischen Zwecken, etwa zum Handgebrauche bei den Ver- 
handlungen über die Theilung der Falkenstein'schen Erbschaft, angefertigt Die 
Handschrift; ist im Laufe des 16. Jahrhunderts zu Grunde gegangen, wenige 
Bruchstücke befinden sich in Wernigerode und im hiesigen Staats-Archive; erstere 
fanden sich um Acten des gräflichen Archivs zu Gedern geheftet, letztere bildeten 
den Umschlag eines 1581 zu Cöln gedruckten, aus der Seminarbibliothek zu 
Herborn in die hiesige Landesbibliothek übergegangenen, ursprünglich wohl dem 
Caussenius gehörigen Buches. 

Die noch vorhandenen Bruchstücke enthalten insgesammt 36 Urk. aus den 
J. 1128—1352; letztere, das Privileg K. Karls IV. für Hofheim d. d. 1352 
März 21 ist die jüngste Urk. des Copiars. 

Eine vollständige Abschrift aus dem Anfange des 16. Jahrhunderts des 
Copiars befindet sich in dem von Böhmer, Picker und Huber für die Regesten 
und Acta Imperii benutzten, gleich zu besprechenden Falkensteiner Copiar zu 
Würzburg l ). 

1457 December 14 einigten sich Bernard und Cuno Grafen von Solms, 
Werner, Eberhard und Walter von Eppenstein, alle ihre Minzenberg -Falken- 
stein'schen Briefe innerhalb sechs Wochen ordnen zu lassen. Seit diesem Vertrage 
arbeitete für die Eppensteiner in Königstein ein Archivar, dessen ausdauerndem 
Fleisse wir es verdanken, dass die Archive der Herrschaften Königstein, Falken- 
stein, Minzenberg in Copiaren uns überkommen sind. Ob und was derselbe etwa 
auch für Solmsische und sonstige Archive der Wetterau gearbeitet hat, ist mir 
nicht bekannt. Leider hat derselbe, vielleicht der Burgcaplan zu Königstein, 
soweit ich sehen konnte, uns seinen Namen nicht überliefert; von seiner leicht 
erkennbaren Hand fand ich zuerst zwei Eppensteiner Urk. des Jahres 1455, zuletzt 
eine Königsteiner Urk. von 1487 März 6. — Von der Hand dieses Archivars sind 
mir bekannt geworden: 

b) Das grosse Königsteiner Copiar im Gräflich Stolbergischen Archive 
zu Ortenberg, Handschr. theils auf Pergament, theils auf Papier, 40 cm. hoch, 
28 cm. breit, 534 Foüen, geschrieben im Auftrage Eberhards von Eppenstein und 
begonnen 1459 December 18 nach Angabe des Schreibers; dasselbe enthält die 
Abschriften von 728 Urkunden a. d. J. 1191—1461. 

c) Das Königsteiner Copiar im Kreis-Archive zu Würzburg, Mainzer 
Bücher versch. Inhalts No. 71, anscheinend zum grösseren Theile Abschrift des 
vorstehenden, deren Anfertigung der Schreiber nach seiner Angabe 1461 März 9 
begann. Papierhandschrift, 39 cm. hoch, 27 cm. breit, 424 Folien. Dasselbe 
enthält 1) ein Repertor des gesammten Königsteiner Archivs, 2) Abschriften der 
Königsteiner Urkunden, 3) Abschrift eines Königsteiner Lehnsbuchs 1433 — 1453, 
4) Zinsregister der Kellerei Königstein, 5) Bruchstück eines Weisthums 1447, 
6) Urkunden von 1378 — 1462. Das Copiar ist mit dem Mainzer Archive nach 
Würzburg gelangt 



*) Vergl. Jacobs im Anzeiger für Kunde der d. Vorzeit 1872, Sp. 125, 145; 1878, Sp. 6, 47; 
Sauer, über ein Falkensteiner Copialbuch im Neuen Archiv VIII, 181 ff. 



Digitized by 



Google 



Vorbemerkungen. XXY 

d) Ein kleineres £önigsteiner Copiar, Papierhandschrift in Kleinfolio, 
im Staats -Archive zu Wiesbaden. Dasselbe enthält Urfehden und Schuld- 
verschreibungen aus den Jahren 1415 — 1475. 

e) Das Palkensteiner Copiar im Kreis-Archive zu Würzburg, Mainzer 
Bücher versch. Inhalts No. 70, ist von demselben angelegt und zum Theil geschrieben. 
Pergamenthandschr. Kleinfolio, 255 Blätter, von mehreren Händen des 15. und 
16. Jahrh. geschrieben. Beachtenswerth ist fol. 1 — 12 die Abschrift des vorhin unter 
a besprochenen älteren Palkensteiner Copialbuchs mit Urkunden von 947 — 1352. 
Benutzt ist das Copialbuch öfter, z. B. von Scriba im Archiv für Hess. Gesch. 
Y1H, 225 ff., von Böhmer, Ficker und Huber für die Regesten und für die 
Acta Lnperii, vergl. ausserdem Joann. I, 1020, Janssen, Leben Böhmer's I, 347, 
351, HI, 52, 76, sowie meine Bemerkungen im Neuen Archiv Vlli, 183. 

Weitere Nachrichten von dem Königsteiner Archive erhalten wir erst 
wieder bei den Streitigkeiten zwischen Kurmainz und Stolberg über den Besitz 
von Königstein. Nachdem Graf Christoph von Stolberg-Königstein gestorben, 
erhielt Kurmainz unter dem 3. August 1581 das Kaiserliche Commissorium, 
Königstein als erledigtes Reichslehen vorläufig zu administriren und das ge- 
8ammte Archiv auf der Burg zu verzeichnen und zu versiegeln 1 )- Eine aus 
Mainzischen und Stolbergischen Räthen zusammengesetzte Commission verzeichnete 
das Archiv, in welchem sich auch das Archiv des Wetterauischen Grafenverbandes 
befand, in der Zeit vom 25. August bis 4. September 1581; das damals auf- 
gestellte Repertor ist im Staats-Archive erhalten. Von dem Streite über den 
Besitz der Herrschaft war der Streit über den Besitz des Archivs untrennbar. 
Auch hier trug Kurmainz den Sieg davon, indem das Archiv zum grösseren 
Theile in den Besitz des Erzstifts überging und weiterhin auf Königstein in 
Verwahr blieb, das Haus Stolberg aber nur wenig erhielt. 

Die wichtigsten Theile des Königsteiner Archivs, vornehmlich das Urkunden- 
Archiv, sind im Jahre 1796 vernichtet worden. Damals befand sich auf der Burg 

a) das sehr beträchtliche „Haupt -Archiv". Bei Ausbruch des Revolutions- 
krieges wird man das bombenfeste Gewölbe, in welchem es lagerte, für einen 
hinlänglich sicheren Aufbewahrungsort desselben gehalten haben; die Flüchtung 
des Archivs unterblieb deshalb. So wurde dasselbe von den Besatzungen, 
welche Königstein nacheinander inne hatten, verwüstet. Die deutschen Truppen 
(Oestreicher), welche anfangs 1796 dort lagen, zerstörten viel, die Urkunden 
wurden zu Schreibtafeln zerschnitten. Damals scheint auch Manches fortgeschleppt 
zu sein; so fasste die Darmstädter Regierung 1796 bei einem Juden in Arheilgen 
eine Kiste mit Königsteiner Literalien ab und schickte sie nach Mainz; das 
wichtige Königsteiner Jurisdictionalbuch wurde später von einem Nassauischen 
Beamten auf dem Trödelmarkt in Mainz unter Makulatur gefunden und ange- 
kauft und noch 1877 wurden 14 aus dem Königsteiner Archive stammende 
Urkunden a. d. J. 1338 bis 1577, die sich in Privatbesitz befanden, für das 
Staatsarchiv erworben. Die Oestreicher übergaben am 28. Juni 1796 den König- 



') Tergl. Usener, Bitterburgen S. 77; Girshausen, Königstein S. 59 ff. 



Digitized by 



Google 



XXVI Vorbemerkungen. 

stein an die Franzosen 1 ), die im Archive alles durcheinander warfen, die Kasten 
und Repositorien an zwei Königsteiner Bürger verkauften. Dem Amtmann gelang 
es, einzelnes in den Amtshof zu bringen und dadurch vor Untergang zu retten. 
Bei ihrem Abzüge im August 1796 sprengten die Franzosen, wie bekannt, die 
Festung. Das Archiv ging hierbei zu Grunde, nur wenige Reste wurden später 
von dem Amtmanne unter dem Schutt gefunden. 

Da die in München und Würzburg befindlichen Urkunden und Copiare 
nur diesem Archive entstammen können, müssen dieselben schon in früherer Zeit 
demselben entnommen und nach Mainz gebracht worden sein. 

b) In einem Seitengebäude des Schlosses befand sich die unter dem Oberamt- 
mann stehende Oberamts-Registratur. Diese wurde bei Beginn des Krieges zum 
grösseren Theile nach Aschaffenburg gebracht; aber auch der zurückgebliebene 
Theil blieb erhalten, obwohl während t der Beschiessung eine Haubitze das 
Gebäude traf. 

Die im Orte selbst befindliche Amts-Registratur, sowie die Registratur des 
Amtskellers im Renthofe blieben unverletzt 

Was endlich die Archive der Herrschaften Reifenberg und Cransberg, 
deren Urkunden gleichfalls in den vorliegenden Band aufgenommen sind, betrifft, 
so ist auch von diesen beiden nicht viel erhalten. Ueber das Archiv der Herr- 
schaft Reifenberg liegt ein 1594 nach dem Tode des Marsilius von Reifenberg 
gefertigtes Repertorium vor, in welchem nur zwei Urkunden des 13. Jahrhunderts, 
und zwar zwei sonst nicht bekannte Königsurkunden 8 ) aufgeführt werden. Das 
Archiv scheint damals recht bedeutend gewesen zu sein, später ist bei Gefangen- 
nehmung des letzten Reifenbergers und durch Brand viel zerstört worden; Reste 
des Archivs mögen sich im Besitze des Grafen Waldbott-Bassenheim befinden 8 ). 
Das Archiv der Herrschaft Cr onberg mag in einer Fehde Vernichtung gefunden 
haben. Endlich konnte ich das Archiv des Herrn Fürsten von Wied durch 
gütige Vermittlung des Kammerdirectors Herrn Freiherrn von Dungern zu Neu- 
wied benutzen. 

Die Archive der in den vorhin bezeichneten Territorien belegenen Städte 
und Ortschaften haben, da dieselben nicht bis in das 13. Jahrhundert zurück- 
gehen, für den vorliegenden Band eine Ausbeute nicht ergeben. Zu Mittheilungen 
über die Bestände dieser Archive wird sich demnach erst später Veranlassung 
ergeben. 

Die hier in Betracht kommenden Urkunden des Archivs der Stadt Frank- 
furt sind meistens nach dem Drucke Böhmer's wiederholt; manche CoUationen 
verdanke ich der Freundlichkeit des Stadtarchivars Herrn Dr. Grotefend. 

Nach diesen Ausführungen über die Archive mögen einige Angaben über 



*) Girshausen, Königstein 102; Usener, Ritterburgen S. 82. 

*) a) König Rudolf bestätigt einen Tausch von Gütern zu Nierstein mit dem Sohultheissen 
zu Oppenheim 1290; b) K. Adolf gestattet dem Sohultheissen zu Oppenheim, eine Mühle im 
Rhein zu gebrauchen 1294. 

*) Vergl. Beurk. Nachrichten von der Herrsch. Reifenberg S. 7; Hannappel, AnnaL IV, 
20, 81; üsener, Ritterburgen S. 151. 



Digitized by 



Google 



Vorbemerkungen. XXY1I 

ältere handschriftliche Sammlungen und Arbeiten zur Geschichte der Nassauischen 
Territorien, soweit solche hier in Betracht kommen, Platz finden. Ueber die 
Sammlungen von Kindlinger und Bodmann ist bereits das Erforderliche 
bemerkt worden. Benutzt für den vorliegenden Band ist Krem er 's handschrift- 
liche Geschichte der Herrschaft Bolanden, welche Köllner's Geschichte von 
Kirchheim-Stauf zu Grunde liegt. Kremer's TJrkundenbuch, welches Köllner noch 
vollständig benutzen konnte, ist jetzt leider defect. In einigen Fällen konnte der 
im Staats -Archive beruhende handschriftliche Nachlass des Decans Yogel zu 
Eirberg, des hochverdienten Forschers auf dem Gebiete der Nassauischen Ge- 
schichte, benutzt werden. 

Bezüglich der Behandlung des Textes, sowie der Wiedergabe der 
Urkunden überhaupt habe ich Nachfolgendes zu bemerken. Bei der Ver- 
keilung des zunächst zur Bearbeitung kommenden Stoffes zwischen Herrn Pro- 
fessor Dr. Menzel und mir ergab sich selbstverständlich die unabweisbare 
Forderung der Feststellung von Regeln für die Wiedergabe der Urkundentexte. 
Wenn auch, wie überhaupt im Allgemeinen, so auch hier in dieser Beziehung 
die vollste Uebereinstimmung in allen Einzelnheiten nicht wohl erreichbar war, 
so mussten doch wenigstens in der Hauptsache gemeinsame Grundsätze auf- 
gestellt werden. Durch diese Erwägung wurde Prof. Menzel veranlasst, einen 
Entwurf dieser Regeln auszuarbeiten, der zu einer gegenseitigen Vereinbarung 
fahrte. Diesen Entwurf hat Prof. Menzel später im Auftrage des Gelehrten- 
Ausschusses der Gesellschaft für Rheinische Geschichtskunde in erweiterter Gestalt 
veröffentlicht; derselbe mag hier Platz finden. 



Bestimmungen über die Herausgabe handschriftlicher Texte. 

I. Behandlung der Texte im Allgemeinen. 

§. 1. Der Herausgeber handschriftlicher Texte hat die Aufgabe, jeglichem 
Leser und Benutzer den betreffenden Text mit vollständigster wörtlicher und 
buchstäblicher Genauigkeit und unzweifelhafter Richtigkeit durch den Abdruck 
zu übermitteln und dabei auch wichtige Aeusserlichkeiten der Vorlagen, soweit 
dies möglich ist, zur Erscheinung zu bringen. 

§. 2. Die Vorschrift des §. 1 versteht sich mit folgenden Einschränkungen 
und Erläuterungen: 

a) Grosse Buchstaben werden nur am Anfange eines Satzes und bei Eigen- 
namen gesetzt. Auch in der Zeit der noch schwankenden Bildung der Eigen- 
namen nach Wohnsitz, Gewerbe, Beschäftigung, Gewohnheiten, körperlichen oder 
geistigen Eigenschaften etc. werden diese Worte gross geschrieben, also : Fridericus 
de Lapide, de Fontibus, Heinricus Snuzze, Cunradus Faber etc. Gross ferner die 
Namen der Strassen, Plätze, Districte, Regionen, Fluren, gleichviel woher sie 
genommen sind. 

Die Monatsnamen und die adjectivischen Bildungen der nomina propria in 



Digitized by 



Google 



XXVUI Vorbemerkungen. 

Münz-, Maass- und Gewichtsbezeichnungen werden mit kleinen Anfangsbuch- 
staben gegeben, also: denarius coloniensis, maldrum trevirense, moneta rhenensis, 
mensura limpurgensis. Dagegen bei Personen immer gross: rex Romanus, dux 
Saxonicus, episcopus Spirensis. 

b) Der Unterschied zwischen langem und gewundenem s (f und s) wird in 
lateinischen Texten nicht berücksichtigt; es wird immer das letztere gesetzt In 
deutschen Texten darf ß weder durch sz noch durch ss gegeben, sondern muss 
durch eine besondere Type (ß wie z. B. in den Reichstagsakten) ausgedrückt werden. 

c) u und v werden geschieden und ersteres nur vocalisch, letzteres nur 
consonantisch genommen, also universi (nicht vniuersi), und unsern (nicht vnd 
vnsern); dagegen in Namen, besonders in früheren Jahrhunderten, soll die urkund- 
liche Form beibehalten werden. Die Vocalzeichen unterliegen derselben Vor- 
schrift also ä (nicht a) o (nicht 6). 

Die im 14. und 15. Jahrhundert häufige Verschlingung von v und u zu w 
wird aufgelöst, also gedruckt vulnus, vult (nicht wlnus, wlt). 

d) In lateinischen Texten kann für j und ij immer i und ii gesetzt werden ; 
in deutschen dagegen muss ij beibehalten und namentlich auch von y (ypsilon) 
unterschieden werden. 

e) Das einfache e und das sogenannte geschwänzte §, welche für ae oder 
oe stehen, werden beibehalten, also: bone memorie, dictg reging oder cgnobium, 
cena. Die Verschlingungen se oder oe werden in ae oder oe aufgelöst. 

f) Die verdoppelten und gehäuften Consonanten in Handschriften des 15. Jahr- 
hunderts werden gestrichen, jedoch mit möglichster Schonung der orthographischen 
Eigentümlichkeiten und mit Rücksicht auf die sprachliche Bildung und Zusammen- 
setzung der Worte. Die Grundsätze, welche von den Herausgebern der deutschen 
Reichstagsakten und der deutschen Chroniken (in den Mon. Germ, hist.) befolgt 
werden, können dabei als Muster dienen. Bei Handschriften des 16. Jahrhunderts 
ist grössere Freiheit der Textbehandlung, auch bei ganz besonders gearteten 
Vorlagen, z. B. den Originalbriefen hervorragender Personen, ein engerer Anschluss 
an den Brauch des Schreibers gestattet; doch ist hier in jedem einzelnen Falle 
genaue Rechenschaft über das beschlossene Verfahren zu geben. 

Die seltenere Häufung der Consonanten im 14. Jahrhundert ist beizubehalten, 
vielleicht mit Ausnahme des häufigen Doppel-f im Anlaut, also Fridericus, nicht 
Ffridericus. 

§. 3. Die Abkürzungen werden aufgelöst, doch soll dabei die Schreibart der 
Vorlage sorgfältig berücksichtigt werden. Bei den Auflösungen wird deshalb zu 
prüfen sein, ob z. B. für dns dominus oder domnus, für lfä litera oder littera, für 
grä gratia oder gracia, für geschr. geschrieben oder geschriben gesetzt werden 
soll. Findet sich ein Wort in der Vorlage nur abgekürzt vor, so muss die Auf- 
lösung dem Takt und der Kenntniss des Editors überlassen bleiben. Eigennamen, 
die blos durch Anfangsbuchstaben angedeutet sind, sollen nach Möglichkeit voll- 
ständig gegeben, doch die ergänzten Buchstaben in Cursive gesetzt werden, also: 
Qteorgius oder Fridericus. 



Digitized by 



Google 



Vorbemerkungen. TIC TT 

Münz-, Mass- und Gewichtsbezeichnungen können durch die handschriftlichen 
Zeichen oder Abkürzungen wiedergegeben werden z. B. sol. oder sh., den. oder 
dn., hl. oder hll. Ib. mod. qr. etc. 

Auch können stereotype oder formulare Textesstellen, welche in gewissen 
Vorlagen (Registern, Rechnungen, Nekrologen, Memorien, Matrikeln etc.) sich 
häufig wiederholen, in abgekürzter Weise (selbst nur durch Anfangsbuchstaben) 
wiedergegeben werden. Doch hat der Herausgeber dafür zu sorgen, dass durch 
dies Verfahren keine Undeutlichkeit und Verwechslung hervorgerufen werde. 
Jede Sigle und jede Kürzung muss mit einem Punkt versehen sein, also: item st. 
et o. (item statuimus et ordinamus), n. s. t. f. q. pr. q. (notum sit tarn futuris 
quam praesentibus quod) etc. 

§. 4. Alle Rechnungszahlen werden durch arabische Ziffern ausgedrückt, 
hauptsächlich mit Rücksicht auf Raumersparniss, grössere Uebersichtlichkeit und 
die häufig vorkommenden Bruchtheile, welche im Druck schwer oder nur unschön 
nachgeahmt werden können (wie z. B. ij iiij). 

Bei Jahreszahlen (Incarnation, Indiction, Ordination, Regnum, Imperium, 
Pontificat) dagegen und den Zahlen des römischen Kalenders werden die römischen 
Zahlen beibehalten. Von der Wiedergabe der überschriebenen Buchstaben, welche 
die Geschlechts- und Casusendung andeuten, kann abgesehen werden. Der Brauch 
der mittelalterlichen Schreiber, die Jahreszahlen theils in Worten, theils in Zahlen 
auszudrücken, wird beibehalten, also: anno millesimo CCC quinquagesimo VX 

§. 5. Von der alten Interpunction wird abgesehen und dafür eine Inter- 
punction durchgeführt, welche dem Sinn entspricht und das Verständniss erleichtert. 
In zweifelhaften oder überraschenden Fällen muss in einer Note Bericht erstattet 
werden. Fragezeichen vor den Fragesätzen bleiben stehen. Ebenso die sogen. 
Dignitätspunkte (zwei liegende Punkte statt der Eigennamen vor Dignitätsbezeich- 
nungen z. B. . . praepositus). Accente in lateinischen Worten können beibehalten 
werden, wenn sie lehrreich sind für die Kenntniss ihrer Anwendung und Ent- 
wicklung. 

§. 6. Offenbare kleinere Schreibfehler und einzelne Worte, die aus Ver- 
sehen doppelt geschrieben sind, werden im Texte verbessert und gestrichen, doch 
muss eine Note darauf aufmerksam machen. Grössere Versehen bleiben im Texte 
stehen und die vermuthlich richtige Lesung wird in der Note angegeben. Einzelne 
Worte, die durch offenbare Schuld des Schreibers ausgelassen, aber für das Ver- 
ständniss unbedingt nöthig sind, sollen vorsichtig ergänzt und im Texte in runde 
Klammern gesetzt werden. 

§. 7. Alle Lücken und Ausfälle, welche durch Beschädigung des Schreib- 
stoffes oder durch Flecken entstanden sind, sollen nach Möglichkeit ergänzt werden. 
Die ergänzten Worte, Silben oder Buchstaben werden in eckige Klammern gesetzt; 
also wird z. B. [rei] testimonium andeuten, dass das Wort rei durch Zufall 
unleserlich geworden, dagegen (rei) memoriam, dass rei durch Schuld des 
Schreibers ausgefallen sei. Wenn die Ergänzung nicht gelingt, so soll die Lücke 



Digitized by 






XXX Vorbemerkungen. 

durch Punkte angedeutet werden. In jedem Falle »oll dem Leser über den 
Umfang der Lücke Mittheilung gemacht werden. 

§. 8. Leere Stellen, die sich in Handschriften vorfinden, sind anzudeuten, 
ebenso Correcturen, Rasuren, Wortversetzungen und überschriebene oder nach- 
träglich hinzugefügte oder getilgte Worte. 

Auch Beobachtungen, die man bezüglich der Veränderung der Hand, der 
Feder, der Tinte oder der Schrift überhaupt (breitere oder gedrängtere, auch 
ausweichende Schrift) macht, sollen mitgetheilt werden. 

II. Behandlung der Urkunden im Besondern. 

§. 9. Jede Urkunde wird eingeführt durch ein kurzes den Inhalt bezeich- 
nendes Regest, wozu an passender Stelle der Ausstellungsort und die Zeitangaben 
(letztere nach dem heutigen Kalender und zwar zuerst Jahr, dann Monat, endlich 
Tag) gesetzt werden. Die Typen des Regestes müssen sich von den Typen des 
Textes unterscheiden. 

§. 10. Unter den Text der Urkunde kommen in kleinerer Schrift alle Nach- 
richten über die Beschaffenheit der Vorlage (ob Original oder Abschrift, bei 
letzterer aus welcher Zeit und von welcher Ableitung, ob auf Pergament oder 
Papier), über den Fundort, die Besiegelung und die Faltung; eine kurze Beschrei- 
bung der Siegel und Aufzählung der Werke, in denen die Urkunde etwa bereits 
gedruckt, verzeichnet (regestiert) oder ausführlich commentiert ist. 

Durch die Verweisung auf ein Regestenwerk von anerkannt wissenschaft- 
licher Bedeutung kann die Aufzählung unbedeutenderer Druckwerke erspart 
werden. 

§. 11. Die Absätze, welche sich in Kaiser- und Papst-Urkunden zeigen, 
werden im Drucke beibehalten, vor Allem die Zeilen der königlichen oder kaiser- 
lichen Unterschrift, der Recognition des Kanzlers, Notars, Exkanzlers etc., der 
Datierung. Bei dem Monogramm soll der Vollziehungsstrich beachtet, bei dem 
Recognitionszeichen die etwaige autographe Mitwirkung des Recognoscenten fest- 
gestellt und beim Datum darauf gesehen werden, ob sich durch andere Tinte, 
andere Hand oder andern Zug die nachträgliche Hinzufügung des Ortes oder 
des Tages constatiren lasse. Auch bei hervorragenden Privat-Urkunden (Urk. 
der Bischöfe und Aebte, weltlicher Fürsten, Städte etc.) sollen diplomatische 
Regeln und Bräuche in ähnlicher Weise beachtet werden. 

§. 12. Die in kaiserlichen und päpstlichen, auch in privaten, Urkunden in 
der ersten Zeile (in Kaiser-Urkunden lange Zeit auch im Signum und in der 
Recognition) vorkommenden litterae oblongatae werden im Druck durch gesperrte 
Schrift ausgedrückt. 

§. 13. Das Chrismon vor der ersten Zeile der Kaiser-Urkunden wird durch C 
(ohne Klammer!) gegeben. Auch das in Privat-Urkunden etwa vorkommende 



Digitized by 



Google 



Vorbemerkungen. XXXI 

Chrismon wird beachtet, ebenso die Kreuze, die sich häufig in bischöflichen 
Urkunden finden. 

§. 14. Das in feierlichen Papst -Urkunden stereotype Compendium für in 
perpetuum (P£M) kann durch eine besondere Type wiedergegeben werden. Auch 
die SS (Subscripsi) bei den Unterschriften des römischen Bischofs und der 
Cardinäle. 

§. 15. Um auch im Druck dem Leser Belehrung zu geben über den 
schwankenden Kanzleigebrauch, die erste Zeile oder nur einen Theil derselben 
mit verlängerten Buchstaben zu schreiben, ferner um eine Andeutung über die 
Länge der Schriftzeilen und dadurch über das Format der Urkunde zu bringen 
und endlich, um bei dem Vorkommen mehrerer Originale oder Exemplare die 
Identität einer Urkunde mit der dem Drucke zu Grunde liegenden Vorlage rasch 
äusserlich feststellen zu können, sollen die 2 oder 3 ersten Zeilen jeder Original- 
urkunde durch kleine stehende Parallelstriche ausgezeichnet werden. Auch bei 
Abdrücken aus älteren und werthvolleren Copialbüchern kann diese Regel mit 
Nutzen angewandt werden. 

In Papst -Urkunden (vornehmlich des 13. Jahrhunderts) sind in derselben 
Weise die beiden letzten Zeilen auszuzeichnen, weil die päpstlichen Kanzleien 
über die Vertheilung der Zeitangaben auf diese beiden Zeilen besondere Vor- 
schriften gehabt haben und es von Interesse ist, an diese auch im Drucke 
erinnert zu werden. 

Bonn, im Juli 1883. 

Im Auftrag des Gelehrten- Ausschusses : 

Prof. Dr. Karl Menzel. 



Dass auch die Rheinische Gesellschaft diese Regeln ihren Publicationen zu 
Grunde legt, sichert denselben die Anwendung für ein ausgedehntes Gebiet, ein 
Umstand, der bei dem weiten Auseinandergehen der Ansichten über die ein- 
schlägigen Fragen erfreulich ist. 

In einzelnen Punkten jedoch habe ich geglaubt, von diesen Regeln abweichen 
zu müssen. So habe ich mich nicht dazu entschliessen können, den Namen der 
Strassen und Fluren (§. 2) grosse Anfangsbuchstaben zu geben, einige besonders 
begründete Ausnahmen abgerechnet, ebensowenig auch dazu, die Monatsnamen 
und die adjectivischen Bildungen in Münz-, Maass- und Gewichtsbezeichnungen 
mit kleinen Anfangsbuchstaben (§. 2) zu geben; ich schliesse mich hier den von 
Winkelmann in der deutschen Literaturzeitung 1883, No. 49, Sp. 1732 geäusserten 
Bedenken an. 

Die in §. 2 c gegebene Regel über die Schreibweise von u und v ist auch 
hier mit Ausnahme seltener Fälle beobachtet ; so ist z. B. die in dem Drucke der 
Fulder Traditionen und Urkunden von Dronke und in einzelnen wenigen anderen 



Digitized by 



Google 



XXXTT Vorbemerkungen. 

Fällen beibehaltene Sehreibweise der handschriftlichen Quelle auch hier wieder- 
gegeben. — Die Ergänzung der blos durch den Anfangsbuchstaben angedeuteten 
Eigennamen (§. 3) zur Regel zu machen, schien jedoch nicht rathsam. — Die 
Rechnungszahlen durch arabische Zahlen abweichend von der Vorlage (§. 4) wieder- 
zugeben, schien mir für die in vorliegendem Bande umspannte Zeit gleichfalls nicht 
begründet; Rücksicht auf Raumersparniss kann, wo es sich lediglich um getreue 
Wiedergabe der Vorlage handelt, nicht in's Gewicht fallen. Ebensowenig halte 
ich es aus diesem Grunde für richtig, „von der Wiedergabe der überschriebenen 
Buchstaben, welche die Geschlechts- und Casusendungen (bei den Jahreszahlen) 
andeuten, abzusehen". Es darf gewiss nicht verkannt werden, dass Einzelheiten 
dieser Art nicht auf Gesetze oder Regeln, oder den bestimmten Gebrauch inner- 
halb einer Kanzlei zurückzufuhren sind, sondern meistens auf die Eigenthümlich- 
keit des Schreibers. In solchen Fällen ist es nicht die Aufgabe, nach der 
Schablone zu arbeiten, sondern vielmehr die Eigenthümlichkeit der Urkunde genau 
wiederzugeben. Endlich habe ich auch der in §. 14 empfohlenen Regel, die zwei 
oder drei ersten Zeilen der Urkunde durch Abtheilungsstriche zu kennzeichnen, 
nicht beitreten mögen. Hingegen sind in Uebereinstimmung mit §. 12 die litterae 
oblongatae in gesperrter Schrift gegeben. Gefälschte oder verdächtige Urkunden 
sind durch ein Sternchen (*) bezeichnet. 

Die Urkunden sind fast stets in ihrem vollen Wortlaute zum Abdrucke 
gebracht. Auf Auszüge oder Regesten ist die Wiedergabe in den Fällen beschränkt 
worden, wo nur ein Theil der Urkunde diesseitiges Gebiet betraf und ein correcter 
Abdruck leicht zur Hand war. Nicht im vollen Wortlaut, sondern in Regesten, 
sind sodann wiedergegeben die Urkunden der Abtei Eberbach, welche Rössel 
erst vor wenigen Jahren in dem auf Kosten des Vereins gedruckten Urkunden- 
buche dieser Abtei herausgegeben hat. Diesem Verfahren stand allerdings ein 
gewichtiges Bedenken entgegen, nämlich der Umstand, dass RossePs Drucke der 
Eberbacher Urkunden keineswegs als mustergültig zu bezeichnen sind. Unrichtige 
Regesten, falsche Auflösungen der Daten, Lesefehler, unrichtige Siegelbeschrei- 
bungen, überhaupt unrichtige Angaben über die Urkunde gehören bei Rössel 
nicht zu den Seltenheiten 1 ). Wenn dennoch von einem nochmaligen Abdruck der 
zahlreichen Eberbacher Urkunden mit Ausnahme solcher Fälle, in welchen 
besondere Gründe für den nochmaligen vollständigen Abdruck vorlagen, abgesehen 
worden ist, so hat doch stets eine genaue Revision der Drucke Rossel's und Ver- 
gleichung derselben mit dem Original oder der sonstigen handschriftlichen Quelle 
stattgefunden. Rossel's Fehler und Versehen sind in den Regesten berichtigt 
worden, auch konnten in Folge einer vollständigeren Benutzung des Eber- 



l ) Dass Rössel ausserdem die Fälschungen der Eberbacher Urkunden vollständig übersah, 
fällt zum Theile seiner Flüchtigkeit zur Last. 



Digitized by 



Google 



Vorbemerkungen. XYXTTT 

bacher Archivs, als Rössel sie vorgenommen hatte, Urkunden neu hinzugefugt 
werden. 

Was die Einordnung der nicht mit Tagesdatum versehenen 
Urkunden betrifft, so bin ich, soweit mir dies zulässig erschien, den Regesten 
von Will als dem zuverlässigsten Wegweiser gefolgt. Abweichungen von der 
Einordnung bei Will sind, wo solche vorgekommen, in den Anmerkungen 
begründet worden. In einem Punkte besonders habe ich geglaubt, von der An- 
ordnung Will's abweichen zu müssen. Will nimmt an, dass — abgesehen von 
den älteren Jahrhunderten — im Laufe des 12. Jahrhunderts in Mainz die kaiser- 
liche Indiction in Geltung gewesen sei; derselbe setzt demnach, wenn sonstige 
Anhaltspunkte zu einer genaueren Bestimmung nicht zu ermitteln sind, alle nur 
mit Angabe der Indiction versehenen Urkunden vor den 1. September des Jahres, 
beziehungsweise zwischen September und Anfang Januar. Jedoch finden sich in 
der Regierungszeit der Erzbischöfe Adalbert I., Markolf, Heinrich I. und Conrad I., 
um von der späteren Zeit völlig abzusehen, häufig Fälle der Anwendung der 
päpstlichen, mit dem 1. Januar wechselnden Indiction, so dass man annehmen 
kann, dass im 12. Jahrhundert, sicher von Erzb. Adalbert I. ab, die römische 
Indiction in Mainz ebenso gebräuchlich war, wie die kaiserliche. Soweit in den 
nachfolgenden Urkunden einschlägige Fälle vorkommen, ist darauf aufmerksam 
gemacht, hier soll des Beweises wegen nur noch auf die Annalen von S. Alban 
hingewiesen werden, in welchen an der einzigen Stelle, an welcher die Indiction 
angegeben ist, nämlich zum Jahre 1093, die römische Indiction gebraucht ist 1 ). 
Ich habe demnach in den Fällen, wo der sichere handschriftliche Beweis für die 
Anwendung der kaiserlichen Indiction nicht vorlag, es nicht für gerechtfertigt 
halten können, die Urk. vor den September des Jahres zu setzen, sondern habe 
dieselbe ohne nähere Bestimmung zum Schlüsse des Jahres eingeordnet 

Bezüglich der Datierungsweise in späteren Urkunden ist, wenn sich Gelegen- 
heit bot, das Erforderliche bemerkt worden. Dass in Mainz das Jahr mit Weih- 
nachten begann, ist bekannt. Doch in einzelnen Urkunden des Erzbischofs 
Sigfrid EL scheint noch der römische Jahresanfang (der erste Januar) zur An- 
wendung gekommen zu sein. Derselbe Erzbischof zählt seine Pontifikatsjahre 
meistens vom Tage seiner Consecration, 1201 September 30, ab, und nur in wenigen 
Fällen vom Tage seiner Erhebung im Jahre 1200. Ebenso zählen auch spätere 
Erzbischöfe mitunter vom Tage der Wahl, meistens aber vom Tage der Conse- 
cration, wie besonders Erzbischof Werner, in dessen Urk. auch die Titel electus 
und archiepiscopue nicht streng geschieden, sondern abwechselnd gebraucht 
werden *). 

Bezuglich der Einordnung der Urkunden des kurpfälzischen Amts Caub und 



l ) VergL Schnm, Jahrbücher von S. Alban S. 35. 

*) Vergl. v. d. Kopp, Erzb. "Werner S. 147, wo auch Notizen über die Kanzlei "Werner's. 



Digitized by 



Google 



XXXTV Vorbemerkungen. 

der Niedergrafschaft Katzenelnbogen wird zu dem vorhin Gesagten hinzugefügt, 
dass bis einschliesslich 1300 die ersteren vollständig, die letzteren zum Theil, 
wenigstens soweit sie Braubach und das zum Rheingau gehörige Amt Hohen- 
stein betreffen, hier in chronologischer Folge eingeordnet sind. Die Urkunden 
beider Landestheile vom Jahre 1301 ab, einschliesslich der älteren Urkunden der 
Niedergrafschaft Katzenelnbogen, werden nach Abschluss ] der kurmainzischen 
Urkunden als besondere Abtheilung'am Schlüsse folgen. 

Die für den Gesammtband vorgesehenen beiden Siegeltafeln konnten bereits 
diesem Halbbande beigegeben werden. 

Zum Schluss die Bemerkung, dass einzelne sachliche Ausfuhrungen, Er- 
gänzungen und Berichtigungen an den Schluss verwiesen sind. 

W. Sauer. 



Digitized by 



Google 



NASSAUISCHES 

URKUNDENBUCH. 



ERSTER BAND, ERSTER THEIL. 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



633 August 26. — 779 Januar 20. 

*I. — Eonig Dagobert bestätigt das von seiner Tochter Irmina in 
Trier gestiftete Kloster und dessen Güterbesitz, u. a. Speia 
(Osterspai). — Trier 633 August 26. — Fälschung saec. X; vergl. die 
Nachweise Mütehh. U.-B. II, 570; Goerz, Mittdrh. Regg. I, 30. 

In einer Abschrift der Urk. im Kopialbuche des Klosters Horreum findet 
sich nach Speia nachstehendes, Mittelrh. U.-B. I, 9, mitgetheilte Einschiebsel: 
cuius termini incipiunt in Difenedene et sie ubi agri coli possunt, et sie usque 
Endric, et inde in ripam Dinkolter et inde sursum ripam usque ad alden falken- 
burne, et sie usque spalden et inde ad uiam que dicitur retuuech usque riehen- 
heiden et inde inter siluam de cameric et breidenwisen. et sie inferius usque 
biheigen. et inde usque Engelmannes scuren et ad fontem s. Humberti, et ad 
Engeiburne et sie usque ad Aldenbuche et inde per reetam uiam usque Oden- 
burne usque ubi bure terminatur. Et inde in gizenhelden usque ad ripam que 
cadet super molendinum et inde usque Engelgere et sie superius usque uiam 
saxorum et inde usque Fredeberti seilen usque in Renum etc. 

2. — Fulda 769—779 Januar 20. 

Alwalach schenkt dem Kloster Fulda, ubi uenerabilis abbas Sturmi 

multitudini monachorum preesse videtur et in Rinechgöwe in villa 

que dicitur Gisenheim. cum maneipiis et omni eorum supellectili quorum nomina 
hec sunt. Hamunt Willibirc. Ratpraht. Helidin. Wolfger. Heiliga. Budwelf. 
Frumehilt. Amenolf. "Wentelsuuint. Liepger. Ruger. Gerwin. Liopuuin. Rihpolt. 
Ruthilt Ruthart, et una puella Bilehilt — — — — — — — — — — 

Facta est hec tradicio presente Karolo rege in monasterio Fuldensi coram 
uenerando abbate Sturme et ceteris fratribus sub die XHL Kalendas februarias 
ad laudem et gloriam domini nostri Jhesu Christi. 

Cod. Eb. II, 60 b. Gedr. Schannat No. 63, S. 33, Dronke No. 68, S. 42; Tergl. Bodmann, 
8. 97. In der Datierung sind die Worte presente bis einschliesslich fratribus, welche schon 
Schannat fortliess, als Interpolation zu betrachten. Die Regesten Karls des Gr. ermöglichen 
nicht den Nachweis, dass Karl sich am 20. Januar eines Jahres in Fulda aufhielt. Yergl. die 
Bemerkungen von Dronke a. a. 0., Foltz, Forschungen XVIII, 506. 

1* 



Digitized by 



Google 



4 770 Juni 12. — 782 April 4. 

5. — Risolf und Hadalwar schenken dem Kloster Lorsch Güter 
zu Eschborn. — Lorsch 770 Juni 12. 

Ego in dei nomine Risolf et frater meus Hadalwar donamus ad sanctum 
Nazarium etc. in pago Nitachgowe in Aschenbrunne I mansum et iurnales XLl 1 1 1 
et vineam stipulatione subnixa. 

Actum in monasterio Laurisham, die II idus Junii, anno II Earoli regia. 

Tradd. Laurish. in, 3382. 

4. — Seibracht schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Walluf. — 770 
August 12. 

In Christi nomine, die II idus Augusti, anno II Karoli regis, ego Seibracht 
dono ad sanctum Nazarium etc. in villa "Waltaffa mansum I etc. 

Tradd. Lauriah. DI, 3619. 

5. —Wiebrecht schenkt demKloster Lorsch Güter zu Eschborn. — 
Lorsch 777£August 6. 

Ego in dei nomine "Wiebrecht et coniux mea Meginheit donamus ad 
sanctum Nazarium etc. in pago Nitachgowe in villa Aschenbrunne hubas II et 
vineam I ad VI carradas et servum I stipulatione subnixa. 

Actum in monasterio Laurisham, die VUi idus Augusti, anno XI Karoli regis. 

Tradd. Lauriah. m, 3376. 

6. — Racher schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Eschborn und 
Waldorf. — 779 August 24. 

In Christi nomine, sub die Villi kalendas Septembris, anno XI Karoli regis, 
ego Racher pro remedio animae meae dono ad sanctum Nazarium etc. in pago 
Nitachgowe in Aschenbrunne quidquid habere videor, similiter in Waldorf 
vineas II et V iurnales et silvam etc. 

Tradd. Lauriah. III, 3379. 

7. — Scerphuin schenkt demKloster Lorsch Güter zu Tidenheim. — 
Lorsch 782 März 20. 

Ego in' dei nomine Scerphuin dono ad sanctum Nazarium etc. in pago 
Nitachgowe in villa Tidenheim X iurnales et terciam partem ecclesiae, quae 
ibidem construeta est, stipulatione subnixa. 

Actum in monasterio Laurisham, die XTTT kalendas Aprilis, anno "Xl III 
Karoli regis. 

Tradd. Lauriah. HI, 3405. 

Vergl. Vogel, Annal. II, 3, 81; Fr. Kofler in den Quartalblättern des hist. Vereins für das 
Grossherz. Hessen 1879, S. 29 ff. 

& — Hiltegart schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Eschborn und 
Ditincheim. — 782 April 4. 

In Christi nomine, sub die II nonas Aprilis, anno "Xl 1 1 1 Karoli regis, ego 
Hiltegart dono ad sanctum Nazarium etc. in pago Nitachgowe in Aschenbrunnen 
et Ditincheim mansum I cum casa et maneipia DI etc. 

Tradd. Laurish. HI, 8875. 



Digitized by 



Google 



782 Juni 12. — 783 August 2. 5 

9. — Sigebert schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Eschborn und 

Hoch statt. — Lorsch 782 Juni 12. 

Ego in dei nomine Sigebertus et coniux mea Baldwiz donamus ad sanctum 

Nazarium matyrem etc. in pago Nitachgowe in Aschenbrunnen et in Eichenstat 

III hubas et pratum ad XV carradas et silvam et mancipia IE stipulatione subnixa. 

Actum in monasterio Laurisham, die II idus Junii, anno Xllll Karoli regis. 

Tradd. Laurish. HI, 3374. 

10. — Sigebrecht schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Höchstatt, 
Eschborn und Schwalbach. — Lorsch 782 August 24. 

Ego in dei nomine Sigebrecht et coniux mea Baltniz donamus ad sanctum 
Nazarium martyrem etc. in pago Nitachgowe in Heichsteter marca et in Aschi- 
brunnen et in Sulbacher marca quidquid habere uidemur et mancipia XY stipu- 
latione subnixa. 

Actum in monasterio Laurisham, die Villi kalendas Septembris, anno Xllll 
Karoli regis. 

Tradd. Laurish. HI, 3318. 

11. — Sigebert schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Höchstatt, 
Eschborn und Schwalbach. — 782 August 24. 

In Christi nomine, sub die Villi kalendas Septembris, anno XIIII Karoli 
regis, ego Sigebertus et coniux mea Balduiz donamus ad sanctum Nazarium etc. 
in pago Nitachgowe, in Heichsteter marca, in Aschebrunne et in Sulbach, quid- 
quid habere videmur etc. 

Tradd. Laurish. III, 3361. 

12. — Starcfrit schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Schwalbach. — 

782 October 23. 

In Christi nomine, sub die X kalendas Novembris, anno XHH Karoli regis, 
ego Starcfrit et mater mea Mechthilt donamus ad sanctum Nazarium etc. in 
pago Nitachgowe in villa Sualbach, LXX iurnales de terra aratoria et pratum 
et mansos H etc. 

Tradd. Laurish. in, 3365. 

13. — Sigebert schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Seulberg. — 

783 Mai I. 

In Christi nomine, sub die kalendas Maii, anno XY Karoli regis, ego 
Sigebertus dono ad sanctum Nazarium etc. in pago Nitachgowe in villa Sulen- 
burc H mansos cum aedificio superposito et I servum etc. 

Tradd. Laurish. III, 3392. 

14. — Rather schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Schwalbach. — 

783 August II. 

In Christi nomine, sub die HI idus Augusti, anno XV Karoli regis, ego 
Rather dono ad sanctum Nazarium etc. in pago Nitachgowe in villa Sualbach, 
quidquid ibidem habere videor etc. 

Tradd. Laurish. III, 



Digitized by 



Google 



6 784 Juni 12. — 789 Januar 20. 

15. — Aliulf schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Seulberg und 
Bockenheim. — 784 Juni 12. 

Ego in dei nomine Aliulfus dono ad sanctum Nazarium etc. in pago Nitach- 
gowe in Suleburc et in Bochinheim quidquid habere videor etc. sub die II idus 
Junii, anno XVI Karoli regis. 

Tradd. Lauriah. m, 3391. 

16. — Lorsch 786 Februar 25. 

Die Aebtissin Abe von I^otaha (Rodau) schenkt dem Kloster 

Lorsch unter Abt Richbodo Güter in Nithachgowe ad Horheim 

et ad Gronowa — — — — — — — — — — — — — — — 

Actum in monasterio Lauresham in basilica sancti Nazarii — — anno 
XYIII regni domini nostri Caroli regis, sub die Y. kalendas Martias. 

Gedr. Tradd. Lauriah. I, 27. 

17. -Fulda 788 April 19. 

Die Brüder Matto und Megingoz schenken dem Kloster Fulda 
Güter u. a. et in pago Rinahgauue in uilla uocata Gisenheim. 

Actum in monasterio Fulda dei XTTT. kalendas maias anno XX. regnante 
Karlo rege Francorum et Longobardorum et patricio Romanorum. 

Gedr. Schannat Tradd. Fuld. No. 83, 8. 41, Pistor. Struve m, 491, 494. Dronke C. d. Fuld. 
No. 87, S. 53. Vergl. Bodmann 8. 97. 

18. — Walther schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Rodelheim. — 

Lorsch 788 September 21. 

Ego in dei nomine Walther pro remedio aninae meae dono ad sanctum 
Nazarium etc. in pago Nitachgowe in villa Radilnheim ecclesiam I et curiam 
indominicatam et II hubas et mancipia VI stipulatione subnixa. 

Actum in monasterio Laurisham, die XI kalendas Octobris, anno XX 
Karoli regis. 

Tradd. Laurish. m, 3384. 

Scriba Regg. II, 95. 

19. — Hainbertus schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Eschborn, 

Höchstatt und Schwalbach. — 788 November 5. 

In Christi nomine, sub die nonas Novembris, anno XX Karoli regis, ego 
Hainbertus et coniux mea Biltrut donamus ad sanctum Nazarium martyrem etc. 
in pago Nitachgowe, in Ascobrunne et in Ecgistat et in Sualbach quidquid habere 
videmur et mancipia VII etc. 

Tradd. Laurish. HI, 3326. 

20. — Richgauz schenkt dem Kloster Lorsch Güter in der Schwal- 
bacher Mark. — 789 Januar 20. 

In Christi nomine, sub die XTTT. kalendas Februarii, anno XXT Karoli 
regis, ego Richgauz et coniux mea Snuba donamus ad sanctum Nazarium etc. in 
pago Nitachgowe in Sualbacher marca VII iurnales et in pago Logenehe in villa 
Cruftorph XV iurnales de terra etc. 

Tradd. Laurish. III, 3363. 



Digitized by 



Google 



789 Mai 19. — 791 Juni 30. 7 

21. — Gebaleich schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Höchstatt 
und Eschborn. — 789 Mai 19. 

In Christi nomine, sub die Xllll kalendas Junii, anno XXI Karoli regia, 
ego Gebaleich dono ad sanctum Nazarium martyrem etc. in pago Nitachgowe 
in Eichsteter marca et in Aschibrunnen XL et pratum et I bifangum etc. 

Tradd. Laurish. in, 3319. 

22. — Alalolf schenkt dem Kloster Lorsch Güter in der Stein- 
bacher Mark. — 789 September 14. 

In Christi nomine, sub XVIQ. kalendas Octobris, anno XXI Karoli regis, 
ego Alalof dono ad sanctum Nazarium martyrem etc. in pago Nithacgouue in 
Steinbacher marca XXX iurnales de terra aratoria etc. 

Tradd. Laurish. m, 3316. 

23. — Thiotmann schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Höchst. — 
790 August 5. 

In Christi nomine, sub die nonas Augusti, anno XXII Karoli regis, ego 
Thiotmann pro remedio animae "Warmanni dono ad sanctum Nazarium etc. in 
pago Nitachgowe in villa Hostat I mansum et Villi iurnales de terra aratoria etc. 

Tradd. Laurish. DI, 



24. — Helphrat schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Eschbach 

und Schwalbach. — 790 December 9. 

In Christi nomine, sub die V idus Decembris, anno XXTT Karoli regis, 
ego Helphrat dono ad sanctum Nazarium etc. in pago Nitachgowe, in Aschebach 
et Sualbach, XVI iurnales et pratum I etc. 

Tradd. Laurish. HI, 3345. 

25. — Suicger schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Ursel und 

Stierstatt. — 791 April 26. 

In Christi nomine, sub die VI kalendas Man, anno XXTTT Karoli regis, ego 
Suicger dono ad sanctum Nazarium etc. in pago Ursella et Steorstat LX iurnales 
et I 8ervum et H hovestete etc. 

Tradd. Laurish. m, 3371. 
Scriba Begg. II, 123. 

26. — Kudacar schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Bödelheim. — 

Lorsch 791 Juni 30. 

Ego in dei nomine Budacar dono ad sanctum Nazarium martyrem etc. 
in pago Nitachgowe in villa Badilenheim I mansum et quidquid ad ipsum pertinet 
et molendinum I stipulatione subnixa. 

Actum in monasterio Laurisham, die II kalendas Julii, anno XXTTT Karoli regis. 

Tradd. Lauriflh. m, 3385. 

8oriba Hegg. n, 125; Will Begg. I praef. pg. XXYL 



Digitized by 



Google 



8 792 Juni 9. — 797 Mai 13. 

27. — Kantger schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Eschborn. — 
Lorsch 792 Juni 9. 

Ego in dei nomine Nantger dono ad sanctum Nizarium etc. VIU iurnales de 
terra aratoria in Aschenbrunne stipulatione subnixa. 

Actum in monasterio Laurisham, die Y idus Junii, anno XXTTTT Karoli regia. 

Tradd. Laurish. III, 3378. 

28. — Folcbertus schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Bommers- 
heim. — 792 October 28. 

In Christi nomine, sub die Y kalendas Novembris, anno XXlMI Karoli 
regia, ego Folcbertus et coniux mea Gundrath donamus ad sanctum Nazarium 
etc. in pago Nitachgowe in Aschenbach quidquid habere videmur. Similiter in 
Botmarsheim II hubas et mancipia X etc. 

Tradd. Laurish. ffl, 3332. 

29. — Planbrecht schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Zeils- 
heim. — Lorsch 794 Mal 31. 

Ego in dei nomine Flanbrecht dono ad sanctum Nazarium etc. in pago 
Nitachgowe in villa Ciolfesheim I mansum et XXX iurnales de terra aratoria et 
servum I stipulatione subnixa. 

Actum in monasterio Laurisham, die II kalendas Junii, anno XXVI Karoli regis. 

Tradd. Laurish. m, 3398. 

30. — Suicger schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Stierstatt. — 
Lorsch 795 Mal 13. 

Ego in dei nomine Suicger dono ad sanctum Nazarium etc. in pago 
Nitachgowe in villa Stiorstat XXX iurnales de terra aratoria et mancipia 
II stipulatione subnixa. 

Actum in monasterio Laurissamensi sub die III idus Maii, anno XX vif 
Karoli regis. 

Tradd. Laurish. in, 



31. — Sigefrit schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Kahlbach. — 
796 März 10. 

In Christi nomine, sub die VI idus Martii, anno XXVIII Karoli regis, ego 
Sigefrit dono ad sanctum Nazarium etc. in pago Nitachgowe in villa Caldebach 
mansum I et hubam I et LVQ iurnales et pratum ad X carradas etc. 

Tradd. Laurish. III, 3402. 

32. — Suicger schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Ursel und 
Stier statt. — Lorsch 796 Juni IL 

Ego in dei nomine Suicger dono ad sanctum Nazarium etc. in pago Nitach- 
gowe in villa Ursella et in Steorstat XX iurnales et II mancipia stipulatione subnixa. 

Actum in monasterio Laurissamensi, die DI idus Junii, anno XYV TTT 

Karoli regis. 

Tradd. Laurish. HI, 3407. 
Soriba Regg. II, 141. 



Digitized by 



Google 



797 Mai 13. - 799 Juni 12. 9 

33. — Liupert schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Ursel und Kahl- 
bach. — 797 Mai 13. 
In Christi nomine, die HI idus Maii, anno XXVNll Karoli regis, ego 
Ldupertus dono ad sanctum Nazarium etc. in pago Nitachgowe in Urselle et 
in Caldenhach, quidquid ibidem habere videor etc. 

Tradd. Lanriah. III, 3370. 
Scriba Begg. II, 144. 

34. — Grimold schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Sindlingen. — 
797 September 27. 

In Christi nomine, sub die V kalendas Octobris, anno XXVILLL Karoli 
regia, ego Grimoldus pro anima Meginheri dono ad sanctum Nazarium etc. in 
pago Nitachgowe in villa Sundilingen VI iurnales de terra aratoria et pratum I etc. 

Tradd. Laurish. m, 3396. 
35. — Rudmann schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Schwalbach. 
— Lorsch 798 Juni I. 

Ego in dei nomine Rudmann pro remedio animae meae dono ad sanctum 
Nazarium etc. in pago Nitachgowe in villa Sualbach X iurnales stipulatione subnixa. 

Actum in taonasterio Laurissamensi, die kalendas Junii, anno XXX Karoli regia. 

Tradd. Laurish. HI, 3364. 

36, — Irmingart und Amalgart schenken dem Kloster Lorsch Güter 

zu Eschbach und Kahlbach. — 799 Juni 12. 

In Christi nomine, sub die IL idus Junii, anno XXXI. Karoli regis, ego 

Irmingart et Amalgart donamus ad sanctum Nazarium martyrem etc. in pago 

Nitachgowe in Aschabach et in Caldebach INI hubas cum mansis et quidquid 

habere videmur et mancipia XLQ etc. 

Tradd. Laurish. HI, 3329. 
Scriba Regg. II, 150. 

37. — Traditiones Fuldenses. Saec. VIII ff. (Auszug aus Dronke 

Trad. Puld.) 
Dronke, 8. 13,No.l76. Otakar trad. bco Bon. XL iugera et prata ad VI carradas. 
Eb. I, 142 a. et in alio loco Heggestette XTTT iugera et pratum. 

— S. 14,No.l81. Trad. Irmbraht sco Bon. in villa Caltebah mancipia. HL 

cum prole et substantia eorum. 

— — No. 189. Waltrat et Atto trad. sco Bon. in Bögbarten proprietatem 

suam in agris. pratis. siluis. uineis. ac mancipiis. 

— 8. 15, No.211. Hadebraht et Elberih tradid. sco Bon. in Bocbarten predia 
Eb. I, 142 b. multa et vineas. 

— 8.102, 42. Descriptiones eorum qui in Moingowe et in "Wetereiba 
Eb. II, 108 a. sco Bomfacio sua bona tradiderunt. 

1. "Walpraht de Nitahe trad. deo et sco Bon. hubam unam 
in uilla Caltebach nuncupata et illum agrum in quo fons 
ebullit pro perpetuo hoc signo eo quod corpus supradicti 
martiris per noctem ibi stetit. eo tempore, quando peracto 
martirio fuldam cum triumpho perductum est 



Digitized by 



Google 



10 799 Juni 12. 

Dronke, S. 103, No. 2. Ymmina ancilla christi trad. deo et sco Bon. bona sua in 
fischebach. in Cruftera. in scuntilingen. in Liderbach, cum 
omni substantia et multa familia. 

— — No. 3. Suiker trad. deo et sco Bon. in steinbach quicquid ibi 

proprietatis habuit cum omni substantia et multa familia. 

— 8. 103, No. 5. Rihsuint ancilla christi trad. bona sua in duabus uillis 

Oasunge et Caltebach cum omni sua substantia et multa 
familia. 

— — No. 6. Rutekar trad. deo et sco Bon. in villa Retlenheim quicquid 

ibi proprietatis habuit. tarn ipse. quam et frater eius Richol- 
fiis eps. cum omni amborum substantia. et multa familia. 

— — No. 7. Item idem Rutachar trad. sco Bon. bona sua in steinbach 

et in Retlenheimere marca. quiquid proprietatis habuit 
tarn prediis quam mancipiis. et omni eorum substantia. 

— — No. 8. Rudtrud et uxor eius Recila trad. sco Bon. bona sua in 

pago Nitahegewe id est unam aream. et XX. iugera 
arature. et prata ad quinque carradas feni. et siluam. cum 
domibus et familiis. 

— — No. 13. Dithelmus prbr trad. deo et sco Bon. bona sua que habuit 
Eb. II, 108b. in pago Nitense unam seil, ecclesiam. et tres hubaa. et 

areas.VIL et maneipia cum eorum prole.XH. 

— — No. 16. Hildewin de Crufdera trad. ad scm. Bon. in eadem uilla 

unam curtem et. II. iugera. et in tribus locis particulam 
uinee. et XX iugera. et de una captura duas portiones. 

— — No. 17. Item idem Hildeuuin trad. 11" areas cum domibus suis, et 

XX. iugera. et partem ecclesie in cruftere. et quicquid ad 
eam partem pertinet. et pratum unum. et in ipso molen- 
dinum. et maneipia sex cum prole et substantia eorum. 

— 8. 103. 104, No. 19. Berenger de Nitahgewe trad. deo et sco Bon. in locis 

nuneupatis. Erlebach, dopheim. Bonheim. Phetreuuila. 
Carbah. quicquid proprietatia habuit. et insuper unam 
hubam et Uli maneipia. cum prole. 

— 8. 104, No. 20. Warboto de Nithagewe trad. deo et sco Bon. XXV. iugera 

et siluaticam marcam ad eadem iugera pertinentem. cum 
familia. 

— — No. 21. Isinbraht de Nitahe trad. sco Bon. in villa Caltebach 
Eb. II, 109 a. proprietatem suam cum familia et eorum substantia. 

— — No. 23. Witigo de Nitahe trad. sco Bon. in uilla Scuntelingen 

quicquid proprietatis habuit in prediis et mancipiis et 
eorum substantiis. 

— — No. 24. Hartnlt de Nitahe trad. et sco Bon. bona sua cum 

mancipiis et eorum prole ac substantia. 

— — No. 25. Willibraht et frater eius Anshalm trad. sco Bon. bona 

sua in pago Nitahgewe cum mancipiis suis. 



Digitized by 



Google 



799 Juni 12. 11 

Dronke, S.104,No. 26. Wolf hart et frater eius Hiltibrant tradid. sco Bon. predia 
sua in eodem pago cum familia et multa substantia. 

— — No. 27. Elpwin et uxor eius Heiltrud tradid. deo scoque Bon. in 

uilla Botmaresheim . XXX. iugera et prata ad duas 
carradas, et duas areas . cum pomeriis . cum familia. 

— — No. 28. Gamhart et uxor eius Emehilt tradid. tria mancipia. 

— — No. 29. Brunicho trad. sco. Bon. in uilla Botmaresheim XXX agros 

et pratum ad . HL carradas. 

— — No. 30. Folpraht et Gunderat. trad. sco Bon. in uilla XJrsela tres 

hubas et XI mancipia. 

— — No. 32. Folcrich trad. sco Bon. duo iugera in Cruftero. et aream . I. 

— — No. 38. Erkentrud de Nitehe trad. sco Bon. predia sua. in his locis, 

ursela. Steinbah et Caltebah cum familia et substantia. 

— — No. 40. Eczelo frater Lutfridi comitis trad . sco Bon. in Stetin 
Eb. n, 109 b. et Horeheim hubas. XX. et . I. cum domibus pratis ac 

mancipiis. 

— — No. 41. Wicbraht trad. unam aream et . X. iugera in uilla Asc- 

brunnen. 

— S. 105, No. 43. Wartmunt et coniux Gerlint tradid. sco Bon. in uilla 

Ohsingeheim. quicquid prediorum habuit cum familia. 

— — No. 44. Goza femina trad. sco Bon. in Richenbah hubam unam. 

cum appendiciis et familia sua. 

— — No. 46. Bihdrud de Nitgewe trad. sco. Bon. bona sua in uilla 

Osinga cum familia et multa substantia. 

— — No. 53. Rudpraht et uxor eius Folcrat tradid. bona sua in uilla 

Osanga. 

— — No. 55. Gerhart comes trad. bona sua sco Bon. in duabus uillis. 

id est Osenheim et Berbeche. 

— 8. 106, No. 71. Gerhart et mater eius Anstrat tradid. sco Bon. in uilla 

Lichene unum seruum. cum sua huba. et in Caltebah 
hubam et unum seruum cum sua prole. 

— — No. 77. Erph et frater eius Tyrolf tradid. bona in Cruftero sco Bon. 

— — s. No. 79. Wicbraht trad. sco Bon. predia sua in Osungen. 

— — No. 83. Rudolf de Wetereiba tradid. sco Bon. sua predia in Otsingen. 

— — No. 92. Gisalbraht et Egilo tradid. sco Bon. bona sua quicquid 
Eb- n, 110b. habuerunt in Richenbach, 

— 8. 107, No. 101. Suidger de Wetereiba et uxor eius uta tradid. sco Bon. 

bona sua quicquid proprietatis habuerunt in Wetereiba. 
Rinecgeuue; Moynecgeuue. et in ceteris regionibus cum 
familia. 

— 8. 108, No. 139. Liutbrant trad. sco Bon. tria iugera et capturam iuxta 
Eb. II, 111b. Nitehe et mancipia .VL 

— — No.142. Waltger et uxor eius Folcrat tradid. sco Bon. bona sua 

in loco Yosunge dicto. 



Digitized by 



Google 



12 799 Juni 12. — 800 September 5. 

Dronke,S.109,No.l52. "Warden trad. sco Bon. bona sua in nitahe et in wetereiba 
et Boconia. 

— — No. 162. Herewart de wetereiba trad. bona sua sco Bon. in villa 
Eb. II, 112 a. Othsingen cum familia. 

— S.110,No.l98. Wigolt trad. sancto Bon. bona sua in uilla Cruftera cum 
Eb. n, 112 b. familia et multa substantia. 

— — No.202. Merolt et uxor eius Hiltigart tradid. sco Bon. bona sua 
Eb. n, 113a. in uilla ursella. 

— — No.203. Bubo trad. in eadem uilla bona sua sco Bon. 

— — No.204. Gunderat trad. sco Bon. capturam unam iuxta uillam 

Suntilingen. qui locus modo appellatur Gunderatehusen. 

— — No.205. Gozsuint trad. sco Bon. in chaltebach bona sua cum sex 

mancipiis et prole eorum. 

— — No.206. Adalgart trad. sco Bon. in Cruftera uineam agros et prata 

et aream cum pomerio. 

— — No.207. Trutgoz trad. sco Bon. bona sua in ursele et unum senium. 

— — No.208. Cristina sanctimonialis trad. sco Bon. bona sua in calte- 

bach et ursela . duas hubas . duas areas . cum siluis . pratis. 
uineam unam et sex mancipia. 

— S. 111, No.213. Agoz de Nitahe trad. sco Bon. in uilla Caltebah . m. hubas 

et VI mancipia et XX equos indomitos. 

— — No.214. Adelbreht trad. sco Bon. in uilla "Waldaffa aream unam 

et X hubas cum familia. 

— — No.216. Willigoz trad. sco Bon. in caltabach . UM. hubas et süue 

marcam et uineas duas. 

— — No.236. Wilant comes et frater eius Bagolf tradid. sco Bon. pro- 
Eb. II, 113b. prietates suas in uillis istis . Wilantesheim . et Crifdere, et 

Gremesdorf. cum mancipiis. 

— S.112, No.241. Bernhart de phlümheim trad. sco Bon. in uilla Betelen- 

heim . Breitenbah proprietatem suam.et familiam. 

— — No.254. Liutsuind trad. bona sua in votingen (P) et X mancipia. 
Eb. ü, 114a. 

— 8. 114, No. 303. Heimo et wicburc trad. sco Bon. proprietatem suam in 
Eb. II, 115 a. wetereibe . Osenheim et Osinga. cum mancipiis. 

— — No.304. Titerat trad. in uilla Cruftera quicquid proprietatis habuit 

cum familia. 

Weitere Angaben über die Güter des Klosters enthalten die Güter- und Zinsregister in 
cod. Eberh. II, 132 ff., Dronke S. 115, 121, 122, 123, 124, 140. 141. 

38. — Rodicho schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Stierstatt. — 
Lorsch 800 September 5. 

Ego in dei nomine Rodicho dono ad sanctum Nazarium etc. in pago Nitach- 
gowe in villa Stiorstat XII iurnales de terra aratoria et I bifangum, qui 
continet XX iurnales, stipulatione suhnixa. 



Digitized by 



Google 



801 November 21. — 804 Mai 25. 13 

Actum in monasterio Laurissamensi, die nonas Septembris, anno XXXII 
Karoli regia. 

Tradd. Laurish. III, 3389. 

30. — Ilisa schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Steinbach, Ursel 
und Eschborn. — Lorsch 801 November 21. 

Ego in dei nomine Bisa pro remedio animae meae dono ad sanctum 
Nazarium martyrem etc. in pago Nitachgowe, in Steinbacher marca et in Ursalla 
et in Askebrunnen, quidquid ibidem habere visa sum, etipulatione subnixa. 

Actum in monasterio Laurisham, die XI kalendas Decembris, anno XXXTTT 

Karoli regia. 

Tradd. Laurish. m, 3315. 
Boriba II, 161. 

40. — Ebercar schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Rodelheim. — 
Lorsch 802 April 20. 

Ego in dei nomine Ebercar pro remedio animae meae dono ad sanctum 
Nazarium etc. in pago Nitachgowe in Radilnheim quidquid habere videor, stipu- 
latione subnixa. 

Actum in monasterio Laurisham die XII kalendas Maii'X anno XXX NU 

Karoli regia. 

Tradd. Laurish. III, 3383. 
8criba n, 162. 

41 — Berenger schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Heddern- 
h eim. — Lorsch 802 October 20. 

Ego in dei nomine Berenger dono ad sanctum Nazarium martyrem etc. in 
pago Nitachgowe in villa Phetterenheim X iurnales de terra aratoria stipu- 
lation subnixa. 

Actum in monasterio Laurisham, die XTTT kalendas Novembris, anno XXXllll 
Karoli regia. 

Tradd. Laurish. m, 3401. 

42. — Ernest schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Eschborn und 

Höchstatt. — Lorsch 804 April 3. 

Ego in dei nomine Ernest dono ad sanctum Nazarium etc. in pago Nitach- 
gowe in Aschenbrunne et in Eckistat I mansum, pratum et I bifangum et 
mancipia Y stipulatione subnixa. 

Actum in monasterio Laurisham, die IQ nonas Aprilis, anno XXXVI 
Karoli imperatoris. 

Tradd. Laurish. m, 3380. 

43. — Hildeburc schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Bindungen. — 

Lorsch 804 Mai 25. 
Ego in dei nomine Hildeburc pro remedio animae meae dono ad sanctum 

») Martii des Drucks, in welchem das Datum in April 20 aufgelöst ist, ist wohl 
Druckfehler. 



Digitized by 



Google 



14 804 August 24.-812? (975-1011). 

Nazarium etc. in pago Nitachgowe in villa Suntilingen II mansos cum aedificio 
superposito et LXXX iurnales et pratum et servum I stipulatione subnixa. 

Actum in monasterio Laurisham, die Vlll kalendas Junii, anno XXXVI 
Karoli regia. 

Tradd. Laurish. m, 3395. 

44. — Roine und Hildegart schenken dem Kloster Lorsch Güter zu 
Eschborn, Steinbach und Rodelheim. — Lorsch 804 August 24. 

Ego in dei nomine Roine et coniux mea Hildegart donamus ad sanctum 
Nazarium etc. in pago Nitachgowe super fluvio Nita in Aschenbrunnen et in 
Steinbach et in Radilnheim mansum I cum aedificio superposito et vineam I et 
pomarium et mancipia VH stipulatione subnixa. 

Actum in monasterio Laurisham, die Villi kalendas Septembris, anno 

XXXVI Karoli regis. 

Tradd. Lanrish. IE, 3377. 
Soriba H, 168. 

45. — Liba und Irmengart schenken dem Kloster Lorsch Güter zu 
Eschborn. — 806 Juni 12. 

In Christi nomine, sub die H idus Junii, anno XXXVIH a ) Karoli impera- 
toris, ego Liba et soror mea Irmengart donamus ad sanctum Nazarium etc. 
I mansum et X iurnales de terra aratoria in pago Nitachgowe in villa Aschen- 
brunne etc. 

Tradd. Lanrish. III, 



46. — Beschreibung der Terminei des Klosters Bleidenstatt — 
812? (975-1011). 

Descriptio marcae ac terminationis quam venerabilis Richolfus Moguntinae 
civitatis archiepiscopus ad ecclesiam sancti Ferrucii in monasterio Bleidenstadt con- 
structam publice ac canonice terminando firmavit. Quam ipse in honorem domini 
ac salvatoris nostri Jesu Cristi et perpetuae virginis sanctae dei genitricis Mariae 
atque sancti Joannis evangelistae et sancti Martini confessoria egregii nee non 
Bonifacii et Ferrucii beatorum Christi martyrum oetavo idus Junii dedieavit b ). 

Ipsa terminatio ineipit a Londerbach usque in Ardam. longitudinem habens 
usque in Strintzepham. sursum ascendens usque ad eius exordium. Inde usque 
ad fursensole. Inde ad Bubenheimer strasze. Inde usque ad Phael et circum 
phael. usque ad Werisdorffer Strasse. Inde ad Brunhildenstein. Inde ad Brun- 
forst °). Inde ad Bockenduneych. Inde ad Velwila. Inde ad Eichenberg. Inde 



») Der Druck hat XXVIIL 

b ) Hierzu ist vom Abschreiber am Rande bemerkt: „Anno domini octingentesimo duode- 
eimo, mense Junio, indictione deeima quarta, oetavo idus eiusdem". Derselbe Rand vermerk 
findet sich in gleicher Weise in b. in der Form „Anno domini octingentesimo XII mense Junio 
indictione XIÜI VU1 idus eiusdem tt . Böhmer nahm diesen Zusatz zum Theil in den Context 
auf, ihm folgt der Abdruck bei Will. 

°) branvürst bei Böhmer ist lediglich dessen Conjectur. 



Digitized by 



Google 



812? (975-1011). 15 

ad sancti Martini Winckele. Inde in Rossenberg a ). Inde incipit Kamerforet. 
quem ad ipsum monasterium in usum monachorum ibidem deo sanctoque Ferrucio 
martyri famulantium tradidit Karolus imperator usque ad Grindenloen. Inde ad 
Kamelerstraszen. Inde ad Oistringebale Kamele ecclesiae. Inde ad Crobfes- 
brunnen. Inde in Ardam. Inde ad Regensfelden et inde iterum usque in 
Londerbach. 

Haec autem praedicta ecclesia annoso tractu pene consumpta Willegisi 
archiepiscopi iussu renovata et a Richolfo epiecopo prius dedicata. Marcam vero 
ac terminationem Hermannus archidiaconus Willegisi episcopi tunc etiam archi- 
episcopi, ut supra notatum videtur, banni vinculo sicut a principio confirmavit. 

Das Archiv des Stifts Bleidenstatt gibt leider keinen Aufschlüge darüber, ob das Original 
dieser hochwichtigen Aufzeichnung noch zur Zeit der Aufhebung des Stifts existirte oder ob 
dasselbe schon früher zu Grunde gegangen ist. Das letztere dürfte indessen wohl das Wahr- 
scheinlichere sein. Erhalten ist die Aufzeichnung in zwei Abschriften saec. XYI. 

a) Im Reichsarchiye zu München, mit sonstigen Bleidenstatter Archivalien dorthin gelangt. 
Es ist Abschrift — auf Papier — der nicht mehr vorhandenen, von dem Notar Adam Fletorf 
zu Weilburg, der nach Ausweis der von ihm verfassten, im Si-A. zu Wiesbaden befindlichen 
Notarmtsinstrumente gegen das Ende des XV. Jahrhunderts lebte, gefertigten Copie. Dieser Gopie 
selbst scheint das Original zu Grunde zu liegen nach dem Vidimationsvermerke „Auscultata et 
collationata est praesens copia per me Adam Fletorff de Weilburg, auotoritate apostolica notarium 
publicum, et concordat cum suis originalibus antiquis et veris de verbo ad verbum, quod pro- 
testor manu propria tt . Wahrscheinlich hat Böhmer nur diese Abschrift gesehen und oopirt; der 
Ton ihm auf seiner Abschrift gemachte, von Will, Mon. Blid. S. 24 mitgetheilte Vermerk, er 
habe dieselbe 1834 einem Bleidenstatter Statutenbuche saec. XIV entnommen, beruht wohl auf 
einem Versehen und kann nur so erklärt werden, dass die Abschrift, ein einzelner loser Bogen, 
damals in eine Bleidenstatter Handschrift eingelegt war. — Nach diesem Statutenbuche ist schon 
durch Friedemann in Bayerischen Archiven vergeblich gesucht und Böhmer selbst, von Friedemann 
befragt, konnte später keine befriedigende Auskunft geben. Die von Will a. a. 0. gemachte 
Angabe, dass dasselbe jetzt in der Bibliothek des Reichsarchivs aufbewahrt werde, ist irrig. Die 
umfassendsten Nachforschungen, welche der Director der bayerischen Archive, Herr Dr. von Löher, 
auf meine Bitte noch neuerdings in Bayerischen Archiven und Bibliotheken anzuordnen die Güte 
hatte, haben weder bezüglich des Vorhandenseins noch des Verbleibs dieser Handschrift irgend- 
welches Resultat gehabt Den von Will a. a. 0. gegebenen Notizen ist hinzuzufügen, dass 
bereits Preuschen in dem Correspondenzblatte des Gesammtvereins 1856, S. 123, über diese 
Abschrift nach einer Mittheilung Btfnmer'ß Angaben macht. Böhmer schrieb an Preuschen 

d. d. Frankfurt 1855, Ootober 20 „hinsichtlich der terminatio zu bemerken, dass meine 

Abschrift aus einem Bleidenstatter Statutenbuch saec. XIV zu Wirzburg stammt und mit Vogel's 

Abdruck übereinstimmt bis auf folgende und noch einige unbedeutende Varianten. Sie 

sehen, dass diese Abweichungen so unbedeutend sind, dass man ein gemeinschaftliches annehmen 
darf. — Letztere Bemerkung ist indessen, wie sich gleich ergeben wird, zu berichtigen. — 
Auch Vogel ist Böhmer's Abschrift nicht unbekannt geblieben; derselbe hatte eine noch jetzt in 
seinem Nachläse befindliche Abschrift derselben 1842 durch Vermittlung von Hennes erhalten. 

Böhmer's Abschrift, nach welcher Will Mon. Blid. die terminatio veröffentlichte, ist mir 
nicht bekannt geworden; dieselbe scheint nicht ganz genau zu sein; die Aufnahme der am 
Rande hinzugeschriebenen Jahreszahl in den Text war ungerechtfertigt. 

b) Abschrift der vorstehenden, von einer etwa gleichzeitigen Hand und in äusserer Form 
der vorstehenden ähnlich; der Vidimationsvermerk fehlt. Die Worte anno ootingentesimo Xu 
sind auch hier an den Rand geschrieben und nicht in den Text eingerückt. — Im St.-A. 

Diese Abschrift entstammt nicht dem Archive des Klosters, sondern vielmehr dem alten 
Archrre der Herrschaft Idstein, da sie bereits von dem Archivar Hagelgans, dem Ordner des 
Idsteiner Archivs (1729 — 1763) verzeichnet wurde. Die der Herrschaft Idstein zustehenden 



•) Diese Worte fehlen nicht in Böhmers Vorlage, wie Will annimmt. 



Digitized by 



Google 



16 812? (975-1011). 

Rechte in den Waldungen innerhalb der Bleidenstatter Terminei werden die Anfertigung dieser 
Abschrift für das gräfliche Archiv veranlasst haben. 

Nach dieser Abschrift druckte Vogel die Qrenzbesohreibung 8. 190. 

Dass b nicht directe Abschrift der Copie des Notars Fletorf, wie Böhmer anscheinend 
annahm, sondern vielmehr Abschrift von a, ergibt sich daraus, dass b zunächst äusserlich der 
Abschrift a nachgebildet ist, sodann aus dem beiden Abschriften in gleicher Weise gemeinschaft- 
lichen Randvermerke „anno octingentesimo duodecimo mense Junio, indictione decima quarta, 
octavo idus eiusdem" zu den Worten „octavo idus dedicavit tt . Aus diesem Randvermerk schob 
Böhmer, dem Vogel und Will folgen, zwischen idus und dedicavit die Worte anno octingen- 
tesimo XII in den Text ein. Es ist wohl zweifellos, dass dieser Randvermerk weder in dem 
Original, noch in der Original-Copie Fletorf 8 stand, sondern zu streichen ist als ein Zusatz, der 
von dem Schreiber von a der Inschrift eines früher in der Klosterkirche befindlichen Wand- 
gemäldes, welche besagte, dass Erzbischof Richulf die Kirche geweiht habe „anno 812 indict 15, 
mense Junio, 8 idus tt entnommen wurde, üeber diese Inschrift in der Bleidenstatter Kirche 
vergl. Joann. I, 186, 873, 381; Brower Ant. Fuld. 151; Dahl, histor. Nachrichten von dem 
Kloster Bleidenstatt, Annal. II, 2, 81; Will ad ann. 812. 

Einzelne von a abweichende Wortformen in b fallen dem Abschreiber zur Last. Ueberhaupt 
werden beide Abschriften keinen Anspruch auf volle diplomatische Treue machen können; in 
beiden finden sich modernisirte Wortformen, welche auf die Willkühr der Abschreiber zurück- 
zuführen sind. Auch der vidimirende Notar wird sich hierum nicht viel gekümmert haben. 
Für die nähere Bestimmung der Abfassungszeit der Grenzbeschreibung in der Gestalt, in welcher 
sie uns erhalten ist, liegen keine Anhaltspunkte vor; wir können dieselbe nur allgemein durch 
die Pontifikatsjahre des Erzbischofs Willigis 975 — 1011 begrenzen. Dass der die eigentliche 
Grenzbeschreibung enthaltende Theil der Aufzeichnung von den Worten Ipsa terminatio 
bis Haec autem praedicta etc. Abschrift einer älteren, der Zeit des Erzbischofs Richulf 
ziemlich nahestehenden, wenn nicht wirklich angehorigen Vorlage ist und nur Einleitung und 
Schluss den Archidiakon Hermann zum Verfasser hat, kann wohl unbedenklich angenommen 
werden. 

Ueber die einzelnen Angaben der Grenzbeschreibung hat der durch seine Pfalgraben- 
forschung bekannte Archivdireotor von Preusohen zu Idstein sehr eingehende Untersuchungen 
angestellt, welche sich in seinem im Staatsarchiv beruhenden Nachlass befinden. Nur Weniges 
aus diesen Forschungen hat er selbst in den Noten zu seinem Urkundenbuch des Limes benutzt, 
sodann seine Arbeit Schliephacke zur Benutzung fiberlassen, der Gesch. von Nassau I, 114, 
lediglich die Forschungen Preuschen's wiedergibt. Einzelne beachtenswerthe Beiträge enthalten 
die Noten Will's zu seiner Ausgabe der Grenzbeschreibung. Die Forschung über den Inhalt der 
Aufzeichnung darf demnach zum grössten Theile als abgeschlossen betrachtet werden und - 
können die nachfolgenden Bemerkungen nur wenig bedeutende Ergänzungen bringen. — Fursensole 
besserte Preusohen und nach ihm Schliephacke zutreffend in Fucsensole; jetzt vertheilte Mark- 
waldung nicht, wie Schliephacke S. 115 angibt, zwischen Aar und Lahn, sondern an beiden 
Seiten der unteren Aar. Nach den Weisthümern waren in der Fuohsenhalde markberechtigt am 
rechten Ufer der Aar die Dörfer Holzheim, Flacht und Oberneisen; wir können desshalb 
nach Angabe der Grenzbeschreibung als wahrscheinlich annehmen, dass die Fuohsenhalde sich 
damals noch weit mehr östlich, etwa bis zur Hflnerkirche an der Wiesbaden-Limburger Strasse 
ausdehnte. — Bubenheimerstrasse, die eben genannte Wiesbaden-Limburger Strasse. Dieser 
Strasse südwärts folgend trifft die Grenzlinie den Pfalgraben bei dem Castell auf dem Zugmantel 
und folgt ihm bis zu dem Punkte, wo der Pfalgraben die von Wiesbaden über Wörsdorf führende 
Strasse, alte Wiesbadener oder Siebenkippelstrasse, schneidet. Von hier ab ist ein Nachweis 
der Grenzlinie im Einzelnen nicht mehr möglich. — Zur Erklärung des Wortes Bockenduneych 
vergl. Schenk in den Quartalblättern des hist. Vereins für das Grossh. Hessen 1882, S. 25. — 
Vehiwila nach Preusohen Aufenthalt oder Werkstätte von Aulnern oder Töpfern. Diese Er- 
klärung wird bei Will bestritten aus dem Grunde, dass dort sich „kein Thon findet, so dass 
dort die Anlage einer Töpferhütte unmöglich war". Preusohen stützt jedoch seine Meinung auf 
die gedruckten Höhe-Ordnungen vom 9. Juni 1530 und 8. April 1578, welche Bestimmungen 
über das Holzbrennen der Kalkbrenner und Aulner in jenem Distriote enthalten, — Eichenberg, 
der jetzige Eichelberg zwischen der Platte und Wehen, in den Markordnungen von 1484, 1622, 
1653 genannt. — Martini Winokele, die eiserne Hand, alter Stock bei Wehen an dem Kreuzungs- 
punkte der alten, aus dem Rheingau nach Wehen führenden Strasse, des Weges von Wiesbaden 



Digitized by 



Google 



0. D., yor 814. — 814 Mai 15. 17 

nach Bleidenstatt und des Bleidenstatter Forst oder Plättweges. Die Bezeichnung „eiserne Hand" 
findet sich zuerst in einem Berichte des nassauischen Forstmeisters von Maltitz vom Jahre 1683 
mit dem Zusätze „vulgo Heiligenstock* 1 . Die Ansicht von Steiner, Aroh. für hess. Geschichte 
II, 115, dass die Bezeichnung „eiserne Hand" stets auf die römische Zeit hinweise, glaubt 
Preuschen für den vorliegenden Fall dahin zu widerlegen, dass sich in dem benachbarten Dorfe 
Hahn eine Nassau-Idstein gehörige alte Eisenhütte befand, welche 1686 neu in Betrieb gesetzt 
wurde; diese habe den eisernen Wegweiser an Stelle des alten hölzernen Heiligenstooks ange- 
fertigt und hierdurch sei diese Bezeichnung, welche also sehr neuen Datums, entstanden. Die 
nfthere Untersuchung gehört nicht hierher, es soll nur bemerkt werden, dass sich nicht weit von 
der Eisernen Hand am Wege von Wambach nach Seitzenhan eine „eiserne Kaut" findet. — 
Rossenberg ist der grosse und kleine Rosskopf. Der Kammerforst, urkundlich 1484, 1493 Abts- 
wald, 1622 Pfaffenwald und später Stiftswald genannt, ist genau bekannt; er war nach Osten 
und Süden vom Seitzenhaner Walde, nach Westen von der nach Langensohwalbaoh führenden 
Strasse begrenzt. — Grobfesbrunnen sucht Preuschen bei Lindschied. Die Richtigkeit der Annahme 
muss dahingestellt bleiben. In der Gemarkung von Seitzenhan findet sich ein Kropfweiher, 
daselbst ferner der Koppeier (= Kropf weiher) Sehlag bei der 1622 an der Stelle, wo der Fussweg 
von Seitzenhan nach Wambach die Chaussee nach Langensohwalbaoh schneidet, von den Hessen 
errichteten Schanze und Grenzpunkt gegen Hessen; es liegt nahe, den Crobfesbrunnen hier 
anzunehmen. — Regenresfelden, Resfelden, ausgegangener, in Weisthümern und Grenzbegehungen 
öfters erwähnter Hof, der nach einer Flurkarte aus dem Jahre 1752 unterhalb Adolfseck, am 
rechten Ufer der Aar, am Fusse des Hundküppels, unmittelbar am Pfalgraben und zwar genau 
dort, wo dieser nach Durohschneidung der Aar und des Wiesenthaies am rechten Ufer der Aar 
hinansteigt, lag. Vergl. Rössel, Pfalgraben Tafel X. 

47. — Huonfrid schenkt dem Kloster Weissenburg Güter zu Huson 
im Rheingau und im Lahngau. — 0. D. y vor 814. 

Ego Huonfried in dei nomine dono in elimosinam ad sanctum Petrum seu 
vero ad eius ecclesiam quae est constructa in Wizanburch, et fratribus in regulari 
ordine deo inibi famulantibus iurnales IQ. vinearum in villa que nuncupatur 
Huson in pago Bininse. et mancipia IL ad perpetuo possidendum. Insuper in 
pago Logenahe bifangum unum in loco qui dicitur Hegira. et quicquid proprie- 
tatis habere visus sum ibidem in Hettingero marca, videlicet in mansis. huobis. 
agris. campis. etc. — 8. Adalfrides. 8. Gunzo. etc. — 

Ego in dei nomine Ortlibes presbiter et monachus scripsi. 

Bodmann S. 116 ohne nähere Bezeichnung der Handschrift, welcher er die Stelle entnahm, 
und yon demselben in die Zeit Carls des Gr. gesetzt. Ueber die Handschrift ist überhaupt 
Weiteres nicht bekannt, vergl. Zeuss Traditt. Wizenburg. praef. pag. VII. 

48. — Der Kellner des Klosters Bleidenstatt erweist in öffent- 
lichem Gerichte vor dem Grafen Hatto und den Schöffen 
durch Zeugen, dass das Kloster seit der Zeit Kaiser Carls des 
Gr. im Besitze eines Bifangs in der Mark Diedenbergen ge- 
wesen sei und Gunthram und dessen Erben kein Anspruch 
an denselben zustehe. — 814 Hai 15. 
Sciat longa in evum posteritas, quod ante illustrem virum Hattonem 
comitem et scabinos, residentes in mallo seu judicio publico ad multorum 
altercationes audiendas et iustis legibus definiendas, veniens Salicho cellerarius *) 
monasterii sancti Perrucü in Blidinstat, presentayit octo testes legitimos, quorum 
nomina sunt: "Walabrech Erkanhardus Ruotmar Gerungus Dudo Megingozus 

») Die Abschrift cellarius, doch Änderte Kindlinger Hörigkeit 217 in cellerarius. Bodmann 
behielt cellarius bei 

Codex dipl. N»m. I, i. 2 



Digitized by 



Google 



18 814 Hai 15. — 817 August 4. 

Egilmar Wichhard. Hii iuraverunt et per iudicium testificanint, quod ecclesia 
sancti Ferrucii a tempore Caroli imperatoris gloriosi de captura in villa seu 
marpa Didelesberc legales et legitimas investituras habuisset, et nee Gunthramo 
nee suis heredibns ulla exinde competeret iusticia, sed de iure esset ecclesie 
predicte. Hinc scabini, tale testimonium in veritate perpendentes, yiva voce 
unanimiter iudieaverunt, quod prefata captura omni tempore ad partem seu 
dominium sancti Ferrucii esset vindicata atque legitime conquisita coram his a ) 
iudieibus: Hattone comite, Herimanno comite, Rudericho vicedomino, Erlebaldo, 
Arinberto, Wigone, Radulfo, Ruotperto, Meginfrido liberis et eorum testibus: 
Libichone, Rudacro, Adalgozo, Nantgero, Isinbaldo, Wigerico, Reginberto, Girulfo, 
Adelberto, item Adelberto, Ruotmanno. 

Data hec notitia sub die idus Mali, anno primo regnante domino nostro 
Hludowico b ) imperatore glorioso. 

Ego Saligger notarius scripsL 

Abschr. von Schott, Kindlinger 137, 25; Gedr. Kindlinger, Hörigkeit S.217; Bodmann S.604, 
zum J. 815; Will Mon. Blid. S. 17; vergl. Dahl, historische Nachrichten von dem ehemaligen 
Kloster Bleideustatt in den nass. Annalen n, 2, 82; Vogel S. 148, 189, 552; Schliephacke 8. 106. 

49. — Kaiser Ludwig tauscht gegen Bingenheim in der Wetterau 
von dem Kloster Fulda Harheim und Steden im Niddagau. 
— Ingelheim 817 August 4. 

a. 

iustum esse constat ut regalis atque imperialis 

potestas his tuitionem atque defensionem exhibeat | (1 Z.) 

ad effectum perducat quorum fideli 

famulatu manifesta deuotionis obsequia demonstratur. Idcirco notum fieri uohimus 
omnium fidelium uostrorum | (2 Z.) 

[nuncu]patum Bingen- 
heim habentem iuxta estimationem plus minus mansos LXXXVU. sitos in pago 
Uuetereiba quemadmodum eosdem mansos Burchardus in bene | (3 Z.) 

adiacentiis et appendieiis suis uel quantumeumque ad eosdem mansos moderno 
tempore iuste et rationabiliter aspicere uidetur totum et ad integrum ful- 
dens | (4 Z.) 

sunt . Horaheim et Stetdi habentes inter utrasque plus minus mansos XXX Villi 
cum fönte ad salem faciendum quantumeumque eorum portio ibidem est et com 
silua | (5 Z.) 

qui dicitur Hehsa mansellos duos cum uineis in quibus potest colligi de uino 
carradas sex et molinum unum. Nos itaque mansos in praedictis locis quantum- 
cum | (6 Z.) 



a ) Bodmann hiis. 
»>) Wül Hludowico. 



Digitized by 



Google 



817 August 4. 19 



molendinis . exitibus et adiacentiis et appendiciis suis quem- 

admodum nos . . . per cartulam traditionie delegauimus. Praecipien | (7 Z.) 

tem liberali manu concessimus inquietudinem facere vel undecumque calumniam 
ingerere praesumat sed liceat nostris et futuris ac perpetuis temporibus prae | (8 Z.) 

omnibus potiantur arbitrio. Et ut haec auctoritas praeceptionis nostrae per futura 
tempora inuiolabilem atque inconuulsam obtineat firmitatem | (8 Z.) 

uicem Helisachar recoguoui et (B) 

im palacio regio in dei nomine feliciter amen. 

Or. in Marburg, defect, benutzt als Umschlag von „Psalmi vespertini — compositi a Giorgio 
Arnold — sumptibus Jo. Eliae Höffiing Bambergae. Litteris W. E. Felseckeri 1668. KL Fol. 

b. 
Ludewicus diuina prouidentia rex Francorum et Romanorum imperator 
augustus omnibus Christi suisque fidelibus. Cum iustum esse constet, ut regalis 
atque imperialis potestas his tuitionem atque defensionem exhibeat, per quorum 
necessitates dominus postulari comprobatur, tum non minus gquitatie ordo uidetur 
exigere, ut his eadem potentia libentius aurem comodet et eorum peticiones ad 
affectum perducat, quorum fideli famulatu manifesta deuotionis obsequia demon- 
strantur. Idcirco notum fieri uolumus omnium fidelium nostrorum prudentij, pre- 
sentium scilicet et futurorum, qualiter suggerentibus atque petentibus dilectissimis 
fratribus nostris Fuldensis monasterii monachis locum proprietatis nostrg Bingen- 
heim*) nuncupatum, habentem iuxta estimationem plus minus mansos. C. LXXX. 
VIL sitos in pago Wetereiba, quemadmodum eosdem mansos Burchardus comes 
in beneficio habuit, cum domibus, edificiis, terris cultis et incultis, uineis, siluis, 
pascuis, pratis, aquis, aquarum decursibus, molendinis, exitibus et reditibus uel 
omnibus adiacentiis et appendiciis et quantumcumque ad eosdem mansos moderno 
tempore iuste et rationabiliter pertinere uidetur, totum et ad integrum Fuldensibus 
fratribus in honore sancti Bonifacii dedimus in perpetuam proprietatem eo pacto, 
ut noetri sint memores apud deum. Sed et Uli nobis de rebus suis dederunt iuxta 
fiscum nostrum Franchonfurt quasdam proprietates in uillis, quarum uocabula 
sunt Horheim et Stetine, habentes inter utrasque mansos XXX V Uli, cum fönte 
ad salem faciendum, quantumcumque eorum portio ibidem est, et cum silua 
communi, qug omnia sunt in pago Nithehgou super fluuium Nita. Necnon et 
iuxta Bingam uineam unam, ubi potest colligi uinum ad duas carradas. Et ultra 
Renum in loco qui dicitur Helise mansellos duos cum uineis, in quibus potest 
colligi uinum ad sex carradas. Nos itaque mansos in predictis locis, quantum- 
cumque eorum possessio moderno tempore est, totum et ad integrum cum 
domibus, gdificiis, terris, agris cultis et incultis, uineis, pratis, siluis, pascuis, 



») Darüber von späterer Hand Echeoila, was Sehannat in den Text aufnahm. Das Or. 
erkennt jedoch diesen Zusatz nicht an, auch spricht gegen ihn der Singular locum — nuncu- 
patum. Dr. 

2* 



Digitized by 



Google 



20 818 Juni 10. — 819 Juli 26. 

aqiüs, aquarum decursibus, molendinis, exitibus et reditibus, cum omnibus appen- 
diciis et adiacentiis suis, quemadmodum nos eis ad perfruendum per cartulam 
traditionis tradidimus, ita stabile esse uolumus. Precipimus ergo, ut nullus homi- 
num predictie fidelibus nostris Fuldensis monasterii fratribus de rebus prescriptis, 
quas eis de nostro proprio in eorum proprietatem libera manu conoessimus, aliquam 
iniuriam facere presumat, sed liceat nostris et futuris temporibus predicta bona 
eos quieto ordine tenere et possidere et in suj possibilitatis et utilitatis libitum 
deriuare et nihil umquam aliud nisi ad communem utilitatem inde statuere. Et 
ut h§c nostrg preceptionis et traditionis auctoritas per futura tempora inuiolabilem 
obtineat firmitatem, hanc cartam inde conscribi et anulo nostro signari iussimus. 

Signum Ludowici imperatoris augusti et pii. 

Datum IL*) non. aug. indictione X. 

Actum Inglinheim palatio. 

Eb. II 13b mit der Randbemerkung: mgillata fdit — Gedr. Sohannat No. 299, S. 125, 
Dronke No. 326 a, 325 b, S. 168, 159, Herquet Spec. dipl. Fuld. Vergl. Bodmann S. 906, Sickel 
No. 114, Gegenbaur Kloster Fulda S. 41; Böhmer-Mühlbaoher No. 642. 

50. — Theotgoz schenkt dem Kloster Lorsch Güter in der Stein- 

bacher Mark. — Lorsch 818 Juni 10. 

Ego in dei nomine Theotgoz pro remedio animae Wacharii dono ad sanctum 
Nazarium martyrem etc. in pago Nitachgowe in Steinbacher marca, quidquid 
idem Wacharius habere uisus est stipulation subnixa. 

Actum in monasterio Laurisham, die IQ. idus Junii, anno quinto Ludowici 
imperatoris. 

Tradd. Laurish. III, 3317. 

51. — Kaiser Ludwig schenkt dem Kloster Fulda die villa Massen- 

heim im Königssundragau. — Ingelheim 819 Juli 26. 

Text bei In nomine domini dei et saluatoris nostri Jhesu Christi 

anna : Ludowicus diuina ordinante prouidentia imperator augustus. Si 

de liberalitatis liberalitatis nostrg munere de beneficiis a deo nobis collatis locis 

munere £eo dicatis aliquid conferimus, id nobis et ad mortalem uitam 

qui fideüter transigendam et ad gternam perpetualiter obttnendam 

profuturum liquido credimus. Idcirco notum sit omnium fidelium 

nostrorum tarn presentium quam et futurorum sollercift quia 

n08 ratione" 131 * 1 " n08 ™ °* diuina aspiratione compuncti et celestis patrig amore 

suooensi ad moua- succensi libuit ob animg nostrg salutem ad monasterium sancti 

. s ^j^rigxi Bonifacii martiris in Fulda, ubi ipse preciosissimus Christi 

martyr athleta corporaliter requiescit, quasdam res proprietatis nostrg 

oontulimus sollempni donatione conferre, id est uillam qug est in pago 

Hano igitur Kuningessuntere quj dicitur Massenheim. Hanc uero uillam 

cum omnibus ad se legaliter aspicientibus uel pertinentibus, cum 

mancipiis, domibus, gdificiis, terris, uineis, pratis, siluis, paacuis, 



») Sohannat hat IV non aug., was Gegenbaur aufnahm. 



Digitized by 



Google 



821 December 7. — 822-839 August a 21 

aquis aquarumque decursibus, molendinis, mobilibus et immobilibus, 

cultis et incultis, quaesitis et inquirendis per totum et integrum totum 

quantumcunque nostri iuris atque proprietatis ibidem continetur, 

per hanc nostrj auctoritatis donationem memorato monasterio ad memorato mona- 

ßtipendia fratrum ibidem deo militantium et ad subsidia pauperum ateno ad P©n>etua- 
j_. , ., i x • j ^ • litor contradimus, 

ac receptiones hospitum uel cunctas eiusdem congregationis neces- ^ vi^eHoet 

sitates consolandas ob emolumentum animg nostrj perpetualiter ratione, ut 

contradimus atque eternaliter habendum delegamus, ita videlicet, 

x • -j j • • v x x • - V. J q^oquiddesupra- 

ut quicquid de ipsis rebus rectores et mimstri supra memorati ^^ ^^ Teo . 

monasterii disponere atque ordinäre uel statuere uoluerint, libero tores supradioti 

in omnibus perfruantur arbitrio preter hoc solum quod nunquam mona8tere fecere 

de Fuldensi monasterio commutent uel uendant uel cuiquam laico ' 

in beneficium concedant De adiacentibus locis Dinenheim et Aben- — . ., alles von 

heim l ) quj pater meus pig memorig Earolus eidem uenerabili preter bis ein- 

monasterio ob amorem sancti Bonifacii martiris contradidit, sind- w* 1 * 0881 * 6 * 1 *&*- 

fiter statuimus atque precipimus, ut numquam ab eodem Fuldensi 

monasterio alienentur. Et ut hgc largitionis nostrg auctoritas 

per curricula annorum inuiolabilem atque inconuulsam obtineat 

firmitatem, manu propria subter firmauimus et anuli nostri in- 

pressione signiri iussimus. 

Signum (M.) Ludowici serenissimi imperatoris. Durandus 
diaoonus cancelL recogn. 

Data VU. kaL aug. indictione Xu. Actum Ingilenheim palacio 

publico. anno dorn. DCCC.XX. 

Eb. II, 32 a, b. Gedr. Schannat No. 314, S. 131, Würdtwein Dioeo. Mog. II, 6, Bodmann 
S. 872, Dronke No. 390, S. 176; Gegenbaur El. Fulda S. 46; Sickel 319 L. 141; Böhmer-Mühl- 
bacher No. 676. Text von Eberhard stark interpoliert; insbesondere ist der ßohluss „anno dorn. 
DCCC.XX-« Zusatz. 

52. — Theotgoz schenkt dem Kloster Lorsch Güter im Niddagan. — 

821 December 7. 

In Christi nomine, sub die VII idus Decembris, anno VJLLl Ludowici 
imperatoris, ego Theotgoz et Engilrath et Megintruth pro remedio animae Gisel- 
berti dono ad sanctum Nazarium etc. in pago Nitachgowe in villa Aschenbach 
et in Bohenheim et Suliburc et Ursela et Teorstat hubas Y et mansos totidem 
et molendina II et mancipia IX etc. 

Tradd. Laurieh, m, 8841. 

Scriba Begg. n, 195. 

53. — Adalbert schenkt dem Kloster Fulda Güter zu Walluf. — 

Waliuf 822-839 August 8. 

In nomine patris et filii et spiritus sancti. Ego Adalbertus Text bei 

humilia Christi senilis dono atque trado ad monasterium Schannat: 

sancti Bonifacii martiris — — — ubi uenerabilis Rabanus 



') Dienheim erhielt Fulda durch König Karl 782, Juli 28, Appenheim von König Heinrich 
durch Tausch 982, Juni 8; Dronke No. 76 S. 47, No. 678, 679, S. 814, 815. 



Digitized by 



Google 



22 831 Mai 1. - 832 Juli 17. 

abbas — — — preeßse yidetur, uidelicet in pago qui dicitur 
Kunigeshundera in uilla nuncupata Waldaffa aream unam . de 
via publica supra ip 8 a area est habundanter uia publica sumpta. et ipsa area 
habundanter intrat in aquam ubi ipsa uilla Waldaffa plurimum 
ualet . in tercio latere eiusdem are$ habet dominus imperator 
quod reliquum est uillae. in ea uero ratione et conditione 
dono et trado meam proprietatem in ius et dominium sancti 

Bonifacii et fratrum qui in fuldensi monasterio deo deseruiunt 

memores apud . . . , , , , 

dominum et ut ab u * mei Bm memores a P u< * deum ut particeps esse merear 

hodierno die eto. eternorum gaudiorum, et talem ego conditionem facio . ut ab 

▼el rectores hodierno die supradicta beati Bonifacii gcclesia et rectores illius 

posßideantetquio- habeant teneant possideant Patrimonium meum in predicta uilla 

quid inde etc. Waldaffa et quicquid inde facere uoluerint liberam habeant potes- 

tatem. — — — — — — — — — — — — — 

Ego Starchardus Facta est haec traditio temporibus Ludewici imperatoris sub die 

subdiaconus feci YL idus augusti in ipsa supradicta uilla Waldaffa. Ego Star- 

anc ca m ch^us subdiaconus feci hanc cartulam. 
facta traditione 

hec VI. id. Augusti, E. II, 61b. Gedr. ßohannat No. 447, Joann. Spicil.441, Dronke No. 529, 

in predicta villa S. 235. Yergl. Friedemann, Hess. Arch. VI, 6; Goerz Mitteirk Regg. I, No. 520. 
Waldaffa. Dm von Sohannat, dem "Würdtwein D. Mog. II, 6, Roth I, 294 folgen, angenom- 

mene Ausstellungsjahr 840 ist wegen des Todestages des Kaisers nicht möglich. 

54. -Prüm 831 Mal I. 

Abt Raban von Fulda gibt in einem Gütertausche an die 
Abtei Prüm „in uilla Sualbach qug est in pago Logenahe et in ceteris locis 
ad eandem possessionem pertinentibus necnon in uilla Ursela qug sita est in 
pago Nitahgowe de possessionibus sancti Bonifacii martiris id est mansos XLY. 
et unam hubam in marca illius uillg qug vocatur Suntilingen cum mancipiis 
totidem. qug quondam nobiles uiri Appo scilicet et Suiker ad ipsum fuldense 
monasterium dicuntur tradidisse. — — — — — — — — — — — 

Actum publice in monasterio Prumie. anno ab incarnatione dominica 
DCCC . XXX . I. indictione VILLI, regnante et mediante atque presente domno 
Ludewico serenissimo imperatore. anno regni eius XV11L mense maio prima die 
mensis. Ego Marquardus abbas hanc commutationem a me factam describi iussi 
pariterque manu mea propria hoc signo subscripsi f- 

Sign, domni Ludowici serenissimi imperatoris. Sign. Rabani abbatis f- 
Sign. Waltherii comitie. f. Sign. Eberwardi prepositi f. Sign. Ermengaudi 
camerarii. f. 

Gedr. Schannat No. 404, S. 161, Dronke No. 483, S. 212; Soriha Regg. II, 205. 

55. — Kaiser Ludwig schenkt dem Kloster Hasenried Güter im 

•Wormsgau und zu Lorch. — Frankfurt 832 Juli 17. 

C. In nomine domini dei et salvatoris nostri Jhesu Christi. Hludowicus 

divina ordinante Providentia imperator augustus. Si locis divino cultui mancipatis 

aliquid de rebus nostris conferimus et ad ministerium deo in eis famulantium 



Digitized by 



Google 



832 Juli 17. - 834 November 20. 23 

promptius exequendum opem nostram elargimur, hoc nobis procul dubio ad 
stabilitatem regni et ad aeternae vitae beatitudinem capescendam profuturum 
liquido credimus. Idcirco notum fieri volumus omnibus sanctae dei aecclesiae 
nostrisque fidelibus praesentibus scilicet et futuris, quia venerabilis Deocarius 
abbas ex monasterio, cuius vocabulum est Hassareod, accedens ad aures mansue- 
tudinis nostrae nostram deprecatus est clementiam, quatinus sibi et fratribus in 
praedicto monasterio die noctuque deo ministrantibus aliquid in elemosinam et 
sustentationem de bonis nobis a deo collatis largiri voluissemus. Cuius petitioni 
ac depraecationi propter honorem et amorem domini nostri Jhesu Christi libenter 
annuimus et de fisco nostro, quod est in castello Pinguuio in pago "Wormacinse, 
curtem illam, quam olim homo nomine Rapoto ad proprium habuit et propter 
perfidiam amisit atque in ius potestatis nostrae secundum legem advenit, cum 
mancipiis, terris cultis et incultis, vineis, pratis, pascuis, exitibus et redditibus, 
insuper in pago Rinense et in villa, que vocatur Lorecho, terrae araturiae 
iurnales XU. et vineam ad carradas II., quod nostri iuris atque possessionis 
in re proprietatis est, a praefato fisco noetro abstraximus et totum atque ad 
integrum eidem praedicto monasterio perpetualiter possidenda concessimus atque de 
nostro iure in ius et dominationem eius liberalitatis nostrae gratia conferimus, ut 
sibi suisque successoribus per futura tempora delectet pro stabilitate regni nobis 
a deo collati et nostra coniugis prolisque nostrae salute cunctoque populo Francorum 
misericordiam domini iugitur exorare. Et ut haec nostrae largitionis auctoritas 
perpetuum obtineat vigorem, de anulo nostro subter eam iussimus insignirL 
Signum domini Hludowici (L. M.) serenissimi imperatoris. (L. S.) 
C. Hirminmaris notarius ad vicem Theotonis recognovi et ss. 
Data XVI. kal. Aug., anno Christo propitio X. imperii domni Hludowici 
piissimi augusti, indict. X Actum Franconofurt palatio regio, in dei nomine 
feliciter amen. 

Gedr. Bodmann S. 109 nach einer Absehr. (des Orig.P) des Hofraths Barth zu Eichstatt; 
Siekel No. 301; Böhmer-Mühlbacher No. 875. 

56. — Kaiser Ludwig schenkt seinem Getreuen Adalbert Güter im 
Wormsgau und Königssundragau. — Attigny 834 November 20. 

In nomine dei et salvatoris nostri Jesu Christi Hludowicus divina 
propitiante dementia imperator augustus. Imperialis celsitudinis moris est, fideles 
suos donis multiplicibus et honoribus ingentibus honorare atque sublimare. 
Proinde morem parentum, regum videlicet predecessorum nostrorum, sequentes 
libuit celsitudini nostre quendam fidelem nostrum, Adalbertum nomine, de 
quibusdam rebus proprietatis nostre honorare atque in eius iuris potestatem 
liberalitatis nostre gratia conferre. Idcirco noverit omnium fidelium nostrorum, 
tarn presentium, quam et futurorum industria, quia concessimus eidem fideli 
nostro, Adalberto nomine, ad proprium quasdam res, quas idem ipse nostro 
munere in pago Yuormaciense et Cuniges Sunteri hactenus iure beneficiario 
possedit, id est in villa, que dicitur Horagaheim, mansum dominicatum, et 
alios quinque mansos ad eum pertinentee, et in villa Vualdorfa dimidium 



Digitized by 



Google 



24 838 October 17. - 838 October 28. 

mansum et mancipia numero tria, quorum vocabula sunt Immina, Adalgis 
et . . . Memoratoß itaque mansos et prescripta mancipia sub integritate eorum, 
id est domibus ceterisque edificiis, agris, pratis, vineis, campis, pascuis, aquis 
aquarumque decursibus et molendino predicto fideli nostro Adalberto, sicut 
dictum est, per hanc nostre auctoritatis donationem concedimus et de nostro iure 
in ius ac potestatem ipsius solemni more transferimus ea conditione, ut quidquid 
ab isto die et deinceps de eisdem rebus et mancipiis iure proprietario sana 
mente facere decreverit, liberam et firmissimam in omnibus habeat potestatem 
faciendi 

Ut hec nostre donationis auctoritas inconvulsam et inviolabUem obtineat 
firmitatem, manu propria subter eam firmavimus et anuli nostri impressione 
iussimus adsignare. 

Signum Hludowici (L. M.) serenissimi imperatoris. 

Hirminmaris ad vicem Hugonis recognovi et subscripsL 

Data Xu kalend. Decembr., anno Christo propitio XXI imperii domini 
Hludowici piissimi augusti, indictione XTT. 

Actum Attiniaco, palatio regio, in dei nomine feliciter amen. 

Gedr. Basaler app. 31 ex autogr., Joann. Spicfl. 441. Yergl. "Würdtwein, Dioeo. Mog. H, 6 ; 
Acta Palat I, 107; Friedemann, hess. Archiy 71, 6; ßcriba Regg. HI, 803; Siekel No. 323; 
Böhmer-Mtthlbacher No. 903. 

57. — "Wambalt schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Liederbach. — 

838 October 17. 

In Christi nomine, sub die XVI kalendas Novembris, anno XXV Ludowici 
piissimi imperatoris, ego Wambalt et coniux mea Hilmitrud donamus ad 
sanctum Nazarium etc. in pago Nitachgowe in villa Durchila mansum I 
cum casa et curia et de terra aratoria hubas ttt et in villa Leoderbach 
mansum t cum casa et curia et hubas tt, vineam I, mancipia ttt, pratum ad 
carradas XX etc. 

Tradd. Lanruh. KI, 3367. 

58. — Erzbischof Otgar von Mainz schenkt dem Kloster Bleidenstatt 

einen von seinem Ministerialen Hildibert angekauften Hof 
zu Geisenheim. — Mainz 838 October 28. 
Ego in dei nomine Ottgarius Mogontinae aecclesiae indignus archiepiscopus. 
Notum facio universis Christi fidelibus. Certam aeternae beatitudinis gloriam me 
consequuturum confido, si locis deo sacratis ex mea proprietate pro amore dei 
aliquid confero et necessitatibus servorum deo sanctisque assidue famulantium 
meo succurro iuvamine. Quare mercedis meae augmento nixus trado ad 
aecclesiam sancti Ferrutii in Blidenstat vel ad ipsam congregationem, quae deo 
ibidem inservire videtur, donatumque esse volo et in promptissima voluntate 
confirmo, hoc est in pago Reni in villa, quae dicitur Gisinheim, curtem meam 
cum aedificiis, agris, vineis, pratis, campis, mancipiis et omni suo iure et utilitate, 
qua ipsam ab Hildiberto ministeriali meo pro certa pecuniae summa conpeurasse 
dinoscitur, in ius et dominationem sancti Ferrutii trado et in perpetuum transfundo, 



Digitized by 



Google 



838 Ootober 28. - 842 im October. 25 

ita ut ab hac die deinceps ad ipsum sanctum seu ad sanctam eiufe congregationem 
omni tempore proficiat in augmentum stipulatione subnixa. 

Actum Mogoncie, sub die V. kal. N" ovembr., anno VI. domni nostri Hludowici 
regia in orientali Francia regnantis, indict. II. 

S. domni Ottgarii archiepiscopi qui hanc donationem fieri mandavit. S. Fulco- 
wici Yangionum episcopi. S. Hattonis comitis. S. Adilberti comitis. S. Leitrati 
comitis. S. RuopertL S. Reginheri. S. Uualahonis. 

Ego Herimannns indignus presbiter scripsi et subscripsi. 

Gedr. Bodmann 8. 97, nach Abschrift von Schott; Will, Mon. BHd. S. 29; vergl. Vogel 
8. 189, 594, sowie die bei Will Regg. angefahrten Stellen. Dahl 8. 86 mit dem falschen 
Jahre 845. 

Bezüglich der Datirung vergl. die Bemerkungen zu der nachstehenden Urk. von 844 
April 24. — Die Indiotion ist in I zu ändern. 

59. — Managolt schenkt dem Kloster des h. Martin zu Mainz sein 
Gut im Gau Cunigessunderun in der Grafschaft des Grafen 
Walaho. — Castel 842 im October. 

f In dei nomine. Ego igitur Managolt et Arulf et Liutulf filii mei confessi 
sumus ante Uualahonem comitem et ante pagensis nostros . quod genitor et 
auus noster Uuerinzo nomine omnem haereditatem et substantiam suam tradidit 
ad monasterium sancti Martini . quod est constructum Mogoncia ciuitate puplica 
cui nunc Otger venerabilis sanctae Dei aecclesiae famulantibus praeesse videtur 
et nos posthac exuti de omni re paterna nostra reuestivimus Uuenilonem 
presbyterum et missum ipsorum fratrum per tribus diebus et per tribus noctibus 
secundum morem patriae et postea per beneficium eorundem fratrum reintrauimus. 
Sed post haec conuentione facta ego Managolt praedictus una cum fratribus 
meis "Winither et Anzo nomine atque filiis meis superius nominatis consentiente 
praedicto Uualahone comite . ante pagensis nostros omnem rem nostram et 
haereditatem paternam communicatis manibus ad ipsum supranominatum 
monasterium in manus Eihperti, quem praedicti fratres cum potestatiua manu 
ad susciptionem eius delegauerunt, una et Adelhuni aduocati monasterii antedicti, 
qui eandem nomine fratrum eorundem legaliter recepit, et supradicto monaeterio 
fideliter optulit, tradidimus et exfestucauimus . in ea ratione.ut sicut deberemus 
regi et comiti seruire . ita ipsam eandem terram et substantiam ad praedictum 
monasterium et fratres inibi Domino famulantes deinceps proseruiamus . et per 
beneficium ipsorum fratrum per cartulam precariam post nos omnis futura 
generatio nostra reciperet quod ideo factum esse patet, quod illa prior traditio, 
quam genitor et auus noster, et post eum ego Managolt et filii mei superius' 
memorati fecimus, non perfecta nee litteris fuit mandata, sed nee etiam in 
publico pagensium nostrorum, ut oportuit, celebrata uel confirmata fuerat 
placito et decreto . ceterum hoc est quod tradidimus ego cum filiis meis supra- 
scriptis . quiequid in pago cunigessunderun in ea die habuimus proprietatiß seu 
Alode überi et absoluti, id est in campis . areis . curtis . curtilibus . vineis . pratie . 
pascui8 . uiis . aquis . aquarumq uedecursibus et omnia quiequid in praedicto pago 
seu comitatu possedisse uidebamur . omnia et ex integro tradimus atque trans- 



Digitized by 



Google 



26 842 im October. - 844 April 24. 

fnndimus . in ea ratione prout superius scriptum est . quod ipsum monasterium 
et fratres inibi Deo militantes faciamus . quod caeteri paginses nostri faciunt regi 
aut comiti. Et si quis uero quod futurum esse non credimus . si nos ipsi aut 
aliquis de haeredibus nostris aut ulla opposita persona qui contra hanc cartulam 
traditionis ueniret . aut eam infringere uoluerit . non solum quod ei non liceat . 
sed quantum cartula ista continet . ad ipsum monasterium fratrum restituat. 
insuper et discutienti fisco multam coactus componat . hoc est auri uncias IL et 
argenti pondos Y. et quod repetit non euindicet . sed praesens cartula omni aeuo 
firma et stabilis permaneat stipulatione subrita. Actum castello villa puplica 
coram testibus subter notatis. Ego in dei nomine Hartmuodus indignus presbyter 
et sanctae Mogonciacensis aecclesiae scrinarius rogitus scripsi et subscripsi.notaui 
diem hoc est mensem octobrem. Annrnn IQ. serenissimi Hludouuici regis . post 
mortem patrisui Hludouuici . et isti sunt testis qui facto traditionis praenarratae 
interfuerunt, et collaudatione ac signaculo manus suae coram eis legitime peracta 
comprobauerunt. S. Manegolt qui hanc cartolam rogauit. S. Gotzperth. S. Liutulf. 
S. Muinitheri. S. Cumponis. S. Egilpraht. S. Ruozonis presbyteri. S. Thiedonis 
Diaconi. 8. Hathumari diaconi. 8. Thegani accolyti. 8. Uuichere. 8. Folchart. 
8. Ebergo. 8. Uualaho comitis. 8. Anspert centurio. 

Mitgetheilt Ton Dr. Falk in AnnaL XTTT, 358, aus einer Abschrift Bodmann's in den 
Schaab'sohen Papieren auf der Stadtbibliothek zu Mainz, aber ohne Angabe der früheren An- 
führungen, AnnaL III, 2, 106; Hess. Aren. VI, 7. Falk fugt hinzu: „Am Kopfe dieser seiner 
Urkundenabschrift bemerkt Bodmann: ex Orig. Arch. quondam Capituli Metropol. Mog. nunc 
Depart. Donnersberg. Moguntiae, wovon die Worte nunc Depart. bis Mogunt. incl. wieder durch- 
gestrichen sind, wie ich vermuthe, um die Spur der Verwahrung der Urk. zu vernichten. [Zu 
welchem Zwecke? Diese Vermuthung Falk's hat wenig Wahrscheinliches. S.] 

Am Schlüsse fugte B. Folgendes bei: „Darunter steckt wahrscheinlich die erste Gttter- 
acquisition des Mainzer Domkapitels zu Hochheim '), wozu eine andere Hand (Dahl) beischrieb — 
und solche datirt sich vom J. 842 — de Walahone comite vid. Acta Palat. T. 6, p. 226 
praesertim not. c tt 

60. — Immeza vonLorch schenkt durch die Hand ihres Vogts Hruothard 

zwei Hörigen die Freiheit unter der Bedingung, dass sie 

fortab dem Kloster Bleidenstatt Zins zahlen. — Rode 844 

Aprii 24. 

Notum sit omnibus Christo famulantibus tarn presentibus quam super- 

venturis, quod ego Immeza de Lorecha cum manu mundiburdi mei Hruothardi 

duo maneipia iuris mei, id est Hiltiger et Perone commorantes ibidem in dei 

amore libertate donavi, ea tarnen ratione, ut annis singulis fratribus deo sanetoque 

Ferutio, qui in monasterio nomine Blidinstat corpore requiescit, jugiter inser- 

vientibus in censu solvant denarios HH. 

Actum in loco qui vocatur Rode publice, presentibus quorum his signa 
continentur. f Emmeza. f Hruothart. f Wolfhilt. f Hiltibalt. f Egilpero. 



l ) Die Richtigkeit der Annahme Bodmann's, dass diese Schenkung Güter zu Hoohheim 
betreffe, muss, da sonstige Nachrichten fehlen, dahingestellt bleiben. Es müsste sonst angenommen 
werden, dass das Mainzer Domkapitel den Besitz zu Hochheim später an das Domkapitel zu 
Köln verkauft habe, was an und für sich wenig wahrscheinlich ist. 



Digitized by 



Google 



848 September 17. - 849 November 13. 27 

* 

Ego itaque in dei nomine Willihelm indignus monachus vice Rihperti 
cancellarii rogatus scripsi et subscripsi, notavi diem Jovis VULL. kal. Maias anno X mo 
regni BQudowici 1 ), Walahone comite. 

Bodmann, S. 11 aus dem Bleidenst. Traditionsbache; Will, Mon. Blid. S. 31. 

61. — Erkengoz schenkt dem Kloster Lorsch Güter in der Urseler 
Mark, zu Bommersheim und Kahlbach. — Lorsch 848 
September 17. 

Ego in dei nomine Erkengoz dono ad sanctum Nazarium etc. in pago 
Nitachgowe in Ursellere marca et in Bomersheim et in Caltenbach hubas X et 
mancipia X stipulatione subnixa. 

Actum in monasterio Laurissamensi, die XV kalendas Octobris, anno VHII 
Ludowici regis. 

Tradd. Laurish. III, 3369. 

üeber die im Kloster Lorsch im Gebrauch gewesene Epoche Ludwigs des D. vergl. 
Lamey in der Vorrede zu den Tradd. Laur. ; Sickel in den Sitzungsberichten der Wiener Akademie 
XXXVI, 348, Note 2. 

62. — Graf Hatto schenkt dem Kloster Bleidenstatt Güter zu Dorf- 
weil, Ober-Stetten und Seulberg. — Kostheim 849 November 13. 

In dei nomine. Ego Hatto comes dono pro remedio anime mee et parentum 
meorum ad sanctum Ferrucium, qui requiescit in monasterio Blidenstat, hoc est in 
pago Nithegowe in villa Wilena aream unam, quam determinat in uno latere 
Routhart et in altero Luitfridus comes, nepos meus, similiter in Statero marca *) 
silvam in qua saginari possunt cc porci, et in Sulenburc mansos HI b ) cum 
omnibus ad illos aspicientibus in mancipiis, silvis, agris cultis et incultis, pratis, 
pascuis, aquis aquarumque decursibus de iure meo in ius et dominium sancti 



*) Ueber die Datirung dieser Urk. herrschen bisher verschiedene Meinungen. Vogel, S. 142, 
schreibt sie Ludwig dem Kinde zu und legt sie demnach in das Jahr 910. Schliephacke setzt 
sie, I, 109, aus schwer zu errathenden Gründen in das Jahr 895, vielleicht hat ihn der Umstand, 
daas 895 der 24. April auf einen Donnerstag fiel, hierzu veranlasst. Will, a. a. 0., folgt Vogel, 
er legt die Urk., wenn auch vermuthungsweise, in das Jahr 909 und bemerkt: „Die Datums- 
angaben stimmen nicht überein", was wohl heissen soll, dass weder 909 noch 910 der 24. April 
auf einen Donnerstag fiel. Der Vollständigkeit wegen mag denn auch Roth angeführt werden, 
welcher I, S. 363, No. 1, sagt „Beide (wohl Schliephacke und Will) falsch datirt" und — selbst 
nicht weniger falsch, 824 April 24. annimmt. Der 24. April 824 ist — der Ostersonntag ! Indessen 
sind die Daten unter sich in Einklang zu bringen, wenn die Urk. statt Ludwig dem Kinde, 
Ludwig dem Deutschen zugelegt wird. Ludwig II. zählte seine Regierungsjahre in Ostfranken 
von Ende September 833 ab, im zehnten Jahre seiner Regierung, 843/4, fällt der 24. April auf 
einen Donnerstag und sind hierdurch die Zweifel gelöst. 

Ueber die Zählung der Regierungsjahre Ludwigs des Deutschen vergl. Sickel in den 
Sitzungsberichten der Wiener Akademie XXXVI, 354; Dfimmler, Geschichte des ostfränkischen 
Reichs I, 82. 

Ans vorliegender Urk. ergibt sich demnach, dass in Bleidenstatt nach der mit 833 
September 23.— 30. (24.?) beginnenden Regierungsepoche gerechnet wurde. 

Nach diesem Ergebniss bezüglich der Datirung der Urk. ist der Passus bei Schliephacke 
a. a. O. zu streichen. 

») Bodmann 8tateromaroa. 

b) Bodmann II. 



Digitized by 



Google 



28 854 März 29.-864 November 19. 

Ferrucii ipsiusque monasterii trado atque transfundo in dei nomine perpetualiter 
ad possidendum, ita ut ab hac die et deinceps omni tempore ibidem proficiat in 
augmentis stipulatione subnixa. 

Acta hec traditionis cartula publice in villa Costene coram missis domini 
nostri Ludewici a ) regio, anno ab incarnatione domini DCCC . XL VILLI., mense 
Novembris sub die XTTT eiusdem mensis. Sig. Hattonis comitis qui hanc donationis 
cartam fieri rogavit. S. Meginheri. Sig. Hadumari. Sig. Algozi. Sig. EgüradL 
Sig. Geroldi. Sig. Gozberti. Sig. Egilolfi. Sig. Ruotprati. Sig. HumbertL 
Sig. Radulfi. 

Ego Richerus notarius scripsi et subscripsi. 

Abschrift von Schott, dann Kindlinger 187, 34. Gedr. Bodmann S. 608; Will, Mon. Blid. 
S. 17; vergl. Dahl S. 88; Vogel S. 149, 189, 888; Schliephacke S. 106. 

63. — Erkengoz und Willigart schenken dem Kloster Lorsch Güter 
zu Eschbach und Seulberg. — Lorsch 854 März 29. 

Ego in dei nomine Erkengoz et coniux mea Willigart donamus ad sanctum 
Nazarium etc. in pago Nitachgowe in villa Aschenbach mansum t et in 
Suliburc I et iurnales 11, mancipia Ytt stipulatione subnixa. 

Actum in monasterio Laurisham, die TTTT. kalendas Aprilis, anno XV Ludo- 
wici regis. 

Tradd. Laurish. m, 8388. 

64. — Hildrich und Giselburc schenken dem Kloster Lorsch Güter 
zu Guonowa. — Lorsch 854 März 30. 

Ego in dei nomine Hildrich et coniux mea Giselburc donamus ad sanctum 
Nazarium etc. in pago Nitachgowe in villa Guonowa 11 ) hubas tX et quidquid ad 
ipsas pertinet et mancipia XXt stipulatione subnixa. 

Actum in monasterio Laurisham, die IQ kalendas Aprilis, anno XV Ludo- 
wici regis. 

Tradd. Laurieh, m, 3897. 

65. — Walabreht schenkt dem Kloster Bleidenstatt Ländereien und 
einen Hörigen zu Yilbel im Niddagaü und einen Weinberg 
zu Rüdesheim im Rheingau. — Bleidenstatt 864 November 19. 

In dei nomine. Ego Walabreht pro remedio anime mee dono ad sanctum 
Ferrucium seu ad sanctam eius congregationem, que deo sanctisque iugiter 
inservire videtur, donatumque esse volo, hoc est in pago Nithagowe in Filwila 
iurnales XttT de terra aratoria cum mancipio t. et in pago Rinagowe in villa 
Ruodinesheim vineam ad carradas lt. a die presenti et deinceps perpetualiter ad 
possidendum, ita ut ipsum sanctum locum proficiat in augmentum stipulatione 
subnixa. 



») Bodmann Hludewici. 

l ) Vergl. die Bemerkung von Will im Index S. 50. 

') Desgl. S. 49. 

8 ) HornauP 



Digitized by 



Google 



864 November 19. — 874 März? 29 

Actum in monasterio Blidinstat sub die Xfft. kal. Decembr. anno dominice 
incamationis DCCCLXim. anno XXtttt *) domini Hludowici in orientali Prancia 
regnantis. 

8. Walabrehti qui hanc donationem fieri rogavit. S. Dagafridi. Waltoni. 
Wurgastes. Ratolfi. Huoggi. 

Ego Folcnand diaconus et monachus scripsi et subscripsi. 

Abschr. von Sehott, gedr. Bodmann S. 103; Will, Mon. Blid. S. 30; vergl. Vogel 8. 151, 590. 

66. — König Ludwig der Deutsche bekundet, dass die Frau 
Rovtlint mit seiner Erlaubniss der königlichen Kapelle 
zu Frankfurt acht Mansen zu Hornau im Niddagau 
geschenkt hat. — Tribur 874 März? 

In nomine sanctae et individuae trinitatis. Hludowicus divina favente gratia 
rex. Notum sit omnibus sanctae dei ecclesie fidelibus nostrisque, presentibus 
scilicet et futuris, qualiter quedam femina nomine Rovtlint per nostram licentiam 
tradidit ad sanctam Mariam ad nostram capellam in Franconofurt quasdam res 
proprietatis suae consistentes in Francia in pago Nitichewe in comitatu Liutfridi 
in villa que vocatur Hurnowa, id est mansa VIH cum omnibus ibidem adiacentiis 
vel pertinentibus in terris secus Briubahc 2 ) pascuis, pratis, vineis, silvis, aquis 
aquarumve decursibus, exitibus et regressibus, mobilibus et inmobilibus cum 
mancipiis utriusque sexus, quorum nomina sunt: Reginbald et coniux eius filiique 
fllorum fratremque eius Seginhilt cum sororibus suis Vvicbald, Ottrud et conplacitavit 
inde, ut per unumquemque anum ei daretur de frumento mod. XL, de spelta 
mo<L XXX., de avena mod. LX. et quatuor carrad. de vino et libram unam 
argenti, firbkingas XHII, sex ad bacones faciendos si pascio esset, et si hoc non 
esset, tunc darentur ei friskingas XX. et per unumquemque annum de lignis 
carrad. c Et idcirco iussimus ei fieri hoc nostrae auctoritatis preceptum, per 
quod decernimus adque iubemus, ut firmum et stabile permaneat. Et ut haec 
auctoritas verius credatur et diligentius observetur, anuli nostri inpressione subter 
eam assignari iussimus. 

Hebarhardus cancellarius ad vicem Liutberti archicappellani recognovi. 
(S.R.) 

Data anno THTT Vii regni domni Hluduwici serenissimi regis in orientali 
Francia regnante, indictione VlL Actum Triburias. In dei nomine feliciter amen. 

Or. mit wohlerhaltenem S. des Königs in gelbbraunem Wachs in Manchen. 

Indorsat: Ludowici regis preceptum de VIII. mansis in Hurnowa quas Ruotlint ad 
capellam in Franconofurt per convenientiam tradidit. 

Gedr. Würdtwein, D. Mog. H, 409; Mon. Boic. 28, 2, 58; Böhmer, C. d. Moenofr. S. 3; 
▼«gL Begg. No. 842. 

Chrismon und königliche Beglaubigung fehlen, in der Datirungszeile ist zwischen Data 
und anno eine Lücke von 35 Mill., für das Monatsdatum bestimmt. Die Urk. ist demnach 
unvollendet aus der Kanzlei hervorgegangen. 



*) Von Will a. a. 0. ohne Grund in XXXII geändert. Es sind die Regierungsjahre in 
Ostfranken vom Tode Ludwigs des Frommen ab gerechnet. 

*) üeber Braubaoh vergl. die Bemerkung zu der Stifhingsurk. des Klosters Retten 1146. 



Digitized by 



Google 



80 880 Februar a - 881 August 9. 

67. — Wiserich schenkt dem Kloster Bleidenstatt Grundstücke in 
der villaGriedel im Gau Wetterau und in der Schwalbacher 
Mark im Niddagau. — 880 Februar 3. 

In dei nomine ft ). Wiserich pro remedio anime mee et domini mei sagaci 
dono in elemosinam ad sanctum Ferrucium, qui in monasterio Blidinstat almificis 
claret miraculis, onmes res, quas ipse michi tradidit in pago Wettereiba b ) in 
villa Credille XX iurnales de aratoria, similiter in pago Nithagowe in Sual- 
bachero marca hobam I et quidquid ad ipsam hobam pertinet in dei nomine 
perpetualiter ad possidendum stipulatione subnixa. 

Actum sub die tu", non. Februarii, anno dorn, incarn. DCCC.LXXX. 

Big. Wiserichi qui hanc donationem fieri rogavit. Odilmarus ), Sigilous, 
Wolfridus. 

Ego Ortlibus diaconus scripsi et subscripsi. 

Abschr. yon Schott und Kindlinger 137, 12. Hiernach gedr. Will, Mon. Blid. S. 4. Yergl. 
Vogel, 8. 144, 618. 

0& — Frankfurt 880 November 17. 

König Ludwig bekundet, dass sein Vater Ludwig der Deutsche 
der Salvatorkapelle zu Frankfurt benannte Güter geschenkt und 
bestätigt und zwölf Kleriker daselbst verordnet habe. Genannt 

werden et illud monasterium ad Ursella, et illam aecclesiam in villa quae 

yocatur Steti et illam aecclesiam ad Suenheim cum omni decimatione, 

cum mancipiis et terris ad eam pertinentibus — — — et illam villam, quae 
dicitur Kadelscams, cum omnibus appenditiis 

Data XY kaL decembris. Anno dominicae incarnationis DCCC . LXXX. 
Indictione Xttt. Anno V. regni Hludowici serenissimi regis. Actum Francono- 
furt. In dei nomine feliciter, amen. 

Gedr. Böhmer C. d. Moenofr. 8. 3 nach einer Abschrift, welche Bodmann im J. 1801 zu 
Paris yon dem früher zu S. Maximin bei Trier befindlichen Originale genommen hat. 
Sonstige Drucke und Nachweise bei Scriba Regg. I, No. 180, II, 217. 

69. — Wigastes schenkt dem Kloster Bleidenstatt einen Bifang an 
der Quelle der Waldaff und die Kapelle mit der zugehörigen 
Hufe zu Oberhöchstadt. — 881 August 9. 

Ego Wigastes in dei nomine dono in remedium anime mee et matris mee 
Bubule in elemosinam ad sanctum Ferrucium in Blidinstat bifangum I ad XXXVt 
iurnales in loco, ubi Waldaffa insurgit, similiter in pago Nithagowe in villa 
Eggistat capellam unam cum huba sua, in qua exstructa est, cum mancipiis tt 
perpetualiter ad possidendum stipulatione subnixa. 

Actum die V. idus Augusti, anno dorn, incarn. DCCC . T/KYYt. Sig. Wigastes. 
Sig. Bibule qui hanc donationem fecerunt. 

Ego Adelhard scripsi et subscripsi 

Abschr. aus dem lib. tradd. Blid. Bei Kindlinger 137, S. 12. Hiernach gedr. Kindlinger 
Hörigkeit S. 219; Will, Mon. Blid. S. 5. 

») Das bei Will hinzugesetzte amen fehlt bei Schott und Kindlinger. 

*) Nicht Wetteraiba, wie Will. 

°) Yon Odilmarus ab bei Will nicht mitgetheilt. 



Digitized by 



Google 



881 August 9.-881 December 3. 81 

70. — Salucho schenkt dem Kloster Bleidenstatt sein Gut zu Sei- 
bach im Niddagau und einen Mühlenplatz an der Nidda. — 
881 August 9. 

Ego in dei nomine Salucho pro remedio anime mee dono ad sanctum Fer- 
rucium in monasterio Blidinstat quidquid habere videor in pago Nithagowe in 
yilla Selbahe cum loco ad molendinum faciendum in littore Nithaha cum agris, 
pratis et pomerio nuper plantato et circumsepto stipulatione subnixa. 

Actum sub die et anno quo supra 1 ). 

Ego Adehard scripsi et subscripsi. 

Abschrift yon Schott und Kindlinger 137, 13. Gedr. Will, Mon. Blid. S. 5. 

71 — Rutpert schenkt dem Kloster Bleidenstatt Grundstücke zu 

Seibach und in der Bärstatter Mark im Eönigssundragau. 

— 881 August 9. 

Ego in dei nomine Rutpert dono in elemosinam ad sanctum Ferrucium 

in Blidinstat in supradicta 2 ) yilla Selbahe iurnales XY et in pago Cunigeshundero 

in Peristatter marca iurnales VI terre arabilis et mancipia tt perpetualiter ad 

possidendum stipulatione subnixa. 

Actum sub die et anno quo supra 8 ). 

Ego Adelhard scripsi et subscripsi. 

Abschrift yon Schott und Kindlinger 137, 13. Hiernach gedr. Will, Mon. Blid. S. 6; 
vergl. Yogel S. 148, 537; Friedemann, Hess. Arch. VI, 7. 

72. — Graf Walaho schenkt dem Kloster Bleidenstatt sein Gut zu 
Seibach im Niddagau. — Bleidenstatt 881 December 3. 

Ego in Christi nomine Walaho comes dono in remedium anime mee et 
parentum meorum in elemosinam pro lumine ad altare sancti Ferrucii qui in 
monasterio Blidinstat almificis claret miraculis rem meam in pago Nithagowe in 
Selbahe marca mansum I. ft ) et quidquid ad ipsum mansum de iure attinet cum 
mancipiis ttl sub nomine Baugulf Meingoz Polmar, a die presenti et deinceps 
perpetualiter ad possidendum. 

Actum publice in monasterio Blidinstat sub die Üt non. Decembris, anno 
Y. domini nostri Ludowici regia tt. 

Big. Walahi comitis qui hanc donationem fieri rogavit. 

Ego Rodingus scripsi et subscripsi. 

Abechr. tob Schott und Kindlinger 137, 13. Gedr. Will, Mon. Blid. S. 6. 

Ueber die Datirong der vorstehenden Urkunde weichen die Ansichten ab. Yogel S. 191, 
Kote 4, setzt sie in 854, eine offenbar rein willkürliche und durch Nichts zu begründende An- 
nahme. Schliephacke I, 107, folgt einfach Yogel, ohne sich die Mühe einer Prüfung des Sach- 
rerhaltes zu nehmen; der bezügliche Passus bedarf desshalb sehr der Berichtigung. Abweichend 
von Beiden hat "Wül die Urkunde dem Eonige Ludwig III. zugeschrieben und demnach vom 
3. December 881 datirt. Der letzteren Annahme dürfte als der wahrscheinlicheren in Hinsicht 



l ) Nämlich „Y. idus Augusti anno dorn, incarn. doccLXXXI" in der vorhergehenden 
Tradition. 

■) Die Torhergehende Tradition betrifft Seibach. 

*) Nämlich Y. idus Augusti anno dorn, incarn. dccc . LXXXI. 

») I. fehlt bei Will. 



Digitized by 



Google 



82 882 Januar 19. — 882 Deceraber 2. 

darauf, dass als Schreiber Rodingus genannt wird, immerhin zuzustimmen sein, wenn auch 
nicht ohne alle Bedenken. Rodingus, der die Traditionsurkunden von 878 — 879 October 17 
schrieb, erscheint nämlich in den Urkunden seit 879 October 17 nicht mehr, von 880 Februar 3 
ab begegnen uns andere Schreiber, und nur in dieser Urkunde, die Richtigkeit der Datirung 
WilTs vorausgesetzt, erscheint noch einmal und zwar zum letzten Male Rodingus. Auffallend 
ist ferner, dass gerade in der vorliegenden Urkunde die Angabe des Incarnationsjahres fehlt, 
welche Rodungus in den sonst von ihm geschriebenen Urkunden niemals unterliess. 

73. — König Ludwig schenkt auf Bitten des Erzbischofs Luitpert 

von Mainz und der Grafen Conrad und Meingoz dem 
Kloster Bleidenstatt dreiMansen zu Nordenstatt imKönige- 
sondragau in der 'Grafschaft des Grafen Hatto. — Frank- 
furt 882 Januar 19. 
In nomine sancte et individue trinitatis. Hludowicus divina favente dementia 
rex. Notum sit omnibus sancte dei ecclesie fidelibus nostrisque tarn presentibus 
quam futuris, qualiter nos ob interventum Luitperdi ft ) venerabilis Maguntine aedis 
archiepiscopi necnon Cuonradi et Meingozi dilectorum comitum nostrorum, ecclesie 
sancti Ferrutii in Blidenstad ex fisco nostro* Wisibad in pago Cunigeshundra in 
villa que dicitur Nordinstat in comitatu Hattonis comitis mansos DI terre arabilis 
cum curtilibus, edificiis, mancipiis, agris, pratis, campis, silvis, vineis, aquis 
aquarumque decursibus et omnibus ad ipsos mansos pertinentibus in proprium 
donayimus atque transtulimus per presentes. Unde et hoc nostre auctoritatis 
preceptum fieri iussimus, per quod decernimus atque iubemus, ut iam dicta 
ecclesia seu eius rectores licentiam habeant, prefata bona donatione nostra 
tenendi, donandi, tradendi, commutandi, vendendi vel quidquid sibimet placuerit 
faciendi sine ulla alicuius contradictione. Et ut hec concessionis nostre auctoritas 
pleniorem in dei nomine obtineat firmitatem, manu propria subter eam firraavimus 
et annuli nostri impressione iussimus assignari Arnulfus cancellarius ad vicem 
Luitperdi archicapellani recognovi et subscripsi. 

Data XIV kal. Febniarii, anno dominice incarnationis DCCCLXXXII, 
indictione X b ), anno Vi Hludowici serenissimi regis. 

Actum Franconofurt palatio regio, in dei nomine feliciter. Amen. 

Abschr. von Schott und Kindlinger 187, 26. Gedr. Wilmans Kaiserurk. I, 517; Will, Mon. 
Blid. 21; yergl Friedemann im Aren. f. Hess. Gesch. VI, 7; Sohliephacke I, 106. 

74. — Frankflirt 882 December 2. 

Karl der Dicke bestätigt die von seinem Vater Ludwig dem 
Deutschen der Salvatorkapelle zu Frankfurt gemachten Güter- 
schenkungen und sonstige von demselben getroffenen Bestim- 
mungen. Genannt werden et illud monaeterium ad Ursella, et illam 

aecclesiam in villa, quae dicitur Steti et illam aecclesiam ad Sueinheim 

cum omni decimatione cum mancipiis et terris ad eam pertinentibus — 

et illam villam quae dicitur Eadelscams cum omnibus appenditiis 

Data tttt nonas decembris. Anno incarnationis domini dccc.LXXX.tL 



ft ) Wilmans Liutperdi. 

b ) So die Absohr. statt XTV, wie schon Wilmans bemerkt. 



Digitized by 



Google 



886 Februar 26.-892 November 17. 33 

Indictione XV. Anno imperii piissimi imperatoris Karoli ML Actum Franconofurt 

curte imperiali In dei nomine feliciter amen. 

Gedr. Gnden. I, 2; Böhmer, C. d. Moenofr. S. 5, mit Angaben über die ehemals vor- 
handenen vier Originale und Varianten. Sonstige Drucke und Nachweise bei Scriba Regg. 1, 181, 
II, 218, wo jedoch das unrichtige Monatsdatum December 12. 

75.— Prüm 886 Februar 26. 

Abt Ansbald und der Convent zu Prüm geben in einem Prekarie- 
vertrage Hartmann bezeichnete Besitzungen des Klosters — unter 
denen ultra Renum in pago Heinrike in Bruibah — in lebens- 
längliche Nutzniessung. 

Actum publice coram altare s. salvatoris sub die . IUI. kaL marcii. anno. VI. 

domno Karolo cesare.in dei nomine feliciter. amen. 

Im goldenen Buche der Abtei. 
Gedr. Mittelrh. U.-B. I, 125 mit 882. 
VergL Goerz, Mittelrh. Regg. I, No. 747. 

76. — Herewicus schenkt dem Kloster Bleidenstatt Grundstücke 
in der Sindlinger Mark — 889 December 13. 

In dei nomine ego Herewicus dono pro remedio anime mee et uxoris mee 
Adelindis ad sanctum Ferrucium in Blidinstat in pago Mthagowe in Singelingero 
marca mansos tt cum pratis ad XXYt carratas 1 ) iuxta Moin fluvium perpetuo 
possidendos stipulatione subnixa. 

Actum sub die idib. Decembris, anno dorn, incarn. DCCC . LXXXIX, anno 
domini nostri Arnolfi regis piissimi. 

Sig. Herewici. Sig. Adelindis qui hanc donationem fieri rogaverunt. 

Ego Polbert scripsL 

Abechr. bei Schott und Kindlinger 137, 15. Hiernach gedr. Will, Mon. Blid. S. 8. 

77.— 890 Februar 17. 

Der Priester Batheri schenkt dem Kloster Fulda, welchem 
Abt Sigihart vorsteht, „quicquid proprietatis habeo in comitatu 

TJualahes in Cruftero marcu et in Fisgobah . excepta una area 

unter Vorbehalt des lebenslänglichen Niessbrauchs. 

Facta est autem haec traditio anno ab incarnatione domini DCCCXC 

regnante gloriosissimo rege Arnolfo IQ regni eius anno feliciter XTTT. kal. 

martias coram testibus bis. — — — — — — — — — — — — 

C. 83«, 220 H<L c. 

Gedr. Sohannat No. 583, S. 216; Dronke No. 635, 8. 290. 

78. — Alolf schenkt dem Kloster Lorsch Güter zu Kirdorf. — Lorsch 
892 November 17. 
Ego in dei nomine Alolf et coniux mea Huba donamus ad sanctum Nazarium 
martyrem etc. in pago Nitachgowe, in villa Kirchdorph, quidquid ibidem habere 
videmur, et mancipia LVILl stipulatione subnixa. 



*) rarnales Kindlinger, Will. 

Codex dipL Nat*. 1,1- 



Digitized by 



Google 



84 897. 

Actum in monasterio Laurissamensi die XV kalendas Decembris, anno 
incarnationis DCCCXCH, Arnolfi regis. 
Tradd. Lauriah. III, 3325. 

79. — Beczecha schenkt dem Kloster Bleidenstatt zwei Mansen 
mit einem Bifang, zwei Hörige und einen Dienstmann zu 
Lorch. — 897. 

Ego in dei nomine Beczecha ancilla domini — trado — ad illud monasterium, 
ubi preciosus martyr Christi Ferucius corpore requiiscit, et in ius et in proprie- 
tatem fratrum — mansos IL cum uno bifango, et mancipia IL et servientem L 
in villa Lorecho cum collaboratu eorum et substantia — , ut amodo in futurum 
ad opus predictorum fratrum serviant etc. 

Bodmann S. 110, Auszug aus seinem Bleidenstatter Traditionsbuche, hiernach Will, Mon. 
Blid. S. 30. 

80. — Aus dem „Summarium et registrum bonorum Blidenstatensium 
(saec. IX. X.) a 
Hec sunt bona que pertinent ad ecclesiam sancti Ferrucii in Blidinstat. 

3. Udo quidam contulit ecclesie nostre mansos II. in Aoringon 1 ), qui 
serviunt ad opus senioris, solvit quilibet Y. solidos, unum vervecem 
et unciam ovorum. 

4. In Rumingesbache sunt mansi II. et XVILL. iurnales terre arabilis, 
quos habet Gisübert, solyit VI. maldra siliginis, dat parafredum, 
pullos Y. ova XX. ducit in messe IL carradas fem et totidem 
lignorum ad dominicum. 

5. In Sualbahe habemus ecclesiam cum mansis servilibus tt, unus est in 
dominico, de altero servit Reginbert cum filiis suis, quilibet eorum arat 
in vere Vt iurnales et totidem in estate, metit cum filiis suis, secat, 
triturat fruges et ducit ad dominicum, solvit denarios Yl et ova XX. 

6. In eadem villa habemus silvam et XÖ iurnales terre arabilis, hos 
habet Wialtrud vidua Meginhardi, servit ad opus dominicum Xlt dies 
in anno, ducit CXXV palos, pascit LXXX porcos usque ad octavam 
sancti Martini et solvit denarios Yl, filia eius uxor Yolberti facit 
mensales tt de lino suo, dat gallinas tt et ova Xtt. 

7. In Medinesbehe habemus curtem cum tribus mansis et mancipiis Yttt, 
quorum duo serviunt tt dies in ebdomate per annum, pascunt boves 
in hyeme, ducunt sex carradas ligni et OL palos ad dominicum. 
Reliquorum quilibet servit ttt dies in ebdomate, solvit tt maldra sili- 
ginis et totidem avenae, vervecem t; femina dat pro opere denarios tV, 
pullos Ü et ova Xtt. 

8. Juxta Ibingon dedit domina Suanahildis comitissa bifangum in loco 
qui dicitur wizeholtz, est divisus in Y mansos et XVt iurnales, duos 
mansos cum dictis iurnalibus habet Gunzo in beneficio, servit cum 
femina ad opus dominicum, solvit quartale vini, X oves, 11 libras lini 

l ) In Kindlinger's Abschr. unleserlich. 



Digitized by 



Google 



85 

et talentum ovorum. Ceteri Üt mansi non sunt exculti, nichil solvunt 
preter tfl carradas ligni et L palos ad dominicum *). 
9. In Gisinheim dedit nobis Ottgarius archiepiscopus curtile 1 cum agris 
et vineis ad Vt carradas et mancipiis Vi quorum quilibet servit ad 
annum in vineis ad opus senioris, femine lavant mensales et quelibet 
solvit pullos fit et ova Xfi a ). 

12. In Orlu — — — — — — — —— — — — — — 

Ex manso ingenuali abstulerat Herefridus X iurnales agrorum et 
pratorum fi, quos restituit ecclesie nostre antequam in hostilicium iverat 
cum duabus vineis in Waldaffa que solvunt carradas II et dimidium. 

13. Ex bifango ad Rode dedit nobis Adilbertus comes duos mansos terre 
arabilis cum silva et mancipia Uli, quorum quilibet servit tt dies in 
ebdomate, dat porcum in altero anno, Ü maldra tritici, t carradam 
ligni et oves UÜ, femine lavant mensales, quelibet facit camsiles tt 
de lino nostro, dat pullos fi et ova Xfi *). ' 

14. In Pinguia sunt duo mansi fiscales et XVÜt iurnales quos dedit Luit- 
bertus archiepiscopus cum uno manso in Wynkelo, de quo servit Milo 
cum filiis suis ad opus senioris, in vindemia dat fi carratas vini et 
solido8 Vi quos habet Hatto comes, advocatus ecclesie nostre, in bene- 
ficio. In eadem villa habemus vlll iurnales vinearum et mancipia Vi 
quorum duo nichil solvunt, sed operant in vineis ad vindemiam Hl dies, 
triturant uvas et cetera faciunt servitia, reliqui autem serviunt in 
vineis, navigant et solvunt in festo sancti Martini denarios VI 4 ). 

15. TJdalricus comes et uxor eius Giselhild dederunt nobis in Widüsassin 
et in Husun mansos Hl cum hubis suis, una in dominico et 11 
serviles, quorum quilibet dat frishingam, denarios V valentem, urnam 
vini, pullos Hl et ova Xlt, femine vero ad easdem hubas pertinentes 
faciunt singule camsfle et solvunt denarios Ht 6 ). 

16. In Ramenescheida est huba que continet XXXVI iurnales terre ara- 
bilis, solvit Hl maldra siliginis, totidem avene et 1 maldrum ciceris, 
pullos Vi et ova XXllll. Hanc hubam habet Heribertus et gener eius, 
ambo serviunt in silva, cedunt ligua et ducunt CC palos ad dominicum, 
femine dant de lino libras Hl et ova XH. In vicinia eiusdem ville 
habemus diversas curtes, quas habet Hatto comes in beneficio 8 ). - 

17. In Nordinstat et in Wisinbade sunt hübe VI et mancipia XV quorum 
quilibet solvit Hl maldra siliginis, solvit ad opus senioris et pascit 
porcos usque ad missam sancti Martini, femine faciunt mensales H de 
lino suo, quelibet dat pullos Hl et talentum ovorum 7 ). 



A ) Bodmann 99*, HI libras Uni, 393*; Vogel 145, 400. 

*) Bodmann 97«; Dahl 86; Yogel 143. Yergl. die bezügl. Urk. von 838 October 28. 

*) Bodmann 123* — mancipiis — camisiles, 393 *; Dahl 85; Yogel 144, 160. , 

4 ) Bodmann 92 * — in beneficio fehlt; Dahl 85; Yogel 143, 189. 

^ Bodmann 116«; Yogel 148. 

•) Yogel 189, Note 2. Will: Otto omnes. 

Bodmann 393*. 

3* 



Digitized by 



Google 



36 



18. Ibidem dedit Karolus imperator mansos ttt cum mancipiis VÜl, quorum 
quilibet servit tt dies in ebdomate, solvit V maldra siliginis et totidem 
tritici, femina dat de lino libras ttt, pullos Ü et ova XtL 

20. Hatto comes dedit in Berestat hubas tt cum areis et mancipiis Vi, 
quorum quilibet servit per annum ad opus senioris, solvit ttt maldra 
siliginis et totidem tritici, pullos ttt et denarios Vi 1 ). 

22. In Massinheim habemus curtile t, quod dedit Heinricus rex cum 
mancipiis, quorum quilibet dat vervecem, solvit Vi maldra siliginis, 
ducit tt carradas ligni, femine lavant mensales, dant pullos Uli et 
ova Xtt. 

26. In Waldaffa dederunt Hatto comes et soror eius Waltrud vineam 
t et cetera bona sua in Biburc cum mancipiis ttt quorum quilibet 
solvit carradam vini et navigat ad opus senioris toties eis precipitur *). 

27. In Mthehe est huba senilis quam dedit Sunzo eo die quo nupsit cum 
consensu fratris sui, de qua solvit Sigefrid V. maldra siliginis, servit 
et navigat ad opus dominicum. 

28. In Sundlinga est decima quam dedit Azela soror nostra pro anni- 
versario parentum suorum, de qua solvit Libicho XV maldra siliginis 
et totidem tritici in missa sancti Martini. 

29. In eadem villa est huba cum edificiis suis, de qua solvit Heinricus 
claudus cum filiis suis Yttt [maldra] siliginis, servit tt dies in ebdo- 
mate et dat vervecem cum talento ovorum. 

30. Berta soror nostra tradidit in die obitus sui cum consensu fratris sui 
Hartlibi ttt talenta puri argenti et domum in qua habitat cum orto 
et pratis tt, de quibus solvit Hezilo VI solidos et servit ad opus 
dominicum toties ei precipitur. 

31. In Hohinstat est huba cum mancipiis HI. quorum quilibet solvit HL 
maldra siliginis et porcum I. femina dat pullos HL et unciam 
ovorum. 

32. In Cruftela sunt mansi HL quos dedit Osterlindis, quorum unus 
solvit X. maldra siliginis, alteri solvunt solidos VL et serviunt, femine 
lavant camsiles, dant pullos HI. et talentum ovorum 8 ). 

33. In eadem villa dedit Herigerus archiepiscopus in die obitus sui XVHL 
iugera agrorum cum mancipio I. qui solvit solidos IL et servit ad 
opus senioris toties ei precipitur. 

36. In villa Hocheheim est huba quam dedit Hatto comes cum filiis suis, 
de qua solvit Arnold VÜl maldra siliginis et porcum ad Vt denarios 
valentem et servit ad opus dominicum; femina lavat camsiles tt et 
dat unciam ovorum 4 ). 



1 ) Vogel 189, Note 2. 

2 ) Bodmann 74; Vogel 180, Note 2 mancipiis VIII. 

*) Eindlinger übersah bei der Abschriftnahme diese Stelle. Demnach stimmen von hier 
ab die laufenden Nummern nicht mehr mit denen in der Ausgabe von Will. 
4 ) Vogel 189, Note 2. 



Digitized by 



Google 



901. — 909 December la 37 

41. In villa Lohinstein sunt vinee ad Vt carradas quas dedit Cunradus 
comes in obitu matris sue cum domo in qua Huwart vinitor habitat 

42. In Bornicho est huba servilis que solvit ÜI solidos et servit ad opus 
dominicum, femine dant pullos YI et talentum ovorum. 

43. In eadem villa est rubus ad XX iurnales, de quo solvit villicus 
denarios Yftt et servit semel in anno ad dominicum. 

44. In villa Jossebahe dedit domina Vodilhilt pro remedio anime patris 
sui Udalrici comitis cum consensu et voluntate filiorum suorum Udalrici 
et Rugeri hubas Ü cum areis suis que solvunt YÜl maldra siliginis et 
solidos fflt, femine dant de lino libras V, pullos YI, et talentum ovorum *). 

45. Eadem domina, antequam facta est soror nostra, dedit nobis cum con- 
sensu filii sui Udalrici prepositi in Hornawe agros Yt cum mancipiis tt 
qui serviunt ad dominicum et quilibet solvit denarios Ytt 8 ). 

46. In eadem villa dedit Hazilo areas tt que solvunt solidos ttt, et cum 
in Langobardiam iturus erat, tradidit hubam t cum mancipiis qui 
solvunt Yt maldra siliginis et porcum XÜ denarios valentem, femine 
dant pullos Ytt et talentum ovorum. 

In den erhaltenen Abschriften des Registrum ist jedoch nicht enthalten die von Bodmann 
S. 393 im Auszöge mitgetheilte Stelle : In Wynkelo habemus iurnales XY — femina lavat oami- 
siles, dat de lino suo libram I etc. 

Abschrift von Schott in dem Urkundenbuche zu seiner Geschichte des Rheingräflichen 
Hauses (Miltenberg); hiernach die Abschrift von Kindlinger, 137, 1 — 7; hiernach gedr. Will, 
Mon. Bild. 9 ff. 

81. — 901. 

Unroch schenkt dem Kloster Bleidenstatt „Casale unum et duas 
huobas cum im. mancipiis in villa Winkelo, quorum nomina sunt Adalhart etc. 
et servientes YI. cum integra eorum generatione, et quidquid ibidem habere 
visus sum, exceptis duobus fresonibus, qui nichüominus ad praedictam Christo 
famulantium monachorum .... in praedicta festivitate ministrabunt panes frumen- 
tarios YT. et friskingas IY. et ova XX. etc." 

Mitgetheilt von Bodmann S. 11 aus seinem „Bleidenst. Traditionsbuche" ; hiernach Will, 
Mon. Blid. 8. 30; vergl. Dahl S. 85, Yogel S. 142, 404. 

82. — König Ludwig IV. bestätigt einen Tausch zwischen dem Erz- 
bischof Hatto von Mainz und dem Kloster Fulda, welches 
letztere Salmünster im Gau Wetereiba erhält und dafür 
Massenheim in der Grafschaft Cuningishuntra an Mainz 
abtritt. — Ingelheim 909 December 13. 
In nomine sancte et individue trinitatis. Ludewicus divina favente dementia 
rex. Noverit omnium fidelium nostrorum presentium scilicet et futurorum industria, 
qualiter fideles nostri Hatto videlicet Maguntine ecclesie archiepiscopus noster 
spiritalis pater et Houke bone memorie abbas pro rerum suarum inita commu- 
tatione serenitatis nostre aures pulsaverunt. Quorum precibus benigno vultu 

>) anime fehlt bei Kindlinger. Vogel 150, No. 9, 283, Note 1, pullos VII. 
*) Vogel 233, Note 1. 



Digitized by 



Google 



38 909 December 18. — 909 December 14. 

annuentes ex nostre auctoritatis licentia concessimus, quatinus ambo iuris sui 
res secundum placitnm in bono invicem disponerent. Tunc idem spiritalis pater 
noster sue proprietatis locum Salchinmunstere nominatum in comitatu Gebehardi 
et in pago Wetereiba situm ad monasterium sancti Bonifacii, Fulda dictum, cum 
sui advocati Hunfridi manu a predicto eiusdem cenobii rectore et ab ipsius 
successoribus cum omni integritate in perpetuum possidendum contradidit Econtra 
vero ab eodem monasterio locum Massenheim dictum in comitatu Cuningishuntra 
iacentem cum prefati abbatis et illius advocati Alberici manu et tocius congre- 
gationis pari consensu cum ecclesia, curtilibus, edificiis, agris, pratis, pascuis, 
vineis, silvis, aquis aquarumque decursibus, cultis et incultis, aditibus et reditibus, 
quesitis et inquirendis et omnibus quecunque dici vel nominari possunt, ad eundem 
rite pertinentibus locum per recompensationem sine ullius contradictione persone 
perpetualiter tenendum atque possidendum nobis nostrisque fidelibus coram positis 
in proprietatem accepit. Bogatu ergo supradicti abbatis memorato archipresuli 
preceptum confirmationis inde scribi iussimus, per quod yolumus firmiterque 
iubemus, quatinus ab hodierna die et deinceps idem Hatto archiepiscopus liberam 
atque securam habeat potestatem habendi, donandi, vendendi, commutandi vel 
quicquid sibi libuerit faciendi. Et ut hec auctoritatis nostre concessio inviola- 
bilem perenniter in evum obtineat firmitatem, manu propria subter eam firma- 
vimus et sigillo nostri nominis insigniri precepimus. 

Signum domni Ludewici serenissimi regis. 

Salomon cancellarius ad vicem Pilgrimi archicappellani recognovit 

Data idus Decembris, anno incarnationis dominice DCCCCVLLLL, indic- 
tione XHL, anno vero regni gloriosissimi regis Ludewici X. Actum Ingilinheim 
in dei nomine feliciter amen. 

Gedr. Guden. I, 847; Kremer, Or. Nass. II, 36. Yergl. Böhmer No. 1228; Friedemann, 
Hess. Arch. VI, 7; Gegenbaur, KL Fulda 49; Will, Regg. I, 94, No. 6ß. 

83. — Konig Ludwig IV. überträgt dem Kloster Bleidenstatt das 

auf richterlichen Spruch confiscirte Gut des Grafen 

Hermann zu Wallbach und Horoe im Lahngau. — Ingelheim 

909 December 14. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Hludowicus divina favente dementia 

rex. Si loca ad cultum divinum destinata nostro iuvamine augere studuerimus, 

deum inde propitium habere credimus. Quapropter noverint omnes fideles nostri, 

presentes scilicet et futuri, quia nos rogatu atque consultu Hattonis venerabilis 

archiepiscopi, spirituahs patris nostri, necnon Cuonradi comitis nostri dilecti in 

pago Logenahe in comitatu ipsius Cuonradi in villis Wahalebach et in Horoe l ) ad 

ecclesiam sancti Ferrutii in Blidenstat pro remedio anime nostre in proprium 

donavimus, hoc est quidquid Herimannus comes ibibem habere visus fuit et sibi 

ob sua facinora legali scabinorum iudicio ablatum est, cum curtibus, mancipiis, 

edificiis, agris, pratis, terris cultis et incultis et omnibus illus pertinentibus. 



l ) Horoe nach Vogel S. 570, welchem Eehrein S. 217 und Will im Register folgen, aus- 
gegangener Ort. 



Digitized by 



Google 



909 December 14. — 910 April 6. 39 

Jussimus hoc quoque preceptum inde conscribi, per quod volumus firmiterque 
iubemus, quatenus supradicta proprietas cum omnibus suis appendiciis ad 
predictam ecclesiam perpetualiter possidenda pertineat, manu nostra illud firma- 
vimus et sigilio nostro consignari iussimus. 

Signum domni Hludewici serenissimi regis. Salomon cancellarius ad vicem 
Pilgrimi archicapellani recognovi 

Data XIX. kal. Januarii, anno dominice incarnationis DCCCCVHQ, indic- 
tione Xttt, anno vero regni Hludowici gloriosissimi regis X. 

Actum Ingilinheim in dei nomine feliciter. Amen. 

Abschr. von Schott und Kindlinger 187, 27; gedr. Wilmans, Kaißerurkunden 518; Will, 
Mon. Blid. 21; yergl. Vogel, 8. 570; Will, Regg. I, 94, No. 67. 

84. — Eonig Ludwig IV. bestätigt die von dem Erzbischofe Hatto 
von Mainz dem Kloster Fulda gemachten Schenkungen. — 
Tribur 910 April 6. 
Sanctarum auctoritate paginarum et diuinarum monitis scripturarum fidelium 
aurem ft ) multimodis admonitionibus pulsantur, ut huius peregrinationis tempore 
• omni uirtute satagant elaborare. ut bonis operibus et elemosinarum largitate 
uitam mansuram acquirant. Multum enim est felix et laudabile commercium 
dum de uilibus et perituris rebus §tern§ uit§ gaudium comparatur. magna etenim 
pietas largitoris qu§ nos docet spretis terrenis cglestem patriam thesaurizare. 
Unde ego Hatto dei gratia et misericordia dispensante Mogontiac§ §cclesi§ archi- 
episcopus regnante domno Ludewico gloriosissimo rege et residente in palacio 
Triburensi cum reuerentissimo abbate Hugge Fuldensis monasterii cgterisque 
eiusdem monasterii fratribus et clericis ad eorum omnium presentiam quicquid 
proprietatis habui in Massenheimere marca. et in Wiccrino marca. et in Ruwen- 
heimere marca. et in Geraha marca. et in Lichsamene marca. hoc totum in 
manus Gerhardi comitis et Chunradi comitis dedi ea ratione. ut cum omni inte- 
gritate ad sepulcrum preciosissimi Christi martiris Bonifacii in monasterio Fuldensi 
contraderent. quarum rerum traditiones legitime in presentia gloriosissimi Ludowici 
regis peractas deprecor et obtestor ipsum abbatem omnemque sancti Bonifacii 
congregationem per ineffabilem sanctam trinitatem sanctorumque amorem et 
reuerentiam ut numquam alicui hominum inbeneficientur sed ad generales usus 
fratrum perpetuo conseruentur. Si uero aliquis successorum meorum contra has 
res aliquam generare calumpniam presumpserit. primo iram dei omnipotentis 
incurrat et quod repetit nullatenus euindicet. sed quicunque litem uel contro- 
uersiam aliquam intulerit auri libras XII. argenti XXXVI. libras coactus regiae 
maiestatis reus exsoluat. 

Datum palatio Triburensi coram rege Ludouuico qui et conscribi et sigilio 
suo insigniri iussit. anno dominicae incarnationis DCCCC.X. indict. XTTT. anno 
uero domni Ludouuici serenissimi regis XI. VQL idus Aprilis. Ego in dei nomine 
Hatto archiepiscopus et cancellarius has litteras iussu meo scriptae recognoui et 
manu propria subscripsL f sig. Gebehardi et Cunradi comitum qui easdem 

*) aures Sohannat. 



Digitized by 



Google 



40 910 April 6.-927 März 12. 

traditiones rerum fideli manu susceperunt et hoc coram rege iurauerunt ut eas 

sancto Bonifacio martyri fideliter delegarent et precepto regio confirmarent. 

f sig. Ditolfi Wormacensis episcopi. f sig. Einharti Spirensis episcopi. f sig. 

Uuerinheri comitis. f 8 *g' Liutfiridi comitis. f sig. Gotdankes comitis. f sig. 

Hartmanni comitis. f sig. Ratoltes. f sig. Geroltes et aliorum plurinm. 

Signum a ) domni Ludouuici gloriosissimi regia. 

Eb. II, 128. Text offenbar abgeändert und interpolirt. Brower, Antt. Fnld. 255; Sehannat 
No. 549, S. 225; Guden. I, 5; Kremer, Or. Nase. II, 39; Hontheim No. 139; Dronke No. 654, 
S. 302. Vergl. Gegenbaur, El. Fulda, S. 50; Will, Regg. I, 94, No. 69. 

85. — Alfwin und Ada schenken dem Ursulastifte zu Coln Güter 
zu Bierstatt, Eloppenheim, Erbenheim und Wicker im 
Eönigssundragau und im Nahegau (P). — Worms 927 März 12. 
C. Ille caducis rebus praesentis saeculi feliciter utitur, qui sibi ex his 
aeterna comparat praemia, sciens quod Cristus dominus noster non in tantum 
conspicit muneris quantatem (sie!) in quantum deuotionem offerentis. Ideo ego 
in dei nomine Alfiiuinus ac dileeta coniux mea Ada ad ecclesiam sanetarum 
uirginum, quae est extra muros Coloniäe ciuitatis publice construeta, ubi uir 
uenerabilis Uuichfridus gratia dei archiepiscopus praeesse uidetur, pro animae 
nostrae remedio et pro aeternae mercedis intuitu neenon et pro piae recordationis 
nostrae debito donamus nostram proprietatem et in proprium tradimus ac de iure 
nostro in ius et dominationem iHius ab hodierna die transfundimus, ut haec 
eadem proprietas sanetis sororibus domino die noctuque fideliter ibidem famu- 
lantibus omni tempore proficiat in augmentis perpetualiter in dei nomine possi- 
denda. Hoc est curtem I. sitam in Euningessundere in comitatu Euerhardi 
comitis in uilla Birgidesstat dieta cum casis diuersis, cum terra salaricia, pratis, 
campis, siluis, paseuis, aquis aquarumue decursibus, uiis et inuiis, exitibus et 
reditibus, quaesitis et inquirendis omnibusque rebus ad eandem curtem iuste 
legitimeque pertinentibus, cum mansis XXX. totidemque maneipiis utriusque 
sexus ea inhabitantibus, quorum haec nomina sunt. Buothgoz et uxor eius 
Ruothuuich. Hupolt. Rateri et uxor eius Frithegart cum filiis IQ. Sigithrud et 
filius eius Bantalach. Heribolt. Uuarburch. Ruothrud. Uualdrai Nitzo. Folcolf. 
Criemilt. Engila. Imma. Focko. Thiedo. item Uualdrat. Uuanburch. item Ruoth- 
uuich. Uuano. Bougrat. Garaman. Uuerinbrat. Uuielant. Hugibrat. Et cum duabus 
partibus ecclesiae inibi construetae et census exinde proueniendi ac terra salaricia, 
pratis, uinea et maneipiis ad eam pertinentibus nominibus his. Heio. Alfgart 
cum filiis suis. Jacent autem ipsa XXX. mansa in subter signatis locis in prae- 
fata uilla Brigidesstat, Vlll. praeter terram salariciam, in Clopheim IUI., in 
Ersinesheim NIL, in Uuichara im praeter terram salariciam et ecclesiam quae 
ibi construeta est, de qua annis singulis ad censum soluendi sunt solidi XY. In 
pago Achgouue appellato in comitatu Euonradi comitis in uilla Blitgeresuuilere 
VJJI. praeter terram salariciam. Haec itaque omnia praelibata ego supra- 
memoratus Alfuuinus et dileeta coniux mea Ada ad antedietam ecclesiam 



a ) Von Signum ab fehlt bei Sehannat. 



Digitized by 



Google 



927 Mftrz 12. — 933. 41 

sanctarum uirginum, ut iam dictum est, tradentes fiiit nostra postpetitio, ut 
sanctimonialeß ibi constitutae nobis ea in beneficium praestarent cunctis diebus 
uifcae nostrae, quod et fecerunt, ea uidelicet ratione, ut ipsa tantum usualiter 
poedderemus et non haberemus potestatem alicubi uendere nee condonare nee 
per ullum ingenium de parti saepe memoratae ecclesiae abstrahiere et ad censum 
exinde annis nngulis ad missam saneti Martini solidos V. de argento persolueremus 
et post nostrum quandoque de hac luce discessum cum omni melioratu et super 
augmentatione illuc iterum reuerterentur. Et ut haec quidem praestaria firmior 
stabiliorque manere possit, rogauimus hanc cartam inde conscribi manuque nostra 
rabtus illam firmauimus manibusque bonorum et probabilium testium subter 
nominatorum firmari feeimus. 

Signum Alfuuini et Adae dileetae eius coniugis, qui hanc cartam donationis 
et praestariae fieri rogauerunt Big. Uuichfridi archiepiscopi — Euerhardi 
oomiti8 — Adalhardi comitis — item Alfuuini — Rathberti — Ecquini — Erem- 
fridi — Liuthberti — Godefridi — Rathpoldi — Fritheboldi — Hathageri — 
Thruduuini — Ruothgancgi — Uuoluini — Nantarii — Beginhardi — Suithgeri 
— - Odrici — Ruothgeri — Megingozi — Megizonis — Branthog — Polcmari — 
Uuiserici — Ruothardi — item Ruothardi — item Megingozi — Adalberti pres- 
biteri — Riparii presb. — Gerhardi presb. — Engilberti presb. — Hildifridi 
presb. — Ruothardi presb. — Thiedonis presb. — Hildiberti presb. — Adae — 
Lanzuindae — Idisburgae — Immae — Hildiboldi — Ruothpoldi — Beroldi — 
Heriradi — Engilgeri — Thiedonis — Otberti. 

Scripta UM. idus Marcii ab Heriberto presbitero atque cancellario et data anno 
dominicae incarnatioriis DCCCCXXYIL, anno uero Heinrici gloriosi regis \1LLL. 

Actum publice in ciuitate Uuormatia in dei nomine feliciter. amen. 

Or. in Berlin. 

Gedr. Höfer, Zeitschr. I, 357; Laoomblet, U.-B. I, No. 87 (mit unrichtiger Deutung der 
Ortsnamen). 

86. — Wiltrud, Mutter des Grafen Conrad, schenkt dem Kloster 
Seligenstatt ihre Zehnten in der Diezer und Braubacher 
Mark, sowie Ländereien und Zehnten bei Lahnstein. — 933. 

Noverit sanete dei ecclesie tarn presens quam futura etas, qualiter Wiltrud 
mater Cunradi cum manu eiusdem filii sui pro remedio anime sue parentumque 
saorum contradiderunt omnem deeimationem in Dissermark et in Brubechermark 
et in Lonstein mansum ac yineam et areolam unam omnemque eiusdem ville 
deeimationem ad monasterium sanetorum martirum. Marcellini et Petri, quod est 
ßitmn in superiori Mulnheim, quod moderno tempore Seigenstat nuneupatur. 
Hanc autem hereditarie donationis oblationem fideli ac devota mente in usum 
ibidem divinas laudes persolventium fieri decrevit et peregrinorum atque inopum 
reeeptionem et indigentiam ac miserorum refectionem, pro qua impensa in quos- 
libet pauperes et debiles cuiuscumque generis humanitate. Si quis autem avaricie 
sthnulo devictus huius traditionis auetoritatem aut irritam facere aut in aliquo 
minuere presumpserit, non habeat partem cum fidelibus Christi, sed deputetur 



Digitized by 



Google 



42 942 Juni 30. — 948 März 27. 

flammis exurendus cum reprobis, qui in illo tremendi examinis iudicio audituri 

sunt a domino : Discedite a me maledicti in ignem eternum qui paratus est diabolo 

et angelis eins. Huius vero sacratissime et veracissime traditionis descriptio facta 

est anno dominice incarnationis DCCCCXXXm, indictione VI, regnante Henrico 

rege anno XVI. regni ipsius. Testes quidem eiusdem traditionis, qui presentes 

invocati fuerunt, fuerunt his postnotati libera conditione ex utroque parente 

procreati: Eberhard, Tolman, Hisger, Meginfrid, Erloff, Godebald, Walprad, 

Fruduwin, Bunhard, Ratbodo, Starfrid, Helmut, Hedinrich, item Hedinrich, 

Wualduum, Kankorn, Bruning. 

Abschr. von Schott, hiernach Kindlinger 137, S. 34. 
Gedr. Wenck I, U.-B., S. 279. 

87. — Liutwin schenkt dem Kloster Rodenbach sein Gut zu Eibingen. 
— Im Kloster Rodenbach 942 Juni 30. 

In nomine sanctae et individuae trinitatis. Ego Liutwin dono atque trado 
ad sanctum Nazarium martyrem Christi seu ad monasterium in Rotunbah 1 ) in 
marca de inferiori Muggistat in pago Wetereiba et in comitatu Hatumari comitis, 
ubi venerabilis vir nomine Harricho moderno tempore abba dinoscitur, totum et 
ex integro, quicquid ex hereditate materna possedisse visus sum adusque in prae- 
sentem diem in loco, qui dicitur Hibingun, in pago Renense vel in marca eiusdem, 
hoc est terrae araturiae iornales "VT. et yineas ad carradas HL cum area et 
curtile, insuper et mancipia INI, quorum haec sunt nomina Adalfrid etc. ea 
videlicet ratione, ut michi per praestariam usufructuario iure et post obitum 
meum Hele^ibi nepti meae simili iure pertingerent, post utriusque vero decessum 
totum quicquid supra notavi ad usum et potestatem fratrum praedicti monasterii 
cedat perpetuo contradictione cuiuslibet hominis non obstante. 

Facta est .haec traditio in praedicto monasterio Rotunbahe IL idus Julii anno 
dominice incarnationis DCCCCXLIL, indict. XY. anno autem Ottonis regia YL 
Testes dominus abbas Harricho, Helpherich, Boppo, Adaiger, Gebehart, Fridulin. 

Aua dem Cartular des Stifts Obermockstadt gedr. Bodmann S. 99. 

88. — Magdeburg 948 März 27. 

König Otto I. überlässt dem Abte Hagano zu Hersfeld im 
Tausch Güter in Ost- und Westfranken — in occidentali uero Francia 
proprietatem quondam Eburhasti comitis in Herlibah, Bommaresheim, Fiurbach, 
Suliburc, Buochon et Thurnafa gegen Güter zu Wormsleben, 

Signum domni Ottonis (L. M.) inuictissimi regis. 

Brun cancellarius ad uicfem Fridurici archicappellani recognovi. 

Data VI. Eal. aprilis anno dominicae incarnationis DCCCCXL.YII. regnante 
serenissimo rege Ottone anno XTTT. Actum Magidaburc in domino feliciter amen. 

Orig. in Marburg. 

Gedr. Wenck, H. L. G. üb, 28, Hlb, 28. 

Vergl. Böhmer No. 154, Stumpf 157. 



') Kloster Rodenbach bei Altenstadt, vergl. Landau Wetter. 86, Wagner Stifter I, 268. 



Digitized by 



Google 



948 Märe 30. — 950 Mai 1. 43 

89. -Magdeburg 948 März 30. 

König Otto I. schenkt dem Kloster 8. Moritz zu Magdeburg 
die von dem Kloster Hersfeld gegen Güter in Ost- und West- 
franken eingetauschten Besitzungen zu Wormsleben. 

Signum domni Ottonis (L. M.) inuictissimi regis. 

Brun cancellarius ad vicem Fridurici archicappellani recognoui. 

Data HI. kalendas Aprilis anno incarnationis dominice DCCCCXLVIL. 
indictionis VI. anno domni Ottonis XIII. 

Actum in Magedaburg. 

Or. in Dresden (und * in Berlin). 

Gedr. Leuber Stap. Sax. §. 1594; Lünig, R. Archiv X, 2, 341 ; Heinemann, C. d. Anhalt. 1, 15. 

Vergl. Böhmer No. 155, Stumpf No. 158, Magdeburg. Regesten I, No. 114. 

90. — Konig Otto I. schenkt auf Bitte seines Sohnes Ludolf dessen 
Vasallen Gerung, Grafen im Königssundragau, sechsHufen 
Königsgut zu Wallau, Breckenheim und Nordenstatt im 
Königssundragau. — Walbeck 950 Mai I. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Otto divina auxiliante dementia 
rex. Noverint omnes fideles nostri, presentes scilicet et futuri, qualiter nos 
quasdam res iuris nostri per interventum Ludolfi nostri dilecti filii cuidam sui 
ipsius vasallo Gerung nominato et in proprium concessimus id est hobas regias VI. 
in villa Wanaloha et Brechenheim sitas in pago de Kunigessundera vocato in 
comitatu prefati Gerungi comitis cum omnibus commoditatibus iuste üluc per- 
tinentibuß iure perhenni in proprium, mancipiis, ex quibus unus Albo vocatur, 
curtibus, edificiis, agris, yinetis, pratis, pascuis, silvis, aquis, aquarum decursibus, 
molendinis, piscationibus, viis et inviis, exitibus et reditibus, quesitis et inqui- 
rendis, mobilibus et immobilibus. Quod si vero in supradictis villis Wanaloha 
et Brechenheim plenitudo nostre proprietatis sex regalium hobarum non invenitur, 
in proxima quod est Nornestat, ex nostra proprietate omnino eidem restituatur. 
Jussimus quoque inde hoc presens preceptum conscribi, per quod volumus (et) 
finniter iubemus, ut memoratus Gerung de hiis omnibus nostro dono sibi in 
proprium concessis ammodo (amodo) ac deinceps omni tempore firmissimam 
teneat potestatem quicquid sibi placuerit exinde faciendi, manu propria nostra 
firmatum anuloque nostro sigilari. 

Signum domni Ottonis invictissimi regis. (M.) 

Brun cancellarius ad vicem Friderici archicappellani recognovit. 

Data kal. Maii, anno dominice incarnationis DCCCCL., indict. "VTL, regnante 
pio rege Ottone anno XV *). Actum Walechi in domino feliciter amen. 

(S. R. cum notis Tiron.) 

Abschriften in zwei Copiaren des Kreisarchivs Würzburg, hier nach dem Drucke Mon. 
Boic. 31, I, 196 wiederholt. 
Stumpf No. 18a 



*) Ind. VII unrichtig statt Till, das Regierungsjahr XY unrichtig statt XIY. 



Digitized by 



Google 



44 958 April 4. — 960 Februar 25. 

91. — König Otto I. schenkt auf Bitte der Wittwe seines Sohnes 

Lndolf zu dessen Seelenheile dem Kloster S. Alban bei 
Mainz seinen Hof zu Neisen im Lahngau. — Mainz 958 April 4. 

In nomine sanctae et individuae trinitatis. Otto dei gratia rex. Noverint 
omnes fideles nostri presentes scilicet et futuri, qualiter nos pro remedio anime 
dilecti filii nostri Luidulffi per peticionem dilecte et venerabüis matronae Idae, 
viduae filii nostri prenominati, quasdam res nostrae proprietatis, tale videlicet 
praedium, quäle nos in villa, quae dicitur Nasina, in pago Loginahe in comitatu 
Eburbardi situm, cum omnibus, quae habuimus ad supradictum locum iure per- 
tinencia, aeclesia, edificiis, mancipiis, terris cultis et incultis, pratis, pascuis, silvis, 
vineis, aquis aquarumque decursibus, molendinis, quesitis et inquirendis, viis et 
inviis, exitibus et redditibus ad aeclesiam sancti Albani, que est foris muros 
Mogoncie constructa, cui vir venerabüis Willihelmus preesse archiepiscopus 
eiusdem civitatis dinoscitur, in perpetuum proprium donavimus. Et ut haec 
nostrae auctoritatis tradicio per precedencium curricula temporum firma stabilisque 
permaneat, iussimus hoc presens conscribi preceptum anulique nostri impressione 
corroborari manuque propria subtus firmavimus. 

Signum donini Ottonis serenissimi regia. 

Luidulffus cancellarius etc. 

Data anno domini. D.CCCC.LVHI, indictione I, anno XXTTT regni piissimi 
regis Ottonis. Actum Moguncia civitate II. nonas April, in dei nomine feliciter amen. 

Abschrift im Copialbuche des Stifts S. Alban im Kreisarchive zu Würzbnrg. Hiernach 
gedr. Joann. II, 735; Kremer, Or. Nass. II, 73. 

92. — König Otto I. schenkt einem gewissen Thiatgaz Güter in 

Hessen, im Nahegau und im Königssundragau. — Worms 

960 Februar 25. 
C. In nomine sancte et individue trinitatis. Otto divina favente dementia 
rex. Noverit omnium fidelium nostrorum presentium scilicet et futurorum sagacüas, 
qualiter nos interventionibus Popponis Wirciburgensis ecclesig episcopi obtempe- 
rantes cuidam fideli nostro Thiatgaz in proprium donavimus quicquid Hunald 
hereditatis vel proprietatis habere videbatur in pago Hessiun in villis Wodaha 
et Sulzaha in comitatu Meginfridi comitis nee non et in pago Nahgowe in locis, 
que vocentur Spiazcesheim, Treise, in comitatu Emichonis comitis. Similiter et 
in pago qui dicitur Cuninghessundra in villa Waldhoffa in comitatu Hatholdi 
comitis, eo quod omnis hereditas et proprietas predicti Hunaldi nostrg regig 
potestati in publico mallo iudicio scabinorum iure iudicata est. Nos vero eidem 
fideli nostro Thiatgaz prescriptam hereditatem prenominati Hunaldi cum omnibus 
appendieiis et adiacentiis suis ad illam iure legitimeque pertinentibus in proprium 
concessimus. Jussimus inde hoc presens preceptum conscribi, per quod volumus 
firmiterque iubemus, ut memoratus Thiatgaz de his omnibus nostro dono sibi in 
proprium concessis firmissimam teneat potestatem quicquid sibi exinde voluerit 
faciendi, manu propria firmatum et anuli nostri inpressione sigillatum. 
Signum domni Ottonis invictissimi (L. M.) regis. 



Digitized by 



Google 



965 October 18. — 970 Januar 17. 46 

Liutulfu8 cancellarius ad vicem Brunonis archicancellarii recognovit. (S. R.) 

Datum VI. kal. Martii, anno dominice incarn. DCCCCLX., ind. DI., anno 

vero regni piissimi regis Ottonis XXV. Actum Wormacia civitate. 

Or. mit Siegelbruohstüek in Marburg. Gleichzeitiges Indorsat: De bonis euiusdam Thiotgaz 
in "Wodaha, Spiazesheim, Treise, Waldhuoffa. 

Gedr. Wenck II, 30; Böhmer No. 233; Stumpf No. 269; Friedemann, Hess. Arch. VI, 8. 

93. — Rigalind schenkt zum Seelenheil ihrer Eltern Eberhard und 

Mathilde und mit Zustimmung ihres Bruders, des Grafen 
Burcard, dem Kloster Bleidenstatt Güter im Niddagau zu 
Eschborn, Sindlingen, Griesheim und Beulberg. — Bleiden- 
statt 965 October 18. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Dominus noster dei filius salubriter 
admonet: Date elemosinam et ecce omnia munda sunt vobis. Quapropter ego 
Rigalind, divine huius sententie memor, tradidi sancto Ferrucio seu ad sanctam 
eius congregationem pro remedio anime mee et parentum meorum Eburhardi et 
Mathildis cum consensu et voluntate fratris mei Burcardi quedam bona hereditatis 
mee in pago Nithagowe in comitatu eiusdem Burcardi, hoc est in Asceburne 
hobam I et de terra arabili iurnales XXVt, in Suntilingero marca iurnales 
LXXft cum mancipiis ttt, et prata ad VtÖ carradas, in Griegesheim *) aream I 
et iurnales XVÜ11 cum insula iuxta ripam Moyni fluminis, in Sulburc hobam 1. b ) 
et dimidiam cum mancipiis ttt, et omnibus que inibi legaliter ad me pervenerunt, 
tarn in edificiis, quam agris, vineis, terris cultis et incultis, pratis, silvia, pascuis, 
aquis aquarumve decursibus, piscationibus, molendinis et universis nichil preter- 
mittens, sed omne quidquid dici aut nominari potest, ea scilicef ratione, ut 
predicta bona ab hac die et deinceps ad ipsum sanctum locum proficiant in 
augmentum stipulatione subnixa. 

Acta publice in Blidinstat, sub die XV. kal. Novembris, anno dorn, incarn. 
DCCCC.LXV., regnante domino nostro Otthone ) imperatore augusto. 

Sig. Rigalindis que hanc cartulam donationis fieri rogavit. Big. Burcardi 
comitis. Sig. Eburhardi fratris eius. Big. Hezilonis. Sig. Volcmari. Big. Henrici. 
Sig. Eginonis. Sig. Luitgeri. Sig. Walehonis d ). Sig. Adalheri. 

Egilmarus diaconus scripsi. 

Abschr. von Schott, dann Kindlinger 137, 28. Gedr. Will, Mon. Blid. S. 18; vergl. Vogel 
8. 149, 188; Schliephacke, Gesch. von Nassau I, 109; Stein, Gesch. E. Conrad's I., S. 327. 

94. — Kaiser Otto I. schenkt dem Kloster S. Johann zu Magdeburg 

Güter zu Wicker und Nordenstatt. — Pavia 970 Januar 17. 
C. In nomine sanctae et individuae trinitatis. Otto divina favente dementia 
imperator augustus. Noverit omnium fidelium nostrorum tarn presentium quam 
futurorum industria, qualiter nos interventu dilectae coniugis nostrae Adalheidis 



») Grigesheim Will. 
*) I fehlt bei Wffl. 
«) Ottone Will. 
d ) Walechonis Wül. 



Digitized by 



Google 



46 974 (973) September 18. - 977 Man 19. 

filiique et coimperatoris nostri Ottonis, pro statu vel incolomitate regni vel imperii 
nostri, quoddam predium, quod Guntramnus fidelis noster ex suo suaeque coniugis 
proprio in villis Wikkara et Norinstat nominatis nobis tradidit, monasterio sancti 
Johannis baptistae, quod in suburbio Magadeburgensi situm est, cum omnibus 
appendiciis et utilitatibus, sicut idem Guntramnus hactenus possidere visus est, 
tarn in mancipiis quam aedificiis et tertia parte unius aecclesiae, vinetis, pratia, 
pascuis, silvis, aquis aquarumve decursibus, exitibus et reditibus, quaesitis et 
inquirendis, in pago et comitatu Kuningessundra, cui Immat comes preesse 
videtur, ad opus monachorum in praescripto monasterio deo sub regula sancti 
Benedicti servientium liberaliter obtulimus, ut teneant et possideant et suis ut 
res monasticas iuxta libitum usibus adiungant. Et ut hoc munificentiae nostrae 
munus firmum et stabile permaneat et a nostris sanctaeque dei aecclesiae fidelibus 
yerius credatur, cartam hanc conscribi et anuli nostri impressione signari iussimus, 
quam et manu propria subtus firmavimus. 

Signum domni Ottonis magni et invictissimi (M) imperatoris augustL 
Liudigerus notarius ad vicem Hattonift archicapellani notavL 
Data XVI, Kai. Februarii, anno dominicae incarnationis DCCCCLX2L, 
indictione XIII., anno imperii domni Ottonis imperatoris augusti maioris DL, 
filii vero eius HL Actum Papie, in dei nomine. Amen. 

Zwei Orig. a) in Magdeburg, hiernach gedr. Höfer, Zeitschr. II, 347, b) in Berlin, mit 
XYI. kal. Septembr., hiernach gedr. Jaffa, Dipl. quadr. No. 12. 

Yergl. Sagittarius hist. duc. Magdeb. I, 153; Lünig, Spicil. eccl. I cont. S. 10; WOrdt- 
wein, Dioec. Mog. II, 7; Friedemann im Hess. Archiv VI, 6; Ficker, Urkundenlehre §§.26,296; 
Böhmer No. 364; Stumpf No. 477. 

95. — Botfeld 974 (973) September 18. 

Kaiser Otto IL schenkt dem Kloster Hilwartshausen Güter 
zu Schierstein, im Königssundragau und der Grafschaft des Grafen 
Tmiko — in Briubach tres vineas cum areis earumque incolis in comitatu Rod- 
berti, qui dictus est Einrichi, — und zu Carden an der Mosel. 

Willigisus cancellarius vice Rodberti archicapellani notavi. 

Data XHIL kal. Octobris, anno incarnationis dominice DCCCCLXX1HI, 

indictione I., anno regni domni Ottonis XTTL, imperii VI. Actum Botveldun. 

Or. in Hannover. 

Gedr. Stumpf, A. J. No. 16. 

96. — Kaiser Otto IL bestätigt der Kirche des h. Martin zu Mainz 

den Besitz des von Uta, der Mutter Königs Ludwigs d. K., 

geschenkten Hofes zu Lahnstein. — Utrecht 977 März 19 x ). 

C. In nomine sancte et individue trinitatis. Otto divina favente dementia 

Romanorum imperator augustus. Cum sancta dei ecclesia non solum in his, que 

recta sunt, verum in Ulis, que recta videntur, si corrigantur, constat nobis multum 

prodesse, scimus, si ea, que distorta ad nostri presentiam venerint, cum communi 

consilio nostrorum fidelium ad rectitudinem perducantur. Inde notum fieri volumus 

l ) Nach Stumpf No. 696. 



Digitized by 



Google 



977 Mftn 19. — 977 April 12. 47 

omnibus fidelibus nostris presentibus scilicet et futuris, quia quoddam preceptum 
Hludvici regia a patre nostro dive memorie viro Ottone videlicet imperatore 
augusto recuperatum Traiectam nobis est allatum, in quo certa traditio 1 ) curtis 
Logenstein in pago Einriche ab Uta, venerabili matre prefati regia, suique 
advocati nomine Ruthart, ipso etiam regio decreto consentiente, ad ecclesiam 
sancti Martini, que est infra Moguntiace mumm sita, ubi sedis episcopalis est, 
cui tunc temporis venerabilis Hatto archiepiscopus preesse videbatur, et ab 
eodem episcopo suique advocato nomine Hunfrit curtem Piscofesheim in pago 
Tubercovye usu fructuario tantum ad tempus vite sue prefatam venerabilem 
matronam suscepisse nobis cunctisque fidelibus nostris innotuit. Hac traditione 
sanctam Mogunciacensem ecclesiam a temporibus CSnradi regia, usque dum archi- 
presulis Wilhalmi rogatu noster prelibatus insignis precessor eodem precepto 
renovato priori concederet potestati redire, certum est esse privatam. Nos vero 
pro statu et incolomitate regni et pro remedio anime nostre parentisque nostri 
Ottoiiis videlicet imperatoris augusti per petitionem Willigi, qui modo sancte 
Hogunciace ecclesie venerabilis archiepiscopus preesse dinoscitur, nostro regio 
precepto hanc traditionem in pristinum volumus restaurari, videlicet ut illa curtis 
Logenstein in pago Einriche in comitatu Hugonis cum omnibus rebus Uli rite 
coherentibus, ecclesiis, curtibus, edificiis, theloneis, mancipiis utriusque sexus, 
tenis cultis et incultis, agris, vinetis, pratis, pascuis, silvis, aquis aquarumque 
decursibus, piscationibus, molendinis, exitibus et reditibus, quesitis et inquirendis 
cum omnibus appendiciis, quibus prenominata venerabilis matrona Uta usa est, 
ad sepenominatum episcopium perenniter possidenda pertineant. Et ut hec nostre 
auctoritatis traditio per succedentium curricula temporum firma stabilisque per- 
maneat, iussimus hoc presens scriptum conscribi anulique nostri impressione 
corroborari manuque propria subtus firmavimus. 

Signum domni Ottonis invictissimi imperatoris augusti. 

Egbertus cancellarius ad vicem Willigi archicappellani notavi. 

Abschr. in No. 17 der Mainzer Bücher vergeh. Inhalts, im Kreisarchive zu Würzburg. 
Hiernach der Druck Guden. I, 358, der von Kremer, Origg. II, 81, wiederholt wurde. 

Vergl. Vogel S. 648 ; Will 1, 121, No. 22 ; Wagner, Stifter 1, 354 ; Scriba IV c, No. 6128 mit 978. 

97. — Ingelheim 977 April 12. 

Kaiser Otto IL bestätigt auf Bitte des Erzbischofs Willigis 
von Mainz der Salvatorkapelle zu Frankfurt das von König Ludwig 
dem Jüngeren 880 November 17 erhaltene Diplom. 

Datum fi idus aprilis. Anno dominic$ incarnationis DCCCC.LXX.VÜ. 
Indictione 1111. Anno regni domni imperatoris XVI, imperii vero X. Actum 
Ingilenheün feliciter. ' 

Zwei Ausfertigungen: a) gedr. Wflrdtwein, Dioeo. Mog. II, 415; Böhmer, 0. d. Moenofr. 
8. 8; b) mit Yarianten und dem Jahre 974, von Böhmer als verdächtig bezeichnet; gedr. Würdt- 
wein 1. c 412; Yarianten bei Böhmer 1. o. 

YergL Böhmer No. 519; Stumpf No. 700. Weitere Nachweise in den Regg. von Scriba 
I, 210, und Will I, 120, No. 20. 



') Zwischen 900-911. Yergl. Wül S. 94, No. 72. 



Digitized by 



Google 



48 963 Juni 14. — 995 December 9. 

PS. — Verona 983 Juni 14. 

Kaiser Otto IL bestätigt dem Erzstifte Mainz, welchem der 
Erzbischof Willigis vorsteht, auf dessen Bitte die durch seine 
und seiner Vorgänger Schenkungen erhaltenen Besitzungen in 
und bei Bingen und fügt weitere hinzu, insbesondere den Bann, 
quod vulgariter bannpennick dicitur, eis Renum a ponte super Salisum rivum 
extenso usque Heimbach, ac citra Rhenum, ubi Elisa rivulus influit, usque ad 
Cubam villulam etc. 

Signum domini Ottonis magni et invictissimi imperatoris augusti. 

Hildebaldus episcopus et notarius ad vicem Willigisi archicapellani conscripsi. 

Data XVULl. kal. Julii, anno dominice incarnationis DCCCCLXXXm, 

indictione XI, anno vero regni seeundi Ottonis XXV, imperii autem XV. Actum 

Verone feliciter amen. 

Gedr. Ghiden. I, 12. 

Nachweise bei Weidenbach, Regg. Bing., Will I, 122, No. 34; Wagner, Stifter n, 865. 

99. -Frankflirt 994 Mai 9. 

König Otto III. schenkt der Salvatorkapelle zu Frankfurt die 
königliche Fischereigerechtigkeit im Main. 

Data VÖ idus mal Anno dominicae incarnationis DCCCC . XC . JJJJL 

Indictione Vit. Anno autem tertii Ottonis regnantis undeeimo. Actum Franconovurt 

Gedr. Bari, Dreieioh, U.-B. 186; Würdtwein, Dioeo. Mog. II, 418; Böhmer, C. d. Moenofr. 
S. 12? vergl. Regg. No. 731; Stumpf No. 1016. 

100. — König Otto III. schenkt auf Verwendung des Erzbischofs 

Willigis von Mainz dem Kloster Bleidenstatt ein Gut zu 

Lorsbach im Königssondragau in der Grafschaft des Grafen 

Trutwin. — Frankflirt 995 December 9. 

In nomine sanete et individue trinitatis. Otto divina favente dementia rex. 

Omnium fidelium nostrorum presentium videlicet et futurorum noverit industria, 

qualiter nos ob interventum Willigisi honorandi Moguntine sedis archiepiscopi 

ecclesie saneti Ferutii in Bleidenstat quoddam predium nostrum*) Laresbach 

in pago Kunigissundero in comitatu Trutwindi comitis hac nostra preeeptione in 

proprium donavimus cum omnibus appendieiis illuc pertinentibus, hoc est in 

maneipiis utriusque sexus, areis, edifieiis, terris eultis et incultis, vineis, pratis, 

silvis, paseuis, venationibus, aquis aquarumve decursibus, molendinis, yiia et 

inviis, exitibus et redditibus, quesitis et inquirendis eunetisque iuris deeimationibus 

atque omnibus aliis appertinentiis in perpetuum ius prefate ecclesie huius auetori- 

tatis nostre preeepto transfdndimus firmiterque regali nostra potentia interdicentes, 

ut nullus dux aut comes aut aliqua iudiciaria persona seu alia quelibet magna 

yel parva aliquam potestatem in predicto predio exercere aut aliquid de familia 

eiusdem exigere aut etiam inquietare presumat, nisi predicti monasterii abbas, 

qui tunc temporis fuerit, hoc voluerit. Et ut hec nostre donationis auetoritaa 



*) Stumpf und Will lesen falsoh nuneupatum. 



Digitized by 



Google 



996 December 21. — 1006 Februar 4. 49 

firma permaneat atque stabilis, hoc preceptum inde conscriptum sigilli nostri 
impressione signatum manuque propria subtus illud firmavimus. 

Signum domni Ottonis gloriosissimi regia. 

Hildebaldus episcopus et cancellarius vice Willigisi archiepiscopi recognovi. 

Datum V. idus Decembris, anno dominice incamationis DCCCCXCV, indic- 
tione VÜl, anno tertii Ottonis regnantis Xtt. Actum Francofurt feliciter. 

Abschr. in Kindlinger's Sammlung 137, fol. 29. Gedr. Stumpf, Acta imp. No. 28; Will, 
Moil Blid. S. 22; vergl. Stumpf, R. K. No. 1059; Will Regg.; Friedemann im Aren, für Hess. 
Gesch. YI, 9; Vogel S. 148, 176, 553. 

10t — Kaiser Otto III. genehmigt den zwischen seinem Getreuen 
Everhard und dem Kloster S. Alban abgeschlossenen Tausch 
von Gütern im Nahegau und in der Wetterau. — 996 
December 21. 

In nomine sanete et individue trinitatis. Otto divina favente dementia 
Imperator augustus. Noverint omnes fideles nostri presentes et futuri, qualiter 
fidelis noster Everhardus nomine res quasdam proprietatis sue cum ecclesia saneti 
Albani in suburbio civitatis Maguntine firmiter commutasse nos doeuit. Dedit 
igitur predictus Everhardus dicte ecclesie predia sua in villis Planheim, Wende- 
lisheim et in Haginhoven in pago Nahgowe in comitatu Emmechonis comitis 
cum curtilibus, ecclesiis, agris, pratis, silvis, vineis, aquis, molendinis et omnibus 
suis attinentiis in perpetuum possidenda. Recepit autem per manum Humberti 
advocati dicte ecclesie saneti Albani HL curtes in Erlinbahe, Sulburc et Hornava 
in pago Wettereiba cum ecclesiis et omnibus ad has curtes pertinentiis in terris 
cultifl et incultis, pratis, silvis, paseuis, aquis, quesitis et inquirendis, per recom- 
pensationem perpetualiter habeat in potestate. Hoc autem concambii placitum, 
ut in omne evum stabile permaneat et inconvulsum, manu nostra confirmavimus 
et sigilli nostri impressione insigniri iussimus. 

Signum domini Ottonis invictissimi imperatoris augusti. 

Data XIL kaL Novembris, anno dominice incamationis DCCCCXCVL, anno 
autem Ottonis tercii regnantis XHL, imperii vero L, feliciter amen. 

Abschr. von Schott in dem Urkundenbuohe zu seiner Geschichte des Rheingräflichen Hauses. 

102. — Graf Tudo schenkt mit Zustimmung seiner Gemahlin Rotrud 

und seines Sohnes Tudo dem Kloster Bleidenstatt Güter zu 

Bärstatt und die Kapelle zu Biebrich mit zwei Hufen. — 

1005 Februar 4. 

In nomine domini. Amen. Notum sit omnibus Christi fidelibus tarn 

presentibus quam futuris, qualiter vir nobilis Tudo comes cum consensu*) uxoris 

sue Rotrude et filii eorum Tudonis tradidit pro remedio animarum suarum ad 

sanetum Ferrucium, qui in ecclesia Bleidinstat claret miraculis, quidquid in villa 

Beristat proprietatis habere visi sunt, hoc est pomerium unum et dimidiam 



*) aasensu bei Will durch Versehen. 

Codex dipL Na«t. 1, 1. 



Digitized by 



Google 



50 1005 Februar 4. — 1008 Mai 18. 

hubam in terminis eiusdem ville, necnon capellam in Biburch cum hubis Ö, 
mancipiis, agris, vineis, pratis et omnibus ad eam pertinentibus ; ea sciücet 
ratione, ut a die presente fratres inibi servientes de predietis bonis dehinc habeant 
potestatem faciendi habendi vel quidquid sibi placuerit faciendi omni contra- 
dictione remota. 

Acta sunt hec ab incarnatione domini millesimo quinto, die II. nonas 
Februarii, sub Heinrico rege secundo. 

Sig. Tudonis qui hanc traditionem fieri et firmari curavit Sig. HunfridL 
Sig. Gerardi. Sig. Regingeri. Sig. Egilberti. Sig. Herimanni. Sig. Rodingi. 

Ego Hartratus indignus monachus et diaeonus scripsi, diem et annum ut 
supra notavi. 

Abschrift bei Schott und Kindlinger 137, 30. Gedr. Will, Mon. Blid. 8. 19; vergL Vogel 
S. 290, 537. 

103. — König Heinrich IL überlässt der Kirche S.Stephan zu Mainz 
sein Gut zu Eschborn im Niddagau und erhält dafür für 
die Kirche S. Peter zu Bamberg den Hof Buochinebach im 
Rang au. — Mainz 1008 Mai 18. 

C. In nomine sancte et individue trinitatis. Heinricus divina favente dementia 
rex. Omnium nostrorum fidelium tarn presentium quam et futurorum noverit 
industria, qualiter inter nos et Willigisum sanctae Mogontiensis aecclesiae archi- 
episcopum communi unanimitate convenit quoddam facere concambium nosfcro 
ußui congruum eo videlicet pacto, ut nos aecclesiae sancti Stephani protomartiris 
infra murum Mogontinae civitatis constructae in stipendiarium et annonam 
fratribus deo ibidem famulantibus omne predium, quod nos habuimus in loco 
Aschebrunnen dicto et quicquid ibi ad nos pertinet in pago Mdehgowe nominato 
in comitatu Ruodolfi comitis, per cartam nostram pro tali comutatione traderemus, 
quatinus nos per advocatum ipsius aecclesiae Ezzonem comitem curtem Buochine- 
bach dictam cum omnibus eius pertinentiis in pago Rangovve in comitatu Adal- 
harti comitis iacentem ad aecclesiam sancti Petri apostoli sanctique Georii martiris 
Babenberge constructam in proprium susciperemus. Unde pro commutatione 
superius nominata idem predium, quod nos ut diximus in Aschebrunnen habuimus, 
aecclesiae sancti Stephani protomartiris infra murum Mogontinae civitatis con- 
structae et fratribus deo ibidem servientibus cum omni utilitate, mancipiis 
utriusque sexus, areis, aedificiis, campis, pratis, pascuis, terris quidem cultis et 
incultis, silvis omnique silvatica utilitate, aquis aquarumque decursibus, pisca- 
tionibus, molendinis, viis et inviis, exitibus et reditibus, qugsiüs et adhuc quo- 
modolibet acquirendis, cum omni integritate donavimus. Et ut huius nostrae 
regalis auctoritas mancipationis firma, stabilis et inconvulsa perpetualiter consistat, 
hoc preceptum conscribi iussimus et sigilli nostri impressione corroboratum regali 
nostra manu subtus firmavimus. 

Signum domni Heinrici (L. M.) regis invictissimi. 

Eberhartus episcopus et cancellarius vice Vvilligisi archicapellani conscripsit. 

Datum XV. kaL Junii, anno dominicae incarnationis millesimo VIII., anno 



Digitized by 



Google 



1009. — 1012 (1018 Januar 90?). 51 

autem Heinrici regis secundi VI., indictione VI. Actum Mogontie feliciter 
amen. 

Original in Dannstadt. Facsimile mit Zeichnung des wohlerhaltenen aufgedrückten S. • 
des Königs von der Hand Bodmann's in dessen Nachlasse zu Miltenberg; desgl. Collation Bod- 
mann's in seinem Exemplar von Joann. auf der Stadtbibliothek zu Mainz. Gedr. Heyberger 
No. 13; Joann. II, 517; vergl. Böhmer, Regg. No. 1035; Scriba III, 934, IV b, 3311; Stumpf 
So. 1493; Wagner, Stifter H, S. 406. 

104. — Reginbod und seine Frau Lieba schenken dem Kloster 
Bleidenstatt ihr Gut zu Winkel. — 1009. 

Noverit longeva humani generis posteritas, quod quidam militaris homo 
nomine Reginbod et uxor eius Lieba omni progenie viduati proprietatem suam 
in Winckelo, videlicet mansum I. cum mancipiis III., agris, pratis et vineis et 
omnibus suis attinentiis ecclesie sancti Ferrucii in Bleidenstat libere delegaverunt, 
ea Tidelicet ratione, ut amborum atque parentum suorum inibi agatur memoria. 

Facta est hec traditio anno domini M. IX., regnante Heinrico rege augusto, 

coram Drutwino comite et scabinis, qui audiverunt et viderunt abnegationem 

Reginbodi predicti. Testes sunt qui aderant Adalbreht. Waluram, Hartwic, Volmar, 

Embricho, Meingot, Arnold, Henrich, item Henrich, Milo, Ruotpat et alii plures. 

Unvollständig gedr. Bodmann S. 92, 573 nach Abschr. von Schott in dessen Urkundenbuch 
zur Gesch. des Rheingr. Hauses; Will, Mon. Blid. S. 31; vergl. Dahl S. 85; Vogel S. 289. 

105. — König Heinrich IL bestätigt die dem Kloster Seligenstatt 
von Wildrudis, der Mutter des Grafen Conrad, gemachte 
Schenkung der Zehnten zuDiez, Braubach und Lahnstein. — 
Mainz 1012 (1013 Januar 307). 
In nomine sancte et individue trinitatis. Heinricus divina favente clemencia 
ac ordinante providencia rex. Si ecclesiarum dei sanctorumque fratrum in 
domini obsequiis famulancium utilitatibus consulere dignum duxerimus, ad eterne 
remuneracionis augmentum profuturum nobis minime dubitamus. Quapropter 
notum esse volumus cunctis sancte ecclesie fidelibus nostrisque presentibus sicut 
et futuris, quod venientes ex monasterio Seigenstat fratres innotuerunt dominacioni 
nostre, qualiter quasdam res et possessiones haberent ex donacione cuiusdam 
venerabilis matrone Wildrudis et Conradi filii sui, omnem videlicet decimationem 
suam, quam habuerit in Dissermark et in Brubechermark, et in Lonsteyn mansum 
unum et vineam unam et areolam unam, et in silva omnem decimacionem sive 
ex porcorum precio sive ex novalibus sive quicquid inde utilitatis ex quolibet 
U8U provenire poterit, et ex curte dominicata sive in agris sive in vineis parte 
decima, flagitantes nostram clemenciam, ut nos eciam regali auctoritate nostroque 
precepto idipsum confirmaremus, quatenus continuis diuturnis temporibus firmum 
constare potuisset. Quam monasterii submissam deputationem pro divino amore 
clementer suscipientes hoc magnitudinis et precellencie nostre Privilegium 
memoratis fratribus fieri darique iussimus, per quod quidquid in predictis locis 
possidere videntur cum omni integritate decimarum sive in Dissermark sive in 
Brubechermark sive in Lonsteyn quidquid ad curtem predictam sive in campis 
sive in vineis sive in silvis pertinere videtur, ad supplendos eorum necessarios 

4* 



Digitized by 



Google 



52 1013 October 2. — 1015 Mai 8. 

usus confirmando delegamus et secundum consuetudinem priscorum temporum 
integerrime et absque cuiuspiam imminucione perpetualiter deservienda annuimus. 
Et ut hec nostre auctoritatis preceptio pleniorem in dei nomine habeat firmitatem, 
manu propria subtus eam firmavimus et sigilli nostri impressione insigniri 
iussimus. 

Signum domini Heinrici regia invictissimi. 
Guntherus cancellarius vice Erkanbaldi archicapellani recognovi 
Data IQ. kaL Februarii*), Christo propicio anno domini Heinrici secundi 
regnantis XL, indictione X. Actum apud Magunciam feliciter amen. 

Gedr. Wenck Ib, 280. üeber sonstige Drucke vergl. Soriba, Regg. I, No. 225; Stumpf 
No. 1560. 

106. — Bamberg 1013 October 2. 

König Heinrich IL schenkt dem Kloster Lorsch unter Abt 

Poppo Güter in reliqua villa Tittingesheim dicta, que in pago Niti- 

gowe in comitatu Ricberti comitis iacet 

Data VI. non. Octobr., indictione XI., anno dominice incarnationis MXIH, 

anno vero domni Heinrici secundi regnantis XTT. Actum Babenberg feliciter amen. 

Gedr. Joann. HI, 114; Tradd. Laurish. I, 156 resp. 159. Vergl. Böhmer 1101 ; Stumpf 1587; 
Fr. Eofler in den Quartalblättern des Met. Vereins für das Grossherz. Hessen 1879, S. 29 ff. 

*107. — Frankfurt 1015 Februar 15. 

K. Heinrich IL schenkt dem £k Michaelskloster zu Bamberg 
dreizehn Höfe, darunter — — et circa Wederebam Scherstein, Husen et 
Buedensheim — — — — — — — — — — — — — — — 

Data nonis Febr., ind. XTT., anno dominice incarnationis M.XV., anno 
domini Henrici secundi regnantis XVL, imper. autem IY. Actum Francvordie 
feliciter. 

AngebL Orig. 

Gedr. Ludwig, Episo. Bamb. col. 1118; Spiess, Aufklärungen 217; Lünig, Spie. ecol. II, 12; 
Ussermann, Epise. Bamb. o. P. 21, No. 20; Eindlinger, Hörigkeit 222. Vergl. Hirsch Jahrb. 
unter Heinrioh IL, 2, 99; Böhmer No. 1136; Scriba H, 293; Stumpf No. 1646. 

*108. — Frankfurt 1015 Mai 8. 

E. Heinrich IL bestätigt die Besitzungen des S. Michaels- 
klosters in Bamberg in pago Cunigessundra in comitatu Reginardi 

Bhertistein — — — — — — — — — — — — — — — — 

Data VLLL. idus Maii, anno dominice incarnationis N.XV., indictione XTT., 

anno domini Heinrici secundi regnantis XVI., imperii vero IY. Actum Franco- 

vorde feliciter amen. 

Angebliches Or. in München. Gedr. Spiess, Aufklärungen 218; Ussermann, Episo. Bam- 
berg. 24; Mon. Boic. 28 a, 473. Vergl. Stumpf No. 1650; Bödmann S. 216; Friedemann im Hess. 
Areh. VI, 9, sowie die ürk. von 1040 März 2 bei Spiess a. a. O. S. 221. 



*) Die Angaben von Tag und Ort stimmen nicht. Stumpf vermuthete deshalb einen 
Schreibfehler im Or., Feb. statt Seb., und setzte die ürk. auf August 30, Ut. kal. Sept Hier- 
gegen spricht sich Ficker, U.-Lehre 123, 357 aus, der annimmt, dass Ort und Handlung richtig 
angegeben, die Ausfertigung selbst aber erst am 13. Januar 1013 erfolgt sei 



Digitized by 



Google 



1017 Mai 8. - 1017—1079. . 53 

109. — Frankfurt 1017 Mai 8. 

K. Heinrich II. bestätigt dem S. Michaelskloster zu Bamberg 

dessen Besitzungen in den Gauen Wetterau, Niederlahngau, 

Königssundragau u. a. 

Gedr. Schuttes, Histor. Schriften 227 ; vergl. Ussermann, Episc. Bamberg. 25. Böhmer 1162 
führt irrthümlich Spiess, Aufklärungen S. 218 an, worin Friedemann, Hess. Aroh. VI, 10 ihm 
folgt. Stumpf No. 1648. 

110. — Verzeichniss von Gütererwerbungen des Klosters Bleiden- 
statt in den Jahren 1017—1079. 

Hec sunt bona que sub Herberto et Ezzone magis ex gratia dei quam de 
villicatione eorum acquisita sunt, et ut fratres tarn presentes quam futuri de eis 
aliquam habeant [notitiam] 1 ), precipua subtus annotare volui. 

1. Anno domini M.XVJLL acquisivit Herbordus ab Eckehardo et uxore 
eius in Bingen areas ffl. et iugera XX. terre arabilis pro XXV. marcis 
et dimidia. 

2. Item a Drutwino comite curtem in Kode cum casa et mancipiis IQ 
pro XLllll marcis 2 ). 

3. Item comparavit ab Hattone, patruo predicti Drutwini, mansum I. 
terre arabilis cum silva adiacente pro XXY. marcis. 

5. Anno domini M.XV1I1 exposuit Egilbörtus curiam suam in Kitercho 
pro XXII marcis 8 ). 

6. Eodem anno vendidit Meingotus eidem Herberdo XVUi. iugera agrorum 
in Borne et VJLLl. iugera cum prato tradidit pro lumine in altari sancti 
Ferrucii et recepit a nobis eadem bona usque ad obitum suum pro 
TETT denarÜ8. Testes sunt huius rei: Drutwinus comes. Wigant 4 ) 
yicedominus. Heribert cum filio suo. Werinher et alii quam plures. 

10. Eodem anno 5 ) exposuit Drutwinus comes cum consensu et voluntate 
fratris sui Embrichonis curiam in Gisenheim et naulum in Waldaffa 
pro LV. marcis et dimidia 6 ). 

14. Anno domini M.XXHH comparavit dominus noster Rudolfiis curiam 
in Wickkaro quam dedit nobis in refectionem fratrum in die obitus sui. 

15. Herbordus dedit Richberto comiti, quando filia sua nupsit, XH. marcas 
pro quibus habemus curiam suam in Borne in pignore. 

18. Acquisivit Herbordus per concambium a Richberto comite et sorore 
eius Guda in Singeliager marca prata ad XVIH carradas. 

20. Legavit nobis Wulfericus vineam in Altavilla pro anniversario patris 
sui Dudonis 7 ). 



*) notitiam ist Ergänzung von Will. 

•) Bodmann S. 123, Note a, 573**; Vogel 290. — Will irrig XLm marcis. 

*) Bodmann 120b. 

4 ) Wigand Wül. 

») 1019. 

•) Bodmann 97c, 591 n; Dahl 86; Vogel 291. 

v) Bodmann 130*. 



Digitized by 



Google 



54 . 1017—1079. 

23. Anno domini M.XXXHEL exposuit Embricho comes cum consensu 
uxoris sue Adelindis mansum in Husen pro XVII. marcis et quando 
fuit in captivitate recepit iterum YI. marcas, et mansum rogatu fratris 
sui Drutwini nobis dimisit 1 ). 

24. Eidem comiti dedit Ezzo XY. marcas, pro quibus habemus piscaturam 
in Ueno. 

25. Eodem anno comparavit Ezzo a quodam Gozmaro et uxore sua Liba 
hereditatem apud Blidinstat pro XXVL marcis, de quibus dedit nobis 
YI. marcas pro memoria sua, ut annotatum est in libro 2 ). 

26. Ab eodem Gozmaro emit V1JLI. iugera pratorum apud ripam Waldaffa 
in loco qui dicitur herizeflosse pro XX marcis. et dimidia. 

27. Anno domini M.XLIIL dedit nobis Humbertus conversus IQ. vineas 
in Ibingin cum mancipiis II. pro XY. marcis, de quibus dimisit nobis 
Y. marcas pro anniversario suo 8 ). 

29. Rudolfus comes et uxor sua legaverunt X. marcas in Cruftela pro 
anniversariis omni anno in die cinerum celebrandis 4 ). 

33. Hcnricus senex tradidit nobis decimam in Birstat cum investitura ecclesie. 

34. Dominus Hildebert abbas tradidit domum et aream in Hambach quam 
emit apud dominam Werendrut pro XY. marcis. 

35. Anno domini M.XLY. dedit nobis Azo rufus et uxor eius Guda 
XYHL agros campestres in Husen et partem unius prati ad HL carradas 
pro XYI. marcis, et habet eos usque ad mortem pro XU. denariis. 

36. Domina Blitrudis 5 ) dedit nobis HI. vineas ad YI. carradas in Brubache 
pro XYHI. marcis quas habet in beneficio usque ad mortem pro 
XYIH. denariis. 

37. In eadem villa dedit nobis II. vineas pro XII. marcis et dimidia quas 
habet Libicho sacerdos pro TU. solidis — — — — — — — 

— _ . «) 

39. Exposuit nobis domina Blitrudis curtim suam in Loinstein pro XXV. 
marcis eo pacto, ut intra duos annos reemat. Testes sunt: Arnold 
comes. Gerlach comes. Embricho comes. Wulfero et alii quam plures 7 ). 

40. Dedit Ezzo filio Werinheri YI. marcas et recepit agros in Hoffeheim 
quos dimisit uxori sue usque ad mortem pro YI. denariis. 

41. Sigebert exposuit nobis decimam in Rodere pro XVIII. marcis, et factus 
est noster ministerialis in Massinheim. Testes sunt: Wezilo cellerarius 
frater eius. Ernest. Franco. Humbert. Dudo et alii quam plures 8 ). 



') Bodmann 116 o in derselben Fassung, 574 etwas abweichend exposuit nobis — fuit in 
egestate; Vogel 291, Note 6. 

*) XXV. marcis "Will nach Eindlinger. 

8 ) Bodmann 100 c. 

4 ) anniversario — celebrandis, wie Will nach Kindlinger, ist Versehen des Letzteren. 

*) BUdrudis Will. 

•) Lücke im Text. 

7 ) Blitrudis Schott, nach ihm Vogel 199, Note 2; Will BUdrudis. 

8 ) Bodmann 123 a exposuit ndbia — cellarius; genau wie in der Abschrift von Schott. 



Digitized by 



Google 



1017-1079. 55 

43. Eodem anno 1 ) dedit nobis Burcard XV. marcas et dimidium pro equo 
dextrario, pro quibus comparavi hobam in Blidinstat quam Sige- 
fridus tenet. 

44. Domina Hemma tradidit pro anniversario mariti sui curtem in Winkelo 
cum consensu et voluntate Ludewici comitis fratris sui qui addidit 
vineam in Ibingin ad HL carradas. Testes sunt Embricho comes. Dudo 
comes et frater eius Udalrich. Dirolf. Arnold. Wezil et alii plures 2 ). 

45. Anno domini M.LV. dedit Hezilo clericus pro memoria parentum 
suorum vineam in Waldaffa ad II. carradas. 

48. Anno domini M.LV11. concambiavi predium in Birstat pro bonis in 
Neisse recepit. 

49. Dedi Herdeno VJLU. marcas, quando in Saxoniam profectus est, de 
quibus habemus censum IH solidorum de curia sua in Gisenheim 3 ). 

51. Anno domini M.LXI. dedit nobis domina Adelind vidua Bertoldi 
comitis curiam suam in Pateresberg 4 ) adstante Ludowico comite fratre 
suo et aliis plurimis. 

52. Comparavi apud Hartradum nigrum dimidiam hobam apud Jossebach 
pro X. marcis et XV. denariis, de qua solvit Hezelo II. solidos et 
IV. maldra siliginis. 

5) 

53. Anno domini M.LXXVL dedit nobis Drutwinus comes VI. marcas in 
Kloppinheim pro sepultura et anniversario patris sui Dudonis. Et 
iterum dedit nobis silvam prope 6 ) Blidinstat cum agris ad eam perti- 
nentibus, ea scilicet ratione, ut in singulis annis die sabbati eius 
agatur memoria. Testes sunt: Dudo frater eius. Embricho comes. 
Ludewicus comes cum filiis suis et aliis plurimis. 

56. Anno domini M.LXXVJLL. dominus Sifridus archiepiscopus dedit nobis 
pro anniversario parentum suorum XII. marcas que cedunt de curia 
sua in Hoeste. Testes sunt: Gernodus prepositus. Luitbert. Arnold. 
Werinold et alii quam plures. 

57. In Delkinheim comparavi apud Emmehild viduam . Luteri pro VJLU. 
marcis curtile nobis valde utile. 

58. Anno domini M.LXXVILL. acquisivi in placito Ludewici comitis curiam 
nostram in Ibingin cum vineis in Winkelo quas Volmarus ultra sex 
annos iniuste possedit 7 ). 

60. Exposuit nobis Ruthardus cum consensu filiorum suorum hobam in 
Walbache pro XV. marcis ad IQ. annos. 

») 1052. 

•) Bodmann 92 k, Dahl 87, Vogel 292. 

■) Bodmann 97 c. 

*) Vogel 151, Note IL 

») Lücke im Text. 

«) pro Schott. 

*) Bodmann 92 i, 574 dd Anno diu. 



Digitized by 



Google 



56 1021 Januar 31. — 1021 September — 1031 April 6. 

65. Hunfridus dedit nobiß Vll. marcas in Wickero pro sepultura et anni- 

versario uxoris sue. 
67. Hildegard vidua Gumberti exposuit nobis molendinum suum in Waldaffa 

pro XXVL marcis ad II annoe. 

Abschrift von Schott in dem Urkundenbuche zu seiner Geschichte des Rheingräflichen 
Hauses, hiervon die an einzelnen Stellen nicht genaue Abschr. von Kindlinger 137, 17—24. 
Nach letzterer Abschr. gedr. Will, Mon. Blid. 13. Vergl. Bresslau, Forschungen XVI, 394. 

111. — Abt Gerbertus von 8. Alban bei Mainz gibt ein Gut zu 
Oestricli in Erbpacht. — 1021 Januar 31. 

t Gerbertus miseratione divina fratrum sancti Albani apud Mogontiam 
humilis provisor. Possessionum et traditionum a fidelibus Christi largiente 

domino arum dispensationi pro iniuncti nobis officii modulo perfectissimam 

curam imp credimus, si ea que pro elemosyna servorum Christi 

eius obeequiis incessanter famulantium pia intentio predecessorum nostrorum 

lega tione delegavit nostra sollertia prosequente confirmamus. Quapropter 

cunctorum noticie futurorum innotescat, qualiter curticulam unam in Hostercho 

in pago Rin am a liberis Embriconis absolvi talentis II., absolutam vero 

assignavi Adalberoni et coniugi eius Immize posterisque eorum, qui sibi suc- 

cesserint, filiis et filiabus, nepotibus quoque suis hac quidem lege con- 

ditionis interveniere, ut inde annuatim per quatuor annalis circuli revolutiones 

seu quidem porum mutationes, hoc est in cathedratico sancti Petri apostoli, 

in missa sancti Urbani pape, in festivitate sancti Laurentii martiris et inde in 

die sancti Martini episcopi uncias IL cum solidis II. fratr predicto cenobio 

deo sanctoque martyri eius Albano deservientibus persolvere non negligant, 

negleg em eorundem in ministratione census prescripti per prefinita 

tempora iuris ordine emen nulla sibi postergationis aut exceptionis ratione 

deinceps suffragante. Testes vero, quorum nomina, quia huic facto aderant, 
studuimus annotare, sunt hii: azo, Ruothart, Uuenzo, Adalbraht 

Data II. kal. Februarii, anno dominicae incarnationis M.XXL, regnante 

yto domino Heinricho Romanorum imperatore semper augusto et Erkan- 

baldo sancte Mogontiensis ecclesie currum aurigante feliciter amen. 

Nach dem beschädigten Or. gedr. Bodmann S. 85. 

112. — Erzbischof Poppo von Trier weiht auf Bitte des Erzbischofs 

Aribo von Mainz die von dem Abte Gerbert von B. Alban 

neugebaute Kirche zu Neisen und bestätigt derselben den 

Besitz ihrer TermineL — Neisen 0. D., 1021 September — 1031 

April 6 0- 

C. In nomine sanctae et individuae trinitatis presentium futurorumque 

fidelium personis simul memorabile constet, qualiter Trevirorum protopresnlis 

scilicet Popponis parrochiali accepta permissione Gerberdus sancti Albani monasteri 

abbas venerandus dei amore conductus ecclesiam in pago Nasina, quae fuerat 



l ) Die Datirnng nach Massgabe der Pontifikatsjahre des Erzbischofs Aribo. 



Digitized by 



Google 



1021 September — 1031 April 6. — 1025 März 29. 57 

temporum vetustate pene disiecta, piae renovationis augmento fecerit redintegrari, 
qua igitur exstructa rogatu confratris mei Ariponis Mogontiensis ecclesie egregii 
proTisoris predictique iterum supplicatione abbatis ad eundem locum perveni ac 
sacrosancto baptismatis misterio dedicatione a memet indigno celebrata sub- 
scriptam decimationem coram omni populo fideli ad altare condonavi. Et ne 
aliqua erroris nebula sine iure sinodali postea inde possit oriri, terminationem 
ipsam in carta iussi annotari ac sigilli mei impressione coram infra notatis 
testibus sigillari. A Birgesbahc usque ad flumen Arida et inde ad 
Colnesbach. Inde usque ad viam, quae dicitur Liukae, et hinc usque in TJuol- 
uenesuuisa. Inde usque Fockenbirebuome et hinc inEgenbruonnon. Inde 
Mulenbahe. Hinc in Ganezoenhoreuve. Inde ad Daleheim. Hinc in Merschel- 
bahe. Inde in Buhsenhelida a ). Signum domini archiepiscopi Popponis. S. Polc- 
maricorepiscopi. S. Bennonis archipresbiteri. S. Popponis archipresbiteri. 
S. Richizonis presbiteri. S. Odebrahdi presbiteri. S. Azmanni presbiteri. S. Weri- 
chonis presbiteri. S. Liuzmni presbiteri. S. Geroldi presbiteri. S. Engilonis 
presbiteri. S. Abelini presbiteri. S. Popponis presbiteri. S x ) pres- 
biteri. S. Elloni8. S. Berewardi. S. Ruotgeri. 8. Ebezonis. S. Anneini. 
8. Popponis. S. Egilolfi. S. item Egilolfi. S. Drusingi. 8. Megingohi. 8. Focconis. 
B. Buobonis. 8. Egilolfi. 

a) Or. im St.-A. Aeusserlich stark beschädigt, die noch vorhandenen Reste sind durch 
Tränken mit Oel *) bis auf wenige, in vorstehendem Abdrucke gesperrt gedruckte Worte völlig 
unleserlich. Das aufgedrückte kreisrunde, 8 cm. im Durchmesser habende S. des Erzbischofs in 
weissem Wachse ist im Ganzen gut erhalten, der Rand ist zum Theil abgebröckelt. Dasselbe 
zeigt den Erzbischof in halber Figur, in der 1. H. den Stab, die rechte segnend erhoben. 
Umschr.: f . . ppo. Treviroru. di. gracia archiepiscopus*). 

b) Abschrift saec. 17 fin.; nach derselben vorstehender Abdruck mit Ausschluss der 
gesperrt gedruckten Worte. 

113. — König Conrad IL schenkt dem Kloster Fulda die Grafschaft 
Nederne im Rheingau. — Fulda 1025 März 29. 

C. In nomine sanctae et individue trinitatis. Chuonradus divina favente 
dementia rex. Naverit otnnium Christi nostrique fiddium universitas, qualiter nos 
ob interventum ac peticionem dilect$ coniugis nostrg Gislg scilicet regin$ necnon 
Aribonis archiepiscopi et Rihhardi Fuldensis abbatis comitatum Nederne in pago 
Beinicgouue situm Fulde ad altare sancti Bonifacii cum tali iure talique con- 
stitutione quali et debet et a principio ab omnibus sibi prelatis hucusque est 
habitus, in potestatem predicti abbatis sine alicuius contradictione donavimus ea 
videlicet racione, ut ipse suique successores sicut de cjteris eiusdem abbati$ bonis 
dehinc liberum habeant arbitrium quoquomodo desuper precipiendi seu quodlibet 



») So die Abschrift, zu verbessern in Fuhsenhelida. 

l ) Lücke in der Abschrift. 

*) Yon den im St.-A. befindlichen, dem Archive des Klosters S. Alban entstammenden 
Originalurkunden, die Besitzungen des Klosters zu Oberneisen betreffend, sind die meisten auf 
diese Weise unleserlich geworden und zudem, wie es scheint, bei dem Versuche, dieselben zu 
trocknen, durch zu starke Erwärmung fast völlig zerstört. 

*) VergL Hontheim, Hißt. Trevir. I, 885, sowie die Abbild. Taf. I, No. 1. 



Digitized by 



Google 



58 1025 März 29. — 1031 Juni 29 — 1051 Juni 11. 

utile predictg ecclesig inde faciendi. Et ut hgc nostrg traditionis auctoritas 
stabilis et inconvulsa omni permaneat evo, hanc paginam inde conscriptam manu 
propria roborantes sigilli nostri impressione iussimus insigniri. 
Signum domni Chuonradi (L. M.) regis invictissimi. 
Odalricus cancellarius vice Aribonis archicapellani recognovit. (L. S.) 
Data IUI. kal. April, indictione VIII. Anno dominicg incarnationis MXXV. 
Anno autem domni Kuonradi secundi regn. I. Actum est Fulde. 

Or. in Marburg mit beschädigtem S. des Königs. Indorsat : Chonradi Imperatoris de comi- 
tatu Nederne. Abschr. Eb. II, 120 a. 

Gedr. 'ßchannat No. 599, 248; Dronke No. 739, 8. 350; Bodmann 605; Stumpf No. 1876; 
vergl. Will, Regg. 

114. — Erzbischof Bardo von Mainz überlässt den Einwohnern zu 

Rüdesheim und Eibingen einen steinigen und wüsten 

District bei Rüdesheim zur Anlage von Weinbergen gegen 

eine bestimmte jährliche Abgabe. — 1031 Juni 29. — 1051 Juni II. 

Erneuerung durch Erzbischof Sigfrid L, 1074 vor October. 

C. In nomine sanete et individue trinitatis. Bardo Maguntinus archiepis- 
copus. Nostre speculacionis exigit officium, ut nobis commissa summa diligencia 
lucrifacere studeamus, ita ut in omnibus utiliora et meliora prospiciamus. Noverint 
itaque universi tarn futuri quam presentes Christi nostrique fideles, quod pago 
nostro in Rudensheim et in Ibingen quedam terra inculta adiacebat, que per 
omnia nostrg iurisdictioni attinebat, quam populus noster de iam dictis villis 
innovare et excolere ex nostra concessione querebat. Super hoc habita deli- 
beracione cum fidelibus nostris clericis et laicis satisfeeimus peticioni populi nostri 
et terram illam montuosam et incultam eis concessimus, ut eam excolerent et in 
usum vinearum redigerent. Jussimus ergo terram illam eis dividi et quid inde, 
cum eam exeoluissent et fruetiferam reddidissent, solvere deberent, iussimus 
distingui. Hoc etiam in pactione posuimus, ut de manso, qui fiscalinus dicitur, 
annuatim septem ame vini et de singulis aliis mansis carrata vini et de iugere, 
quod maiorem fertilitatem haberet, urna vini et de singulis aliis iugeribus, que 
minus valere dinoscerentur, dimidia urna daretur et hec omnia singulis annis sub 
nomine et iure deeime solverentur. Ut etiam eundem populum nostrum magis 
benivolum et promptum ad excolendam terram illam haberemus, indulsimus eis, 
ut in campo nulla in eos fieret angaria, sed postquam fruetus suos coüegissent, 
omnes simul solverent nobis et successoribus nostris annuatim de mansis et 
iugeribus, uti predictum est, sub nomine deeime quadraginta carratas vini pontici, 
ita tarnen, ut intra se habita estimacione quantum quisque de terra illa po&si- 
deret, et ita summam illam nobis solvendam congererent, ut nullum contra ias 
gravare invenirentur et hgc omnia scultetus noster ab eis reeiperet et nuDi alii 
de prememorato iure nostro aliquid responderent. Statuimus etiam, ut si qxds 
hoc pro voluntate sua solvere negligeret, quod ab eo archiepiscopus conposicionem 
et satisfactionem exigere et aeeipere deberet, ita quod unius delictum in multi- 
tudinem non redundaret. Ut autem hec nostre pietatis concessio rata et inconvulsa 



Digitized by 



Google 



1031 Juni 29 — 1051 Juni 11. — 1034 Januar 30. 59 

omni permaneat evo, desiderante et petente populo hanc kartam conscribi et 
impressione sigilli nostri insigniri precepimus et banno confirmavimus. Huius rei 
testes sunt hii: Razzo prepositus, Hartwin prepositus, Arnolt prepositus, Robraht 
decanus, Folcolt, Gebehart, Gozechinus magister, Burchart, Adelwin, Bertram, 
Adelo, Rugger, Rueger a ), Cuno, Erenbreht, Morhart b ), Otto, Milo, Adelhun, 
Ruodolf comes, Diedo, Roubraht, Ruodeger, Johannes, Svigger, Diedbreht, Milo. 
Acta sunt hec anno dominice incarnacionis millesimo LXX°.IIIl ., indic- 
tione Xu \, regnante Henrico quarto, regni eius XVIII. 

Or. in München. Das in der unteren linken Ecke aufgedrückte S. des Erzbischofs Bar do 
in weissem W., kreisrund, hat 70 mm. Durchmesser ; dasselbe zeigt den Erzb. mit Stab und Buch ; 
ümschr. fPAKDO ARCHIEPS.; ist demnach von dem bei Wttrdtwein, N. 8. I, praef. XXIV, 
beschriebenen verschieden. 

Dem Charakter der Schrift nach gehört die Urk. in das Ende des 11. Jahrhunderts, so 
da« gegen die Herstellung in der Zeit des Erzb. Sigfrid I. keine Zweifel vorliegen. Die Zeugen 
gehören der Zeit des Erzb. Sigfrid an. 

Abschr. in No. 17, 18, 20 der Mainzer Bücher im Kreisarchive zu Würzburg, sämmtlich 
mit „Bardo". 

Gedr. Gnden. I, 381, hiernach wiederholt Reinhard, Kl. Ausführungen I, 392. — Durch 
die Datirung veranlasst, änderte Gudenus, dem wahrscheinlich nur die Abschriften in den 
Mainzer Copialbüchern vorlagen, im Eingange der Urk. willkürlich Bardo in Sigefridus; ihm 
ist hierin bisher überall gefolgt worden. 

Vergl. Baer, Dipl. Nachriohten vom Rheingau 52, 68; Bodmann 8. 399; Wilhelmi, 
AfinaL XIV, 168; Schmelzeis, Rüdesheim 58; weitere Nachweise bei Will I, 201, No. 102. 

115. — Kaiser Conrad IL bestätigt die von seinen Vorgängern dem 

Kloster Bleidenstatt gemachten Güterschenkungen und 

verleiht demselben Zollfreiheit auf dem Rhein und Main. — 

Worms 1034 Januar 30. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Conradus divina favente dementia 

Romanorum imperator augustus. Notum sit omnibus dei nostrique fidelibus, 

qualiter nos ob interventum et petitionem dilecte coniugis nostre Gisele impera- 

tricis auguste ac venerandi Bardonis Maguntine sedis archiepiscopi omnia bona, 

que ab antecessoribus nostris regibus vel c ) imperatoribus ecclesie d ) sancti Perrucii 

in Blidinstat sunt condonata et liberaliter in eius potestatem transfusa, in villis 

videlicet, prediis, curtibus, mancipiis, agris, terris cultis et incultis, vineis, pratis, 

Silvia, pascuis, venationibus, piscationibus, decimationibus et in diversis utensilibus e ), 

que dici aut nominari possunt, Jioc nostre auctoritatis precepto noviter confirmamus, 

per quod iubemus, ut prefata ecclesia omnes has res in quibuscunque locis et 

comitatibus sitas cum immunitate a theloneo in alveis Reni et Meni pleno iure 

habeat, teneat atque possideat in futurum. Et ut hec nostre confirmationis 

auctoritas omni evo stabilis permaneat et inconvulsa, hanc cartam inde con- 



*) von Guden. fortgelassen. 
b ) desgleichen. 
«) et Stumpf und Will. 

<*) Bei Kindlinger ist das e am Schlüsse von ecclesie etwas undeutlich, aber doch 
unzweifelhaft. Böhmer las ecclesia, was Stumpf aufnahm. Will ecclesia[e]. 
*) utenBibilibus Schott und naoh ihm Kindlinger. 
ac thelonio Will. 



Digitized by 



Google 



60 1036 Januar 17. — 1043. 

scriptam manu propria, ut infra videtur, corroborantes sigilli nostri impressione 
rassimus signari*). 

Burcardu8 cancellarius vice Bardonis archiepiscopi et archicapellani recognovit. 

Datum IQ kalendas Februarii, indictione II, anno dominice incarnationis 
MXXXIIH, anno autem domni Conradi II regnante X, imperii vero V1LL Actum 
Wormatie feliciter. 

Abßchr. Yon Schott in dessen Urkundenbuche zu Gesch. des Rheingräfl. Hauses. Hiernach 
die Abschr. von Kindlinger 137, fol. 177. 

Gedr. Stumpf, Acta imp. S. 47; Will, Mon. Blid. S. 23. Vergl. Stumpf, R. K. No. 2052; 
Bresslau, Kanzlei K. Conrad H., Böhmer, Reg. No. 195; Will I, 167, No. 17. 

116. — Limburg 1036 Januar 17. 

Kaiser Conrad IL schenkt der Abtei Limburg a. d. IL 

in pago Wedereibiae, in comitatu Ottonis situm Eichene, Sundelingen, 
Fuerbach, Sulzbach und bestimmt die Rechte des Abts daselbst. 

Tale ius habent Dorenckhemarii, Sundelingarii, Furbacharii, ipsum ius 
habent Schyferstadarii, neque post obitum suum nullum ius dabunt. Sulzbacharii 
ipsum ius habent exceptis illis, qui dicuntur lazi, qui si beneficium habuerint, 
quocunque iusserit abbas, quotidie equitare debent, qui autem beneficium non 
habuerint, yinum et annonam abbatis transducere debent a littore Sundelingaa 
usque Wormaciam ante portam que dicitur porta pavonis. — — — — — 

Data est XVI. calend. Februarii, anno dominicae incarnationis MXXXV., 
indictione HI., anno autem domini Conradi secundi regnantis XI, imperantis 
vero nono. 

Actum est Lymperg feliciter amen. 

Gedr. Deduction i. S. Speier c. Leiningen und Gemeinde Dürkheim, Beil. 1; Acta 
Palat. VI, 274; Hanselmann, Landeshoheit H, 161; Kremer, Origg. N. II, 111; Wfirdtwein, 
Monast. Pal. I, 85. 

Yergl. Böhmer No. 1405; Scriba H, 243; Stumpf 2070; Remling, Speier. Klöster I, 118. 

117. — Erzbischof Bardo von Mainz bestätigt nach Einweihung der 

neuerbauten steinernen Pfarrkirche zu Schlossborn dem 
Stifte S. Stephan zu Mainz den Besitz derselben, sowie der 
vom Erzbischofe Willigis bei Errichtung der älteren Kirche 
festgestellten Terminei. — 1043. 

C. In nomine sancte et individue trinitatis. Notum sit cunctis in Christo 

< < 

credentibus presentibus scilicet atque futuris, quod hie est tenninus determinationis 
gcclesig, quam Willigisus venerabilis archiepiscopus in villa, qug dicitur Brunnon, 
iussit construi et a Staggone episcopo Danorum fecit consecrari. A fönte fluvii 
Wileng et sie fluvium descendendo usque ad eum locum, qui vulgo dicitur Lahc, 
ubi predia Hartmanni et Gaganhardi finiunt et sie in fluvium, qui dicitur 



») Signum etc. fehlt bei Schott und ist Kindlinger's Zusatz aus dessen Abschrift in die 
Druoke Übergegangen. 



Digitized by 



Google 



1043. . 61 

Scanwilina, et eundem fluvium ascendendo ad enm locum, ubi predia Cuononis 
ducis et Hartmanni ab invicem separantur et inde usque in medium montem 
veltberc ad eum lapidem, qui vulgo dicitur lectulus Brunihildg, et sie viam 
quandam usque ad Esgenestruot, ubi Ronebach rivulus oritur, et inde per 
medium montem Bodenhart et sie in finem eiusdem montis usque ad eum locum, 
ubi scamna sunt posita, et a scamnis usque in illum montem, qui dicitur Wazzonis 
monfl et inde in fontem, qui dicitur Selebrunnon, et sie in rivulum, qui dicitur 
Buochbach ac totum predium Geroldi in loco, qui dicitur Laresbach, et sie 
descendendo in fluvium, qui dicitur Cruofdera, et eum fluvium descendendo a ) 
usque ad eum locum, ubi Duosna influit et illud flumen ascendendo usque in 
eins fontem et a fönte Duosng fluvii in plateam, qug de Wisebadon tendit in 
Logaenahi, et sie per eam plateam usque ad eum locum, qui dicitur phal, et sie 
in phal in cireuitu usque ad fontem Wileng fluvii predictL Quam gcclesiam cum 
universa determinatione tempore Ottonis iunioris imperatoris idem prefatus archi- 
episcopus "Willigisus ad gcclesiam saneti Stephani protomartyris infra murum 
Mogontig in monte sitam servicio fratrum ibidem deo servientium cum omni 
utilitate donavit. Sed tunc temporis eadem gcclesia lignea erat. Qug postea 
tempore Henrichi regis, filii Cuonradi imperatoris, ac domni Bardonis venerabilis 
archiepiscopi in melius restaurata lapidea facta est. Illud igitur nihilominus 
ltteat, quod idem dominus venerabilis archiepiscopus Bardo eandem ecclesiam 
ipse consecravit atque eandem terminationem cum universa deeimatione eidem 
ecclesig omni integritate firmavit. Et ut hgc firmatio stabilis et inconvulsa 
permaneat, hanc epistolam conscribi iussit et sigilli sui impressione corroboratam 
rabtus firmare precoepit. Si qua autem persona magna vel parva contra hec 
venire vel aliquid, quod factum est, permutare temptaverit, iram omnipotentis 
dei et saneti Stephani protomartyris ineurrat et omnibus Christi fidelibus 
resistentibus votum suum ad unguem non perducat ac divini anathematis ultione 
dampnetur. 

Hgc autem facta sunt anno dominice incarnationis millesimo XLITT., indic- 
tione XI. 

Or. auf der Universitätsbibliothek zu Heidelberg in der vormals von Fichard'schen Samm- 
lung. Das jetzt fehlende Siegel wird von Romer-Büchner in den AnnaL IV, 613, folgender- 
massen beschrieben: „Das kreisrunde S. ist unten aufgedrückt. Es ist unversehrt und zeigt das 
Brostbild des Erzbischofs mit unbedecktem tonsurirten Kopf; in den am unteren Rande noch 
achtbaren H&nden hält er rechts den unverzierten Krummstab, links ein aufgerichtetes Buch. 
Umschr. : Bardo Archipresul. tf Bodmann bemerkt bezüglich des Siegels in seinem Handexemplar 
Ton Joann. H, 514 : „Das S. ist dunkelbraun und spielt für Alter in die Goldfarbe. Dessen 
Zeichnung bei 'Würdtwein (N. S. I, XXV) ist nicht ganz adcurat tt . 

Gleichzeitiges Indorsat: preeeptum de brunnen. 

Indorsat von einer Hand saec. 17/18: Firmatio Donationis B. Willigisi Archiep. Mog. 
determinationis locorum ad ecclesiam in Yilla Brunnen sive Born prope Castrum Königstein, 
quae EccL cum universa intus speoifioata determinatione ab eod. Yen. Willigiso Ecolesiae 
8. Stephani prothom. ab ipso Y. "Willigiso infra Urb. in monte construetae cum omni utilitate 
donata est tempore Ottonis iunioris imperatoris. Yen. Bardo Archiepiscopus eandem Ecclesiam 
in Born in melius restauratam et lapideam faotam consecravit. Anno millesimo et 43. 



») Zu bessern ascendendo, vergL Sohliephacke I, 119. 



Digitized by 



Google 



62 1046-1056. - 1048 Februar 8. 

Weiteres Indorsat saec. 18: Born cum pertinentiis et aliis advocatiis Esohborn, Münster, 
Liederbach et Hattersheim vendita pro 3000 fl. 

Gedr. Kremer, Origg. II, 117; Joann. II, 514; Römer-Büchner, Annal. IV, 611. "Vergl. 
die bei Will angeführten Nachweise, besonders Bodmann S. 43 und die auf den Forschungen 
des Archivraths von Preuschen beruhende Ausführung bei Schliephacke 1, 118. — Scriba, Regg. III, 
958 hielt Brunnon für Marienborn. Durch diese Forschungen ist die Grenze der Schlossborner 
Terminei im Süden von Lorsbach ab und im Westen, wo dieselbe zum Theil mit der Bleiden- 
stätter Terminei zuBammenstösst und dem Pfahlgraben folgt, biß zur Weilquelle hin mit Sicherheit 
festgestellt. Die Ermittelung dieses Grenzzuges bietet wenig Schwierigkeiten. Hingegen ist die 
Ermittelung der nördlichen Grenze von der Weilquelle bis auf den grossen Feldberg, der öst- 
lichen und südlichen bis Lorsbach noch eine offene Frage, über welche auch Preuschen in seinen 
UnterBuchungen kurz hinweg gegangen ist. 

U8. — 1046— 1056. 

Hecil quidam nobilis et uxor eius Ota schenken dem Kloster 

Fulda coram Egberto venerando abbate in Hekistat ipsam 

eurtem cum omnibus appendiciis suis, insuper quicquid habuerunt in Hekestat 
superiori et in Hekestat inferiori et in Ascbrunnen — — — — — — — 

Facta est autem hgc tradicio sub imperatore Heinrico qui et confirmavit 
eam sua auctoritate et sigilli sui impressione precepit insigniri deditque talem 
preceptionem, ut quicunque hominum huius cartae confirmationem violare pre- 
sumpserit, regig maiestatis reus sit. 

Eb. H, 79 b. 

Dronke No. 754, S. 363. 

119. — Kaiser Heinrich III. schenkt seinem Getreuen Swigger und 
dessen Frau Coniza das Reichsgut zu Erlenbach und Esch- 
bach in der Wetterau, mit Ausnahme zweier Diensieute. — 
Regensburg 1048 Februar 8. 
C. In nomine sanctae et individuae trinitatis. Heinricus divina favente 
dementia Romanorum imperator augustus. Ut omnes nobis fideliter et studioae 
servientes certam spem nostrae remunerationis habeant, volumus eos nostrae 
liberaütatis gratia ad nostri servitii amorem promptiores et efficatiores preparare. 
Unde ergo noverint omnes nostri Christique fideles, presentes scilicet et futuri, 
qualiter nos militi nostro Swiggero et uxori eius Conizae ob servitium suum 
tale praedium, quäle habuimus in villis Erelbach et Askebach dictis in pago 
Wedereibo in comitatu Ezzen comitis situm cum omnibus suis appendiciis, 
duobus nostris servientibus Elbeno et Berewigo bonisque eorum exceptis, in 
proprium tradidimus cum capella et decimationibus suis, areis, aedificiis, mancipiis 
utriusque sexus, terris cultis et incultis, pratis, pascuis, agris, campis, aquis 
aquarumque decursibus, molis, molendinis, piscationibus, silvis, venationibus, 
exitibus et reditibus, vüs et inviis, quaesitis et inquirendis et cum omni utilitate, 
quae ullo modo inde potent provenire. Ea videlicet ratione, ut predictus 
Swiggerus et uxor eius de praefato praedio liberam amodo potestatem habe 
(habeant) optinendi, tradendi, commutandi, precariandi vel quicquid Ulis placuerit, 
inde faciendi. Et ut haec nostrae traditionis auctoritas stabilis et inconvulsa 
omni permaneat evo, hanc cartam inde conscriptam manu propria corroborantes 
sigilli nostri impressione iussimus insigniri. 



Digitized by 



Google 



1019 Juli 12. — 1050 März 30. 63 

Signum domni Heinrici tercii regis invictissimi secundi (L. M.) autem 
Romanorum imperatoris augusti. (S. sp.) (L. S.) 

Winitherius cancellarius vice Bardonis archicancellarii recognovi. 

Data VI. idus Feb. Anno dominicae incarnationis millesimo XL VIII. indic- 
tione I. Anno autem domni Heinrici tercii regis, imperatoris II., ordinationis 
eius XVIIIL, regnantis quidem VII iL, imperantis autem IL In nomine domini. 
Actum Radesbona feliciter amen. 

Or. mit beschädigtem 8. in München. 

Gedr. Gnden. Syllog. S. 561; Monun. Boic. 29, I, 87; nach letzterem Drucke hier wieder- 
holt. Stumpf No. 2345. 

120. — Kaiser Heinrich III. gestattet dem Erzbischofe Bardo von 
Mainz, an einem beliebigen Orte im Rheingau einen Markt 
anzulegen. — Aachen 1049 Juli 12. 

C. In nomine sanctae et individuae trinitatis. Henricus divina favente 
dementia Romanorum Imperator augustus. Noverint cuncti sanctae aecclesiae 
nostrique fideles tarn futuri quam praesentes, quia nos aecclesiasticas res ad 
remedium animae nostrae adaugendo dilatare cupientes per interventum nostri 
thori regnique consortis Agnetis imperatricis augustae nee non ob devotum 
famulatum venerabilis et dilecti Mogonciensis aecclesiae archiepiscopi Bardonis 
collaudavimus atque concessimus eidem archiepiscopo suisque successoribus ius 
et potestatem habendi mercatum unum, ubicumque sibi voluerit, in pago et 
comitatu Rinense in loco, quem ad hoc dignum duxerit instituendum, praeeipientes, 
ut quieunque ad eundem locum mereimonii exercendi causa venditores emptoresve 
confluxeriat, sub banno et pace de personis atque mereimoniis suis euntes pariter 
ac redeuntes libere et secure debeant ambulare et a nullo cuiuslibet gravaminis 
aut periculi occasione molestari vel inquietari valeant. Et ut haec nostrae 
imperialis auetoritatis concessio firma et inconvulsa in praesenti et futuro per- 
maneat aevo, hoc praeeeptum inde nostro iussu conscriptum manu propria corro- 
borantes sigilli nostri impressione iussimus insigniri. 

Signum domini Henrici tertii (L. M.) regis invictissimi H. Romanorum impera- 
toris augusti. 

Data IUI , idus Julii, anno dominicae incarnationis M.XLDL, indictione H., 

anno domini Henrici tertii regis, imperatoris H., ordinationis eius XXL, regni 

quidem XI., imperii HI., in nomine domini. Actum Aquisgrani, palacio, feliciter 

amen. 

Nach dem ehemals im Archive des Mainzer Domkapitels befindlichen Or. gedr. Bodmann 
8. 200. Vergl. Stumpf No. 2374; Will, Regg. 

121. — Kaiserswerth 1050 März 30. 

Kaiser Heinrich III. vertauscht mit dem Abte Humbert von 
Echternach einen Weingarten zu Enkirch im Trechirgau und 
Güter im Maienfeld gegen den Klosterhof zu Winkel, das Kloster 

übergibt per manum advocati sui Gisilberti comitis curtem suam in 

Winkela in pago Rinegowe in comitatu Ludewici comitis cum edifieiis, agris, 



Digitized by 



Google 



64 1060 April 1. — 0. D., 1060 Januar 6-1084 Februar 16. 

vineis, pratis, mancipiis et omni utilitate, que hucusque ad prefatum monasterium 

pertinere videbatur. 

Data IQ. kalendas Aprilis, anno dominice incarnationis ML, indictione HL, 

anno autem domini Heinrici IQ. regia, secundi imperatoris regni XI., imperii 

autem IV., in nomine domini. Actum Werde. Amen. 

Abschr. von Sohott in dessen Geschichte des Rheingräfliohen Hauses; hiernach gedr. 
Stumpf, Acta Imp. No. 304. . Vergl. Bodmann 8. 45, 574. 

122. — Kaiser Heinrieh III. schenkt dem Stifte Kaiserswerth ein 
Gut zu Camp. — Kaiserswerth 1050 April I. 

C. In nomine sanctae et individuae trinitatis. Heinricus divina favente 
dementia Komanorum imperator augustus. Noverint omnes Christi nostrique 
fideles tarn futuri quam presentes, qualiter nos ob interventum nostri thori ac 
regni consortis scilicet Agnetis, imperatricis augustae, unam aream simul cum 
^dificiis et cum una vinea in villa qug dicitur Cambo sitam et in comitatu Arnoldi 
et in pago Enriche cum tali iure et utilitate quali ipsam aream Fridabreh noster 
serviens antea possedit et obtinuit, ad altare sancti Suitberhti confessoris in 
Werede tradidimus condonavimus ea videlicet ratione et conditione, ut prefati 
loci praepositus suique successores liberam dehinc potestatem habeant quicquid 
illos conlibuerit in usuiri fratrum inibi servientium inde faciendi. Et ut hgc nostra 
imperialis traditio stabilis et inconvulsa omni permaneat evo, hoc preceptum inde 
conscriptum manu propria corroborantes sigilli nostri impressione ut infra potest 
videri iussimus insigniri. 

Signum domni Heinrici tercii regis invictissimi secundi Romanorum impera- 
toris augusti. Winitherius cancellarius vice Bardonis archicancellarii recognovL 

Data kalendas Aprilis, anno dominicg incarnationis millesimo L., indictione HL, 

anno autem domni Heinrici tercii regis imperatoris secundi ordinationis eius XXL, 

regni quidem XI., imperii autem IUI. In nomine domni. Actum Werede feli- 

citer amen. 

Or. in Düsseldorf. 

Gedr. Pez, C. d. I, 243; Kremer, Origg. N. H, 123; Lacomblet, Ü.-B. I, No. 183. YergL 
Böhmer No. 1603; Stumpf No. 2385. 

123. — Erzbischof Sigfrid I. von Mainz erneuert die Urkunde des 
Erzbischofs Willigis, durch welche den Einwohnern zu 
Steinheim gestattet wird, die dortige Capelle mit einem 
ständigen Priester zu besetzen, welcher daselbst Taufen 
und Beerdigungen vornehmen darf. — 0. D. y 1060 Januar 6 — 
1084 Februar 16. 

C. In nomine sancte et individue trinitatis. Quoniam omnium rerum est 

< 

vicissitudo et succedentium decedentiumque temporum mutabilitate *) nulla poterit 
esse certitudo, prudenti opus est consilio, ut quod quis ratum velit facere, nulla 
etate, nulla momenti permutari possit varietate. Unde ego Sigefridus dei gratia 



a ) In der Absohrift im Ooul. mem. und demnach von Bodmann ausgelassen. 



Digitized by 



Google 



O. D., 1060 Januar 6 — 1064 Februar 16. 65 

Mogonting sedis archiepiscopus volo capelle, que in Steinheim sita est, idem ius 
eandemque consuetudinem stabilire, quam audivi a predecessore meo beat$ 
semper in Christo memoria Willigiso ipsi concessam, traditam et firmatam esse. 
Compertum enim veraciter habeo, qualiter quidam nostrj ecclesig nomine Offinc 
aliique sui coheredes et amici accepta a predicto meo antecessore licencia eandem 
capellam ad communem omnium in Steinheim habitantium utilitatem construxerunt 
et a yenerabili Azzone antiqug *) urbis antistite deo eiusque sanctis consecratam 
suis bonis et mancipiis dotaverunt. Hoc etiam concessum est a prefato meo 
predecessore, ut liceat ibidem manentibus ex eadem capella baptisma accipere 
ibique mortuos sepelire et presbiterum quem velint sibi idoneum eligere, qui in 
eodem loco habitans divinum officium eo melius certis horis possit implere. Hec 
sunt nomina testium tarn clericorum quam laicorum, qui presentes astitere et 
idonei testes eidem concessione interfuere: Emicho eiusdem provincig corepis- 
copus, Willo archiprespiter, Diedo vicedomnus, Altwido, Gecelin et iterum Gecelin, 
Ebbo, Regezo »). 

Hanc vero a meo antecessore concessam licenciam volo ego quoque mea 
auctoritate eidem capelle confirmare, sicut et cgterg habent in Haderheim, Eber- 
bach et Waldaffa capellg, scilicet ut babtisma, sepulturam, prespiterum ibidem 
manentem pro se habeant et hec licencia ius, quod matri debet gcclesig, qug est 
in Altavilla, nee in sinodo nee in deeima ullo modo impediat et ut hoc perpetua- 
liter possit stabiliri, cartam ipsam, quam inde preeepi fieri, iussi sigilli mei 
impressione insigniri. 

Acta sunt hec publice anno dominice incarnationis DCCCC.XC.V., indic- 
tione X-, NIL non. Julii, regnante Heinrico H°, Willigiso Mogonting gcclesig 
currum aurigante feüciter amen. 

Or. im Staatsarchive zu Darmstadt. Dasselbe befand sich nach einer Notiz Bodmann's 
in seinem Handexemplar von Joann. II, 421, im Archive der Abtei Eberbach — woraus sich 
die Abschrift im Ocul. mem. erklärt — sodann nach Aufhebung der Abtei „in archivo princ. 
Nassow. Using." zu Idstein, kann also erst später nach Darmstadt gelangt sein. — Die Datirungs- 
zeile von derselben Hand in kleinerer Schrift. Punkte Über den i, sowie verschiedene Ab- 
kürzungszeichen sind von einer späteren Hand übergeschrieben. Das aufgedr. kreisrunde S. des 
Erzb. in gelblich-braunem "W. zeigt denselben in halber Figur mit der Casula bekleidet, r. den 
Stab, L ein Buch haltend. Umschr.: Sigefridus archieps. Das bei "Würdtwein, N. S. I, Von*. 
8. XXVTI abgebildete S. ist von einem anderen Stempel; Würdtwein scheint dieses S. nicht 
gekannt zu haben. 

Abschr. im Eberbacher Ocul. mem. H, 64. Hiernach gedr. Bodmann S. 77. Nachweise bei 
Will S. 130, No. 107; 216, No. 158. 

Roth I, 282, sagt: „Die Urkunde ist äoht, wir sahen das Original 44 . An der Aechtheit 
der Urk. hat, soviel ich sehe, bisher Niemand gezweifelt. Dass die Datirungszeile der Urk., die 
eigentlich nur die Erneuerung des Diploms des Erzb. Willigiß ist, als aus dieser Urk. herüber - 
genommen zu betrachten ist, bemerkt Ficker, Urkundenlehre §. 157 ; diese Datirung bleibt jedoch 
ein Räthsel. Will schwankt, ob indict. XIIII oder indict X, IUI non. zu lesen ist Nach Einsicht 
des Orig. mochte ich mich für die letztere Annahme entscheiden. — Weder Indict. X noch XIV 



») Die Zeugenreihe fehlt in der Abschr. und demnach bei Bodmann. — Naoh dem Worte 
Regezo, mit welchem der Text der Urk. dos Erzb. Willigis schliesst, ist ein Raum von 13 cm. 
in derselben Linie freigelassen. 

l ) Baer, Gesch. von Eberbach I, 922, vermuthet Orvieto, ihm folgt Stramberg im Rhein. 
Antiqu. II, 12, i. In der Liste der Bischöfe von Orvieto bei Garns wird Azzo nicht aufgeführt. 
Codex dipL Nm«. 1,1. 5 



Digitized by 



Google 



66 1062 Februar 25. - 1066, bald nach Mai 27. 

passen zu dem angegebenen Jahre 995, die Indict. X passt zu dem Jahre 997, aber zu keinem 
der hier in Betracht kommenden Regierungsjahre des Königs Heinrich II. Bei der hier gegebenen, 
offenbar das Or. wiederholenden Schreibung der Jahreszahl läset sich eine Vermuthung Über 
einen Lesefehler wohl nicht begründen, andererseits ist es aber auch nicht erklärlich, wie der 
Schreiber unserer Urk. dann dazu gelangte, statt Ottone III. Heinrico II. zu setzen. Bei dieser 
Bachlage muss von jeder Oonjeotur Abstand genommen werden. 

124. — König Heinrich IV. bestätigt den Gütertausch zwischen dem 
Bischof Arnold von Worms und dem Kloster Bleidenstatt, 
durch welchen ersterer die villa Eich im Wormsgau, letz- 
teres einen Hof zu Medenbach und fünf Hufen Land zu 
Auringen erhalt. — Goslar 1062 Februar 25. 
' In nomine sancte et individue trinitatis. Henricus divina favente dementia 
rex. Notum esse volumus omnibus dei nostrique fidelibus tarn presentibus quam 
futuris, qualiter venerabilis vir Arnoldus Wormatiensis episcopus nostram depre- 
catus est clementiam, ut commutationem *), quam ipse et abbas totaque congre- 
gatio ecclesie sancti Ferrutii in Blidenstat pro utraque utilitate et opportunitate 
locorum inter se fecerunt, nostra auctoritate regali confirmaremus. Dedit igitur 
prefatus episcopus dicte ecclesie curtem unam in Medinbach et Y. mansos in 
Auringon cum domibus, areis, mancipiis utriusque sexus, agris b ), terris cultis et 
incultis, pratis, silvis, pascuis et omnibus rebus mobilibus et immobilibus c ) ad ipsa 
loca legaliter respicientibus. Econtra vero a prefato abbate et ecclesia in Blidenstat 
in proprium recepit villam, que dicitur Echino, in pago Wormatiensi cum omnibus 
attinentiis, que dici aut nominari possunt, perpetuo tenendam atque possidendam. 
Hlnc rogatu Arnoldi episcopi predicti hoc confirmationis preceptum conscribi 
iussimus, per quod volumus atque iubemus, ut utraque pars eadem bona inter se 
commutata quiete plenoque iure habeat atque possideat. Et ut hec auctoritatis 
nostre confirmatio inviolabilem sortiatur effectum, eam manu propria signavimus 
nostrique sigilli impressione corroborari precepimus. 

Signum domni Henrici quarti regis. 

Fridericus cancellarius vice Sigefridi archicancellarii recognovi 

Data Y. kalendas Martii, anno incarnationis domini d ) MLXH, indictione XV, 
anno autem Henrici IUI regis ordinationis IX, regni vero YL Actum Goslarie 
feliciter. 

Absehr. bei Schott und Eindlinger 137, 81. Gedr. Stumpf, A. J. No. 67, vergl. Kegg. No. 2602. 

125. — Wialdrut schenkt dem Kloster Bleidenstatt zur Stiftung 

derMemorie ihres zu Mainz im Streite erschlagenen Mannes 

ihr Haus und Hörige zu Eemel. — 1066, bald nach Mal 27. 

. Ego Wialdrut coniux Humberti nuper Maguntie in conflictu occisi in ipsius 

memoriam monasterio sancti Ferrucii in Blidinstat annis singulis VIL kal. Aprilis 

peragendam per manum Sifridi fratris mei tradidi et delegavi mansum I. et iugera 

XYHL in marca et in villa Kamel cum domo in qua habito et mancipiis TTT ? 

sub nomine Leutrad Heribald e ) et Lutwin *) cum filiis suis, tali scilicet conditione, 

») Beide Worte von Kindlinger ausgelassen. — *>) aquis EindL u. Stumpf. — °) Fehlt bei 
KindL u. St — d ) dommioae KindL u. St — •) Heribald fehlt bei Will. — Ludwin WilL 



Digitized by 



Google 



1066, bald nach Mai 27. - 1067 August? 67 

ut quicunque filiorum nostrorum eosdem agros post meum obitum possederit, 
X- denarios in anniversario dicti patris sui persolvat et si hoc post tertium annum 
neglexerit, agri et domus cedant a ) in ius et potestatem fratrum predictorum. 
Anno incamationis dominiM.LXVL, regnante Henrico imperatore augusto 1 )» 
Testes: Hazecho. Albuwin. Ernost. Rutbrath b ). Sigiloch. Arnold. 

Abschr. von Schott in dessen Urkundenbuoh zur Gesch. des Rheingräfl. Hauses. Hiernach 
die Abschr. von Kindlinger 137, 32. Gedr. Bodmann S. 44; Will, Mon. Blid. S. 19; vergl. 
Yogel S. 610. 

126. — König Heinrich IV. schenkt dem Stifte Kaiserswerth fünf 
Weinberge zu Camp. — Aachen 1067 August? 

C. In nomine sanctae et individuae trinitatis. Heinricus divina favente 
dementia rex. Si gcclesiarum dei bona augmentare desideramus, ad salutem 
animae nostrae plurimum proficere nullo modo dubitamus. Quapropter omnibus 
Christi noBtrique fidelibus tarn futuris quam prgsentibus notum esse yolumus, 
qualiter nos ad gcclesiam sancti Switberti Werde constructam ob interventum ac 
petitionem Berhthg reginae regni thorique nostri consortis dilectissimae necnon 
Annonis Coloniensis archiepiscopi et Sigefridi eiusdem gcclesiae prgpositi aliorum- 
que fidelium nostrorum Y. vineas in villa Chambo in pago Einriche in comitatu 
Lodowici comitis sitas cum omni iustitia omnique utilitate in proprium dedimus, 
confirmavimus, perpetuo iure possidendum concessimus. Ea videlicet ratione, ut 
nullus successorum nostrorum imperator sive rex, dux, marchio, comes aut aliqua 
maior vel minor iudicialis persona haec data prjnominatae gcclesiae auferre, 
alienare aut ullo modo prgsumat inquietare. Sed prjfatae sedis prgpositus Sige- 
firidus eiusque successores liberam inde potestatem habeant tenendi, precariandi, 
commutandi yel quicquid ad utilitatem eiusdem jcclesiae Ulis placuerit faciendi. 
Et ut haec nostra regalis traditio stabilis et inconvulsa omni permaneat §vo, hanc 
cartam scribi manuque propria corroborantes sigilli nostri impressione iussimus 
insigniri. 

Signum domni Heinrici (L. M.) quarti regia. 

Sigehardus cancellarius vice Sigefridi archicancellarii recognovi. 

Data anno dominic$ incarnationiB millesimo LX.V1L, indictione V., anno 
autem ordinationis domini Heinrici quarti regis XV., regni vero XI. Actum 
Aquisgrani feliciter in nomine domini amen. 

Or. in Berlin. 

Gedr. Pez, C. d. I, 263; Kremer, Origg. N. H, 139; Lacomblet, U.-B. I, No. 206. 
Abbildung bei v. Sybel und Sickel, Kaiserurk. n, Tafel 22; yergl. auch wegen des Siegels 
die zugehörigen Erläuterungen. 



») cedunt Will. 

b ) Rutbraht Eindlinger. 

x ) Das« König Heinrich IT. hier schon imperator genannt wird, während dessen imperium 
erst mit 1064 März 31 beginnt, wird wohl auf eine Gedankenlosigkeit des Schreibers zurück- 
zuführen sein. Geringere Wahrscheinlichkeit scheint in diesem Falle die Annahme zu haben, 
das* die 1066 vollzogene Handlung erst nach 1064 März 31 nach einem etwa vorhandenen 
Oonfepte beurkundet wurde. 

5* 



Digitized by 



Google 



68 1069. 

127. — Erzbischof Sigfrid I. von Mainz bestätigt auf Bitten des 
Propstes Thiemo und des Stifts 8. Peter dessen Stiftung 
durch den Erzbischof Friedrich, insbesondere die Schenkung 
der Kirche zu Eltville und der Dörfer Walluf, Steinheim, 
Kiedrich, Erbach und Hattenheim. — 1069. 
C. In nomine sancte et individue trinitatis. Sigefridus dei gratia Maguntine 
sedis archiepiscopus. Quamvis apud homines hominum facta plerumque intereant 
et tenebris negligentie et oblivionis propter longam vetustatem nonnumquam 
involvi soleant, apud deum tarnen, apud quem non est transmutatio nee vicissi- 
tudinis obumbratio ulla, cuius oculis euneta semper patent et sunt presentia, 
nullum opus pietatis credendum est suum perdere respectum vel meritum, 
quoniam sicut nullum malum impunitum, ita nullum bonum apud deum erit 
inremuneratum. Quocirca notum fieri cupimus omnibus tarn futuris quam presen- 
tibus Christi fidelibus, qualiter dilectus et fidelis noster Thiemo ecclesie saneti 
Petri apoBtolorum prineipis prepositus, que sita est in suburbio civitatis Maguntine 
ad plagam aquilonarem, cum toto fratrum suorum collegio ad nostram venit 
presentiam, constitutis in presentiarum honestis et probabilibus viris abbatibus, 
prepositis, decanis aliisque personis ecclesiasticis nee non et secularibus, scilicet 
comitibu8, liberis, hominibus nostris melioribus et de familia beati Martini coram 
positis et in illorum audientia questus est, quod £cclesi$ sue privilegia viciata 
forent partim vetustate partim negligentia, que dominus et predecessor noster 
pie in Christo recordationis Frethuricus primus gcclesij iam dicte instaurator 
conscribi fecerat super donationibus eorum bonorum, que deo et beato Petro et 
fcclesig Uli in dotem et fratribus inibi deo servituris in sustentationem tamquam 
pius pater et bonus provisor ipse contulerat. Et quamvis temporis prescriptione 
per euneta secutura tempora tuta satis esse poterat ecclesia et secura legitimo 
possessionis titulo, pecierunt tarnen flexis genibus, ut voluissemus antiquata illa 
privilegia sua etiam senio confeeta scripto nostro innovare et sigilli nostri 
impressione testiumque annotatione communire. Nos vero peticionem gcclesig Uli 
tarn necessariam tamque canonibus consonam freti consUio et assensu fratrum 
nostrorum prelatorum jcclesij, qui una nobiscum aderant, admittendam fore 
dignum duximus. Allata sunt ergo coram plura privilegiorum paria sigillo quidem 
prememorati predecessoris nostri domini Frethurici signata, sed negligentie et 
vetustatis carie consumpta, ita quod non possent habere legendi currens vestigium. 
Invenimus tarnen in continentia illorum, sicut dihgentius investigare potuimus, 
quod dominus Frethuricus Maguntinus archiepiscopus gcclesiam illam de vicino 
transtulerit et de propriis eam sumptibus in suburbio civitatis construxerit et 
canonicos viginti unum numero in ipsa deo et beato Petro servituros ordinaverit 
et geclesiam, que vulgariter dicitur EltevUe, sue iurisdictioni pertinentem cum 
sibi adiacentibus viculis quinque, scilicet Walthafo, Steinheim, Ketercho, Ever- 
bach, Hatherheim, deeimis quoque Ulis attinentibus tarn de locis iam tunc excultis, 
quam adhuc excolendis infra terminos suos constitutis nee non et de animalibus 
tarn volatUibus, quam quadrupedibus sine exceptione ad usus fratrum gccleei? 
saneti Petri libere contradidit ad instaurandum inibi divinum servicium et servi- 



Digitized by 



Google 



1069. 69 

turia illic temporale subsidium. Ut autem hoc inceptum tarn deo dignum fine 
clauderet probabüi, investituram quoque ipsius $cclesi$ Eltevile, quam ipse 
manutenebat adhuc, domino Geroldo primo, quem ipse statuerat, gcclesig sancti 
Petri preposito per pontificalem baculum suum porrexit concedens tarn ipsi, 
quam sibi succedentibus potestatem liberam pro arbitrio suo ordinäre sacer- 
dotem in sepius dicta gcclesia Eltevil assignavitque sacerdoti de quinque viculis 
supradictis unum, Hatherheim scilicet, cum omni iure sibi attinentium deci- 
marum. Reliqua cuncta, sicut pretaxatum est, ad usus tarnen fratrum et 
prepositi ^cclesig sancti Petri totaliter condonavit et sue auctoritatis banno con- 
firmavit hanc donationem tali apposita districtione, ut quicunque ausu temerario 
factum hoc adtemptare presumpsisset, iram dei omnipotentis et illius magni 
apostolorum principis Petfi odium se incurrisse et maledictionem lüde traditoris 
se incunctanter agnosceret meruisse, cum dampnatis se dampnatum, cum repro- 
batis se reprobatum atque ab electorum sorte se omnimodis alienum fore non 
nesciret; per infinita seculorum secula amen. Et responderunt omnes: „In 
nomine sancte trinitatis amen amen amen." Nos igitur factum sancti patris et 
predecessoris nostri pie in Christo recordationis domini Frethurici tarn pium 
tamque laude et memoria dignum omjiimodis approbantes auctoritate nobis 
a deo concessa sub premissa districtione confirmamus. Et quoniam apud deum 
numquam accipit oblivionem, ut apud homines etiam in memoria habeatur, 
scripto nostro innovamus atque sigilli nostri impressione consignamus testes 
6ubnotando, quorum hec sunt nomina: Razo summus prepositus, Burchardus 
camerarius et prepositus, Hartwinus prepositus, Ruberdus decanus et prepositus, 
Arnoldus custos et prepositus, Gozwinus prepositus, Folpertus prepositus, Kün- 
radus prepositus, Hildelinus prepositus, Meginwardus prepositus, Widelo prepo- 
situs, Druberdus prepositus, Ruzelinus prepositus. Laici: Gebeni prefectus urbis, 
Adalbrath advocatus, Heinrichus comes, Sigefridus comes, Wiggerus comes, 
Rudolfus comes, Lodwichus advocatus, Everhardus comes, Udelrich advocatus, 
Adelhun advocatus, Lodwich comes, Huc comes, Adelbrath advocatus, Gerhardus 
vicedominuö. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis M°.LX°. Villi , indictione YII a , 
regnante domno Heinrico quarto, Sigefrido archipresule currum dei aurigante 
feliciter amen. 

a) Or. auf der Universitätsbibliothek zu Heidelberg; das in der linken unteren Ecke auf- 
gedruckt gewesene kreisförmige B n dessen Spuren noch siohtbar, ab. Yergl. Zeitschrift für Gesch. 
des Oberrheins XXTV, 206. — Hiernach der vorstehende Druck. — Ein Grund, die Urk. als 
verdächtig zu betrachten, wie Will gethan, liegt nicht vor. 

b) Abschrift saec. 18 im Copialbuch des Stifts 8. Peter auf der Stadtbibliothek zu 
Mainz, fol. 2. 

c) Transsumt des Or. durch die Mainzer Richter von 1522 December 22 im St.-A., in 
welchem das 8iegel als intaot beschrieben wird. 

Gedr. Joann. n, 469; Guden. II, 5. Bezüglich des Siegels yergl. die Bemerkung von 
Würdtwcin, N. S. I, XXIX. Sonstige Nachweise bei Will, Regg. S. 106, No. 181, 190, No. 52; 
Zaun, Landcapitel Rheingau S. 31; Baer, Gesch. von Eberbaoh I, 319. 



Digitized by 



Google 



70 1071, nach October 5. 

128. — Erzbischof Sigfrid I. von Mainz bestätigt den Spruch des 
auf der Lützelau unter Vorsitz des Grafen Ludwig ab- 
gehaltenen Gaugerichts, durch welchen die von der Matrone 
Hiltrud und deren Söhnen Reinfrid und Graf Ludwig dem 
Stifte S. Yictor zu Mainz gemachte Schenkung von Gütern 
zu Winkel, Eibingen und Lorch bestätigt wurde. — 1071, 
nach October 5. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Sigefridus dei gratia Maguntine 
sedis archiepiscopus. Noverit dilectio fidelium tarn presentium quam futurorum, 
qualiter nobilis matrona Hiltrudis nomine legalis vidua filiusque eius Reinfridus 
et Ludowicus comes mundiburdus eorum unanimi consensu et collaudatione 
utriusque omnem proprietatem suam, quam usque ad presens hoc tempus here- 
ditario iure possederant a ) in pago Binegowe videlicet in villis Winkela, Eybinga 
et in Loricha cum omnibus suis pertinentiis in mancipiis utriusque sexus, in 
areis, in edificiis, in terris cultis et incultis, in yineis, silvis, pratis, aquis 
aquarumve decursibus cum omni utilitate, que scribi et nominari potest, ecclesie 
sancti Victoria extra muros Maguntine civitatis legitima donatione pro remedio b ) 
animarum suarum tradiderunt perpetuo possidendam. Hec autem traditio post 
aliquos annos, dum consanguinei et proximi heredes Reinfridi predicti de bonis 
prescriptis controversam questionis materiam movere attemptaverant, a memoratis 
personis Hiltrude scilicet et Reinfrido in insula in mallo Ludowici comitis predicti 
iudicio et testimonio multorum nobilium et liberorum renovata est et denuo con- 
firmata hoc interposito, quod prefatus Reinfridus bona in Loricha, quousque 
militaribus armis inheserit, pro annuo censu, uno videlicet solido, quiete possideat, 
post autem eius obitum aut si sese ad spiritualem militiam transtulerit, in ius 
et dominationem ecclesie predicte revertetur. Et ut hec traditio rata permaneat 
et inconvulsa, hanc cartam conscribi et sigilli nostri impressione confirmari 
iussimus. Testes huius rei sunt: Razo maior prepositus, Hartwinus prepositus, 
Burchardus prepositus, Arnoldus prepositus, Ruotbertus decanus, Gozwinus magister 
et prepositus, Folpertus prepositus, Gunzelinus prepositus, Adelbert d ), Widelo, 
Gerhardus clerici. Laici: Gebeno prefectus civitatis, Emicho comes, Sigefridus 
comes, Wiggerus comes, Ludewicus comes, Udalrich advocatus, Adelbrecht 
advocatus, Megingoz centurio, Diebrecht, Dudo, Embricho filius eius et alii quam 
plures. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis M°LXXI°, indictione IX, regnante 
Heinrico quarto, anno regni eius XV. feliciter. 

Absohr. tod Schott in dem Urkundenbuohe zur Gesch. des Rheingr&fL Hauses, hiernach 
die Abschr. von Eindlinger 137, 89. Aus letzterer Absohr. gedr. Roth n, 1, angefahrt bei Bod- 
mann 8. 45, 93. Vergl. Will I, 195, No. 65. 



a ) possederant bei Roth ist Lesefehler. 

b ) remidio bei R. wohl nur Druckfehler. 
°) Adelbert von Roth ausgelassen. 



Digitized by 



Google 



1072. — 1074, vor Ootober. 71 

129. — Erzbischof Sigfrid I. von Mainz bestätigt auf Bitte seines 

Verwandten, des Propstes Hartwin, dem Stifte S. Victor 

den Besitz der Zehnten von seinen Höfen im Bereiche 

seines Erzstifts. — 1072. 

Facta sunt hec anno ab incarnatione domini millesimo LXXII, indictione XV, 

sub Henricho, imperatoris Henrici filio, coram testibus, quorum nomina sub- 

scripsimus: Hartwinus prepositus, Gozzwinus prepositus, Burchardus camerarius, 

Regenherus capellanus, Rudolfus comes, Vodalricus comes, . Erkenbrath comes, 

Wolffram et omnis congregatio sancti Victoris. 

Fehlerhafter Druck bei Joann. II, 579, vergl. Will I, 195, No. 70. 

130. — Volmar de Wizela vergleicht sich mit einem gewissen 

Adelbert wegen der von dessen verstorbenen Schwester 
erkauften Güter zu Hausen und Fischbach. Im Gerichte 
des Rheingrafen. — 1073. 

In nomine domini. Notum sit tarn futuris quam presentibus Christi 
fidelibus, qualiter domina Richardis omnem hereditatem, quam cum fratre suo 
Adelberto in pago Reni in villis Husen et Fiscebach possederat indivisam, in 
eius absentia domino Volmaro de Wizela cum omnibus suis pertinentiis pro certa 
pecunie summa vendidit. Post mortem autem predicte Richardis, quando idem 
Adelbertus ex sua captivitate, qua in Saxonia per sex annos obstrictus erat, 
rediit, factum sororiB sue cassare molitus partem hereditatis sue legali iuris 
ordine reclamavit. Volmarus itaque hanc querelam non iniustam perpendens et 
ne huiusmodi proclamationes imposterum de eadem hereditate exoriantur, de con- 
silio prudentum virorum predicto Adelberto viginti marcas persolvit, ut in ven- 
ditionem sue hereditatis consentiens eam legitime factam in sua persona stabiliret, 
quod et libenter implevit et coram nobis infrascriptis in iudicio publico Ludewico 
comite presidente comparens sue hereditati et quidquid in predictis villis ad 
ipsum pertinere videbatur, publice stipulatione subnixa renuntiavit et eam dicto 
domino Volmaro perpetuo possidendam manu propria contradidit. Testes in 
iudicio presentes erant: Wezil vicedominus, Sigefrid magister, Gozbert presbiter, 
Arnoldus scultetus, Heriman, Burcard, Rubrat, Werinher, Diedo, Wienand a ), 
Hildebert, Walter, Ernest, Giselbert, Hartwin, Rutger et alii quam plures. 

Actum anno domini MLXXHI, regnante Heinrico imperatore augusto. 

Absohr. von Schott und Kindlinger 137, 40. Nach letzterer Absohr. gedr. Roth II, 2. 
Vergl. Bodmann 8. 544, 604. 

131. — 1074, vor October. 

Erzbischof Sigfrid I. von Mainz erneuert die Urkunde des 
Erzbischof8 Bardo, durch welche dieser den Einwohnern zu Rüdes- 
heim und Eibingen einen wüsten District bei Rüdesheim zur An- 
lage Ton Weinbergen überliess. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis millesimo LXX°.Iin ., indic- 
tione XtL, regnante Heinrico quarto, regni eius anno XVttL 

Vergl. die vorstehende ürk. des Erzb. Bardo 1031—1061, No. 114. 

») Weinand bei Roth ist Lesefehler. 



Digitized by 



Google 



72 1084. — O. D., 1066, Anfangs Mai. 

132. — 1084. 

"Wisgoz de utroque parente Über et ingenuus cum coninge eua Frederunna 
de Lorecho erneuert [im Grafengerichte] seine Ansprache gegen die Gemeinde 
Geisenheim wegen Vorenthaltung seines väterlichen Erbguts förmlich und wird 
ihm solches „collaudante ministerialium, nobilium, scabinorum et hominum terre 
„patne in solemni placito presentium et astantium caterva per sententiam 
„Ludewici comitis eidem iudicio presidentis" zuerkannt. 

Bodmann 8. 604, Auszug. 

133. — Erzbischof Wezilo von Mainz bekundet, dass der Dom- 

canonikus Embricho dem Domkapitel näher bezeichnete 
Güter, unter welchen ein Haus und Weinberge zu Lorch, 
geschenkt habe. — 0. D., 1085, Anfangs Mai. 
C. In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Wezelo Mogontinus gratis 
dei archiepiscopus. Notum esse volo tarn futuris quam prgsentibus Christi et 
gcclesig fidelibus, quod quidam canonicus sedis nostrg Embrico nomine fratribus 
suis eiusdem gcclesig canonicis quedam bona sua tradidit pro animabus parentum 
suorum et pro remedio animg sug ea videlicet ratione, ut in uno quoque mense, 
quod tunc a fratribus conlaudatum est, die vigiliam et missam pro eisdem paren- 
tibus suis et omnibus fidelibus defunctis faciant et ipsa die unusquisque eorum 
denarium pro carng et panem vel obolum pro pane et mensuram bonam optimi 
vini accipiat. Facta est autem hec traditio presentibus et probantibus sorore sua 
Guda eiusque marito Richolfo ceterisque heredibus suis ad altare sancti Nicolai, 
quod est in claustro, per manum Gerhardi comitis nostri, quem advocatum idem 
Embrico me petente et presente acceperat a domino meo imperatore Heinrico, 
hoc etiam interposito, ut predicta Gfida et maritus eius fraternitatem et locum 
sepulturg orationisque communionem cum fratribus habeant. Hgc autem sunt 
bona, qug tradita sunt Quinque mancipia, qug non aliud ius, quam meliores 
servientes fratrum habeant, quorum nomina hgc sunt: Godebolt, Rüdhart, Bern- 
hart et uxor eius Giselburg et filia eorum Priderun. Areg in Mogoncia septem 
et dimidia. Tres mansi in Irsenheim cum vinetis suis et omnibus pertinentiis, 
quorum unusquisque singulis annis decem solidos et quatuor capones in festo 
sancti Martini persolvit. Mansus unus in Mumenheim cum suis vinetis, qui item 
decem solidos et quatuor capones in festivitate sancti Andreg persolvit. In villa 
autem, qug dicitur Loricha, domus bona cum omni suppellectili sua. Yineg bone, 
quarum quantitas et denominatio hgc est. Tinea Beceche in Geiderihcesdale, 
que habet mensurales a ) virgas b ) in longitudine et c ) in latitudine. 

Item in vinea, qug dicitur Bezelini, versus villam viginti virgas in longitudine et 
XXY. in latitudine et quicquid in eadem vinea ante obitum fratris sui ad se 
venerat hereditario iure. Item in vinea, qug dicitur rubea, Xu virgas in longi- 
tudine et V. in latitudine. Item vinea, qug dicitur fjdelberdi, qug habet XV. 

*) Ueber mensurales virgas von derselben Hand rudon. 
*) Lücke. 
°) desgl. 



Digitized by 



Google 



O. D., 1065, Anfangs Mai. 73 

virgas in longitudine et VII in latitudine. Item vinea in Ocenberge, que habet Xu. 
virgas in longitudine et VULL in latitudine. Item vinea in babendale *) habens Villi 
virgas in longitudine et DL a ) in latitudine. Item in Wezelinesleva vinea 
habens XIII. virgas in longitudine et Y. in latitudine. Item in hengeresgrfibun im. 
vineg. Preterea vinea quedam in mannendal 2 ), quam idem Embrico et coheredes 
sui iam dudum pro anima patris sui voverant, hanc etiam item ipse et soror sua 
per manum mariti sui legitima traditione pro prescriptis bonis addiderunt ea 
conditione, ut semper in anniversario patris eorum prescripta karitas illius mensis 
fratribus detur et centum pauperibus Christi c. panes albi, c. allecia et. c. biberes 
vini tribuantur. Habuit autem idem Embrico in predicta villa Lorecha fiscalem 
mansum, cuius servicii ius a me susceperat in beneficium, hunc omnimodis, here- 
ditatem scilicet et beneficium, mihi reddidit rogans, ut ego illum predictis bonis 
adderem et sie partem commemorationis haberem et mea traditione cetera con- 
firmarem. Ego igitur partieeps esse cupiens devotionis istius tradidi fratribus 
eundem mansum in proprietatem, quem ipsi duobus supra traditis servientibus 
suis, Godeboldo videlicet dimidium, qui dicitur der Razmanneshubun, et Bern- 
hardo, qui dicitur der Megezlineshfibun, cum areis, vinetis, agris, eultis et 
incultis in hereditatem dederunt ea ratione, ut non alium censum, non aliud 
servitium inde debeant, nisi hoc tantum, ut semper ambo vel mutatis vieibus 
alter eorum exercendis b ) prescriptis vineis presint, ne c ) forte, ut sepe fit, negli- 
gentia vel malitia male eulta ad minorem reditum cogantur. Yini quoque inde 
collecti et vasis infusi octo karradas intra oetavam saneti Martini in suam navim 
sua*) impensa inferant et suo labore Mogontiam ante portam, quj dicitur 
episcopi, perferant. Si autem alter istorum absque legitimo herede, id est 
qui ad fratres pertineat, mortuus fuerit, dimidium mansum, quem ille habuit, 
in hereditatem aeeipiat Rädhardus, qui est unus de supradictis servientibus 
fratrum et ita semper mansus iste in hereditate istorum maneat, nisi forte omnes 
absque heredibus mortui fuerint. Tunc fratres alios duos fideles servientes 
in locum illorum provideant. Bona igitur hgc nullus sibi in hereditatem vel 
officium aliqua ratione usurpet, sed quieunque proximus de consanguinitate 
eiusdem Embriconis in maiori ecclesia canonicus fuerit, id e ) officii a fratribus 
aeeipiat. Quod si forte duo in eadem consanguinitatis linea gqug proximi in 
claustro fuerint, is alteri preponatur in hoc officio, quem ad hoc fideliorem et 
prudentiorem fratrum communis probaverit electio. Ut autem hec traditio omni 
evo stabilis et inconvulsa permaneat, scriptam et in plenaria synodo nostra 3 ) 

») Ütl Guden. 

b ) Yon Guden. ohne Grand in exoolendis abgeändert. 

°) ni Gnden. in gleioher Weise. 

d ) sua fehlt hei Gnden. 

e ) Die Worte id bis fuerint hat Gnden. ausgelassen. 
l ) Im Pfaffenthal. 

*) Jetzt Mantel. 

*) Die Angaben der Urk., dass die Verhandlung yor der 8ynode stattgefunden und dass 
Kaiser Heinrieh IV. auf persönliche Bitte des Erzbischofs den Advooaten des Schenken bestimmt 
habe, hat Will mit Recht veranlasst, die nicht datirte Urk. in die Zeit der in der zweiten Woohe 
nach Ostern (April 27 — Mai 8) 1066 zu Mainz begonnenen Synode zu legen. 



Digitized by 



Google 



74 1085 Juni 16. — 1090. 

recitatam banno nostro connrmayimus, etiam sigilli nostri impressione insigniri 
precepimus. 

Nicht besiegelte Ausfertigung, wohl gleichzeitige Abschrift, in München. Gleichzeitiges 
Indorsat : Traditio "Wezelonis episcopi de bonis fratrum que sunt apud villam que dicitur Lorecha. 

Abschrift im Lib. reg. eccl. Mag. No. 1 (Mainzer Bücher versch. Inhalts No. 17) im Kreiß- 
archiv zu "Würzburg; hiernach gedr. Guden. I, 383. 

134. — Trier 1085 Juni 16. 

Erzbischof Egilbert von Trier restituirt dem Stifte S. Simeon 
daselbst die demselben vom Erzbischofe Eberhard geschenkte 
Kirche zu Mosbach in territorio Moguntino — in pago Binegowe 
mit der Bestimmung, dass Berwic, welchem er dieselbe wegen 
seiner Verdienste zu Lehen gegeben, auf Lebenszeit im Besitze 
bleiben soll. 

Actum Treveris in domo sancti Simeonis publicg anno dominicae incarna- 
tionis M.LXXXV., indictione VII., XVL kal. Julii. 

Anno pontificatus Dömni Egilberti archiepiscopi primo. 

Chirographirtes Or. mit aufgedr. 8. des Erzbischofs im 8t.-A. In dem unteren Theile der 
Urk. ist die untere Hälfte der in Unzialschrift geschriebenen "Worte Anno pontificatus etc. 
abgeschnitten. 

Abschrift im Diplomatar des Stifts. 

Gedr. Hontheim, Hist. Trev. I, 436; Mittelrh. Ü.-B. I, 440; Rössel, Eberb. Ü.-B. I, S. 3. 
Vergl. Goerz, Regg. der Erzb. von Trier S. 12; Mittelrh. Regg. I, 1499, Y. 

Die weiteren, die Güter des Klosters Eberbach zu Mosbach und Schierstein betr. Urkunden 
werden in diesem Bande nicht gegeben, da dieselben in einem anderen zum Abdrucke gelangen sollen. 

In Rossers Abdrucke ist zu verbessern: S. 3, Z. 1: C. ist zu streichen! — sancte — indi- 
viduae; Z. 2: Eilbertus; Z. 3: aecclesiae — aecclesiam; Z. 4: Maguntino; Z. 8: aecclesiam; 
Z. 12: der Punkt hinter adiit zu streichen; Z. 13: aecclesiae; Z. 14: aecclesiam; Z. 19: cepit; 
8. 4, Z. 3: aecclesiam; Z. 6: rit^; Z. 21: publice; Z. 22: Hungerus. 

135. — Erzbischof Ruthard von Mainz überträgt dem Kloster 

S. Alban die Kirche zu Höchst und schenkt drei Mansen zu 
Zeilsheim und Gärten zu Höchst — 1090. 
In nomine sancte et individue trinitatis. Notum esse cupientes omnibua in 
Christo fidelibus, quomodo basilica sancti Justini, que est in Hosteden, in ius et 
potestatem sancti Albani transierit, paucis id notari fecimus, ne malicia aut 
cuiusquam ignorancia non commodato legalium scripturarum vinculo postmodum 
dissolvat, quod racionis ac Jegis industria factum et sanccitum esse constat. Ego 
igitur Ruthardus, sancte Moguntine sedis dei gracia archiepiscopus, yidens eandem 
basilicam dei servicio aptam, sed vetustate et negligencia sartis ac perstillantibus 
tectis iam pene collapsam esse atque venerabile corpus sancti Justini confessoria 
Christi, quod in ea requiescit, condignum sue veneracioni obsequium non habere, 
petente Adalmanno abbate sancti Albani cum consilio et consensu abbatum 
nostrorum, prepositorum, militum, qui tunc ex eventu plurimi adfuerunt, tradidi 
deo et sancto Albano eandem ecclesiam cum appendentibus sibi prediolis et 
decimacionibus et cum omni iure, aquis, pascuis, exitibus et reditibus per manum 
advocati Wolfframmi de Strumburc eo videlicet pacto, ut supradictus abbas 
destructa eius edificia per se reparare atque conversacionem monachorum secundum 



Digitized by 



Google 



1080. — (1090.) 75 

copi&m bonorum innibi institueret. Sed cum pre angustia loci officine huius 

generis religioni non possent ibi convenienter fieri, curtim meam et edificia mea, 

que eidem monasteriolo appendebant, in eadem donacione addidi. Insuper tres 

mansoß in Cilolvesheim de mea salica terra pro salute anime mee super altare 

gincti Justini in usus fratrum devotus obtuli atque aliquos hortos iuxta Hosteden 

in campo contra fluvium, qui Nita vocatur, ad nutrienda olera eisdem fratribus 

indulsi. Concessimus eciam familie ad predictum locum pertinenti in perpetuum, 

postquam instituta est monachorum religio, ut nullum advocatum habeat nisi 

me et successores meos, ut ad nullius advocati placitum conveniat, nulla advoca- 

eionis iura persolvat. Cum obierit vir sive mulier, Optimum pecus vel vesti- 

mentum, quod reliquerit, ad altare sancti Justini in usum abbatis et fratrum ibi 

deo serviencium deferatur. Et ut nullus chorepiscopus aliquam potestatem habeat 

yel exerceat, nisi ab abbate fuerit vocatus, tunc quinque solidi in eius sumptus 

dentur; archipresbiter vero semel in anno sinodum ibi propter corrigendas animas 

eelebrans solidum unum ad expensas prandii sui accipiat. Sed et hoc notum 

esse cupimus, quod predictus abbas prepositum Widelonem mercede conduxerat, 

cuius ecclesia tunc temporis erat, scilicet decem talentis singulis annis, quousque 

viveret, ideo statuimus hoc, ut si forte aliquando substancie inopia vel alicuius 

Bucce88oris mei nequicia evenerit, quod absit, ut servicium dei ibi defecerit, 

ecclesia et omne, quod fratrum labore aut pecunia est acquisitum aut donacione 

alicuius ad altare traditum, totum in usu abbatis et fratrum sancti Albani per- 

maneat Porro ut ista tradicio rata fore debeat et contra eam nullus venire iuste 

audeat, auctoritatis mee sigillum huic cartule impono et omnem inimicam per- 

Bonam banni mei interminacione ferio et ab insectacione huius donacionis procul 

repello. 

Facta est autem hec legitima tradicio sine omni contradictione anno 

dominice incarnacionis MXC, indictione XIII, Romanum imperium Heinrico IUI 

imperatore regente, regnante super omnia domino nostro Jesu Christo, in cuius 

manu nos sumus et a quo habemus, si quid boni facimus vel facere volumus. 

Hi sunt testes: Godeboldus prepositus in maiore monasterio, Anshelmus prepo- 

situs sancti Stephani, Widelo prepositus sancte Marie in campo, Bertholfus comes 

de Btrumburc et filius eius Bertholfus, Werinherus comes de Nekerowa, Hein- 

ricus et frater eius Meginfridus de Yelisberc, Ezzo de Steinheim, Wulverich et 

frater eius Stevan, Embricho et filius eius, Hartwin et Embricho et alii quam- 

plures. 

Gedr. Joann. n, 737, vergl. 271. 
Nachweise bei Will I, 225, No. 7. 

*136. — „Erzbischof Ruthard von Mainz thut kund, dass er für sein 
und seiner Nachfolger Seelenheil das El. Johannisberg 
stiftete/ — (1090.) 

In nomine sce et individue trinitatis. Ego Ruthardus per dei graciam 
Mogonciensis archiepiscopus omnibus Xpi fidelibus, presentibus et futuris cupio 
innotescere, qualiter habito respectu divine propiciacionis pro meorum remedio 



Digitized by 



Google 



76 (1090.) 

peccatorum pariter et pro salute mea meorum successorum monasterium sei 
Johannis precursoris Xpi in proprio fando ecclesie mee in loco, qai dicitur 
Biscouesberhc, constraere ceperim, consummatum, divina largiente dementia, 
consecraverim, consecratum prediis dotaverim, fratres inibi deo famulantes con- 
gregaverim, eißdem eorundemque in predicto famulatu successoribus perpetualiter 
enutriendo necessaria providerim, denique idem apostolice sedis auetoritate 
munierim et ad monasterium beati Albani prope Mogonciam eo tenore dele- 
gaverim, ut fratribus predicti monasterii in Biscouisberhc abbas, qui pro tempore 
faerit, cum fratribus suis in prefato monasterio beati Albani degentibus exigente 
necessitate de preposito, quem ad id habilem et ydoneum duxerint eligendum 
provideant, qui boni pastoris exemplo gregi monachorum fidei commisse presit 
eique in spiritualibus et temporalibus nutrimentis prospiciat, ut ordo divinus, 
quem perpetue inibi servari constitui, per subtractionem alimonie nullo umquam 
tempore decrementum senciat immo divina proprietate clemencia proficiat in 
auementis. Hoc quoque illi mee institucioni sub interminatione anathematis 
iniunci, ut monasticus ordo iuxta regulam bti Benedicti ibidem perpetuo habeatur 
nee a quoquam quacumque potestate ecclesiastica quomodolibet convellatur aut 
immutetur, quod qui facere presumpserit, iram dei et precursoris predicti sei 
Johannis atque apostolice sedis gravem indignacionem amodo se ineurrisse 
presentiat. Et tarnen quod yult neuter, quod perficiat. Denique nonnulla alodia 
in Winkelo, in Lorecho et in Alginsheim meorum sumptuum peeuniis comparata 
in possessionem eidem monasterio nemine contradicente iure gentium attitulavi 
et in subsidium eiusdem monachice congregationis perhenniter servitura subditi, 
obsecravi generaliter universas singulasque specialiter mei regiminis successores 
per nomen immensi dni Sabaot et per virtutem sanetorum eius quam operatus 
est in diebus nostris, ut eadem vota nostra modis quibuseunque concordent locum 
eundem pietate paterna defensent, pauperibus eciam Christi inibi degentibus 
manum patrocinam et uberioris sustentacionis porrigant, quatenus se per omnia 
fruetuum eterne retribucionis in hac re nobiscum partieipes efficiant, quod ipse 
largiri dignetur, cuius regnum et maiestas iugiter permanet in secula seculorum. 
Testes sunt — 

8ohluss fehlt. 

Johannisberger Lager- und Copialbuoh perg. saeo. XV. Hiernaoh gedr. Roth EL, 3. 

Hegest und Text der Urkunde sind wörtlich nach dem Drucke bei Roth, der dieselbe zum 
ersten Male veröffentlicht hat, wiedergegeben. Roth hat nach seiner Angabe die Urk. einem „Lager- 
und Copialbuoh perg. saec. XV." entnommen. Bei Bearbeitung des ersten, Regesten enthaltenden 
Bandes scheint R. dieses Copiar noch nicht gekannt zu haben, da sich keine Urk. aus demselben 
regestirt findet, auch die Einleitung über dieses Copiar niohts beibringt. Im zweiten Bande ist 
dann aus diesem Copiar die vorstehende, bisher völlig unbekannte Urk. mitgetheilt, — aber 
auch nur diese eine und nichts Weiteres, auoh sonst Niohts aus dem Inhalte des Lagerbuohsl 

Bei dem auch Roth bekannten trostlosen Zustande des Archivs des KL Johannisberg 
würde jede, auch die kleinste Mittheilung über ein Copiar, welches Inedita von solcher Bedeutung 
enthält, von Werth gewesen sein. Warum wird ferner nur diese eine Urk. aus diesem neuent- 
deckten Copiar veröffentlicht? Enthält dasselbe nicht mehr? Wir müssen dies wohl annehmen, 
da, wie schon bemerkt, eine weitere Ausbeute nioht stattgefunden hat und ist somit dieses, 
anscheinend nur eine einzige, bisher nioht bekannte Urk. saec XI enthaltende Copiar ein 
arohivalisohes Unioum. 



Digitized by 



Google 



(1090.) 77 

Die Ueberlieferung der vorstehenden ürk. muss demnach so lange als dunkel angesehen 
werden, bis Genaueres über die Quelle bekannt ist. 

Die Untersuchung der Formalien der Urk. führt zu keinem bestimmten Resultate, da der 
Schreiber des Copiars es aus irgend einem Grunde unterlassen hat, die Zeugenreihe des Originals 
sowie die Datierungszeile mit abzuschreiben. Die Kenntniss des wichtigen Actes, den die Urk. 
uns mittheilt, bleibt dadurch lückenhaft und unvollständig. Hingegen gewinnen wir durch 
Prüfung des Inhalts der Urk. festere Anhaltspunkte zur Beurtheilung derselben. 

Die filtere Geschichte des Kl. Johannisberg kennen wir, wenn auoh nur in allgemeinen 
Zügen, aus beiden Urk. des ErzbischofB Adelbert I. von 1190, welche in zweifellos ächten 
Originalen vorliegen. Aus diesen Urk. wissen wir, dass bezüglioh des El. Johannisberg von 
Seiten des Erzb. Ruthard zwei verschiedene, in der Zeitfolge getrennte Acte vorliegen, nämlich 
1) die Schenkung des Bisohofsberges an das El. S. Alban unter der Bedingung, dass letzteres 
dort eine Niederlassung gründe, und 2) die Weihe und Dotirung dieses von S. Alban gebauten 
Klosters. Ob freilich diese Angaben der mündlichen Tradition oder zwei Urk. des Erzb. Ruthard 
entlehnt sind, darüber findet sich kein Aufsohluss. 

Der Inhalt der vorstehenden Urk. lässt nur die Auffassung zu, dass dieselbe die Fixirung 
des zweiten Actes, des Actes der Weihe und Dotirung des fertigen Klosters sein soll. 

Demnach ist zunächst die von Roth angenommene Datirung 1090 unrichtig und würde 
das von Will Regg. angenommene Jahr 1001 vorzuziehen sein. 

In den Urk. von 1190 sagt Erzb. Adelbert ausdrücklich, Ruthard habe dem Kl. S. Alban 
den Bischofsberg unter der Bedingung, dort ein Kloster zu bauen, geschenkt und fährt dann 
fort „Cumque ex parte (seil. mon. S. Albani) monasterium — construotum fuisset et ad dedi- 
eandum — antecessor noster vooatus fuisset — , ein Grund, diese Darstellung des Sachverhalts, 
gleichwohl ob dieselbe auf Urkunden oder mündlicher Tradition beruht, anzuzweifeln, liegt nicht 
vor. Völlig entgegengesetzt jedoch erzählt die vorstehende neue Urkunde den Verlauf. Hier 
baut Erzbischof Ruthard das Kloster auf dem Bischofsberge aus eigenen Mitteln und selbst, 
weiht es, stattet es aus, versammelt dort Mönche und schenkt es erst dann, nachdem alles 
fertig, an 8. Alban. Ein Ausgleich dieser beiden sich völlig widersprechenden Erzählungen 
ist nicht wohl möglich, eine von beiden muss unrichtig und deren Darstellung in späterer Zeit 
erfunden sein, welche, darüber kann, da Erzb. Adelbert's Urkunden von 1190 acht sind, kein 
Zweifel sein. 

Von der Untersuchung der Bestimmungen, welche Ruthard in der vorstehenden Urk. über 
die Verfassung des Klosters trifft, kann abgesehen werden. Die Erfindung des bezüglichen 
Thefles des Textes konnte nioht schwer fallen. 

Entscheidend für die Unechtheit der vorstehenden Urk. ist die in derselben enthaltene 
Angabe über die Dotation, welche das neue Kloster vom Erzb. Ruthard empfing. Es heisst 
daselbst in vorsichtiger Weise ganz allgemein — nonnulla alodia in Winkelo, in Lorecho et in 
Alginsheim meorum sumptuum peouniis attitulavi. 

Dieser Angabe stehen die genauen und sehr bestimmten Angaben der Urkunden von 1190 
entgegen, in welchen die Schenkungen der Erzbischöfe Ruthard und Adelbert, sowie die von 
Privatpersonen bezeichnet werden. Diese Angaben sind mit denen der vorstehenden Urk. nicht 
vereinbar und stehen wir auoh hier vor derselben Alternative, wie soeben, die eine von beiden 
für unrichtig erklären zu müssen. — Richtig in der vorstehenden Urk. ist nur, dass Erzb. Ruthard 
Güter zu Winkel geschenkt habe. 

Nach den Urk. von 1190 schenkt Erzb. Ruthard bei Einweihung des Klosters 1) näher 
bezeichnete Walddistricte bei dem Bischofsberge, 2) die Gefälle eines halben Mansen zu Winkel, 
3) setzt derselbe einen Jahrmarkt bei dem Kloster auf den 24. Juni an. 

Von allem Diesem weiss die vorstehende Urk., abgesehen von der allgemein gehaltenen 
Angabe über die Schenkung eines Alodium (nicht census dimidii mansiü) Nichts. Besonders 
auffallend und verdächtig ist, dass in vorstehender Urk., die bezüglich ihrer Abfassungszeit mit 
diesen Bestimmungen des Erzb. Ruthard zusammenfallen müsste, jede Angabe über die An- 
setzung des Jahrmarkts, eine für die Entwiokelung des Klosters und seines Besitzes sehr 
bedeutsame Bestimmung, vermisst wird. 

In der vorstehenden Urk. schenkt sodann Erzb. Ruthard: 

a) Güter zu Loroh. Hierüber findet sioh in den Urk. von 1190 kein Wort, wohl aber 
sagt Erzb. Adelbert in eben dieser Urk., dass er selbst — zu einer nioht näher angegebenen 
Zeit — dem Kloster Güter zu Loroh geschenkt habe und verfügt anderweitig über diese Güter 



Digitized by 



Google 



78 1090. — 1090. 

in eben dieser Urk. von 1130. Die bezügliche Stelle scheint der Fälscher absichtlich oder 
unabsichtlich missverstanden au haben. 

b) Güter zu Algesheim. Die Güter zu Algesheim, welche Ruthard dem Kloster schenkte 
(Urk. des Erzb. Adelbert yon 1112 bei Bodmann S. 203) waren de proprio patrimonio des Erz- 
bischofs, nicht aber „meorum sumptuum pecuniis comparata", wie es in der vorstehenden 
Urk. heisst. 

Demnach sind alle Angaben der vorstehenden Urk., soweit dieselben nicht allgemeiner 
Art sind, thatsächlich unrichtig. Die Urk. muss als gefälscht betrachtet werden. 

Dass diese Fälschung zusammenhängt mit der Fälschung der beiden folgenden Urk. Kaiser 
Heinrich'8 Y. für das Kl. Johannisberg und wir in diesen drei Maohwerken einen und denselben 
Fälscher vor uns haben, ist wenig wahrscheinlich, da in diesem Falle die in der einen dieser 
angeblichen Urk. K. Heinrich's Y. enthaltenen Angaben aus dem preceptum Ruthardi mit denen 
in der vorstehenden Urk. übereingestimmt haben würden. 

137. — Dierolf und dessen Frau Heilrad schenken dem Kloster 
Bleidenstatt einen Weinberg bei Eltville zu seiner und 
seiner Mutter Priderun Memorie. — 1090. 

Noverint omnes Christi fideles, quod ego Dirolfus et uxor mea Heilrad 
yineam meam in confinio Altavilla iuxta ripam Reni sitam pro mea et matris 
mee Friderun requie eterna ad altare sancti Ferrucii in Bleidinstat delegaverim 
eo pacto, ut annis singulis in anniversario fratribus inibi deo sanctisque inservien- 
tibus urna vini tarn per me, quam per heredes meos persolvatur et si quis hoc 
neglexerit, eadem vinea fratrum subiaceat dominio. 

Datam anno domini M.L.XXXX, sub Ruthardo archiepiscopo Moguntino. 

Testes huius rei sunt Richolfus comes. Wolfratus vicedqminus. Meingotus. Dudo. 

Erkenprat. Cuonrad. Alberat. Milo. et alii quam plures. 

Abschr. von Schott in seinem Urkundenbuohe des Rheingräfl. Hauses. Hiernach Bodmann 
S. 130, wiederholt von Will, Mon. Blid. S. 32. 

138. — Mainz 1090. 

Erzbischof Ruthard yon Mainz bestätigt die Stiftung des 
Klosters Comburg bei Schw. Hall — — — — — — — — — 

Cui cum ego indignus peccator ad comparationem ipsius nee etiam vermiculus 
nominandus nescio qua divina dispositione in episcopum successissem, primum 
duas vineas, quas dominus meus Wezelo *) illuc tradidit, ünam scilicet in Rudens- 
heim, alteram in Lorcha, cum areis duabus ad eas pertinentibus pro anima eius 
et mea, ego quoque tradidi ad idem cenobium saneto Nicoiao in proprietatem 
et fratribus ad utilitatem. Deinde cum consensu et rogatu predicti domini Burg- 
hardi cartulam istam seeundum predieta statuta preeepi diligenter componi. — 



Anno dominice incarnacionis MLXXXX, indictione XH a ), regnante Heinrico 

magni Heinrici imperatoris augusti filio. Acta sunt hec Maguntie feliciter. 

Gedr. Guden. I, 27; Auszug bei Ludewig, Bell. man. II, 178- Weitere Nachweise bei 
Will I, 226, No. 7. 



») Falsch statt XIII. 
l ) Erzbisch. Wezelo. 



Digitized by 



Google 



1091. - 1091. 79 

139. — Erzbischof Ruthard von Mainz bekundet, dass der Ritter 

Hunfrid bei seinem Eintritte in das Kloster Bleidenstatt 

diesem Güter zu Auroff, Wehen und Rode geschenkt 

habe. — 1091. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Ruthardus Moguntine sedis 

dei gratia archiepiscopus. Notum esse cupio omnibus Christi fidelibus, qualiter vir 

quidam militaris, Hunfridus nomine, divina inspiratione tactus, armis militie 

depositis, se ad monasterium sancti Ferrucii in Bleidenstat contulit, mutato habitu 

regulam sancti Benedicti assumens, tradidit per manum fratris sui Embrichonis 

diversa bona que subtus annotari merentur. Dedit itaque partem proprietatis 

sue, curtem videlicet in Auraffo cum capella ibidem constructa et mancipiis II 

ad eam pertinentibus, in Wehene mansum unum et VIII iugera terre arabilis 

cum censu III solidorum, qui cedunt annis singulis in Hambach, tres areas 

curiarum in Rode 1 ) cum orto, qui solvit YI denarios annuatim. Que bona 

adstante Hunfrido in tutelam et defensionem sancte sedis Maguntine suscipientes, 

fratribus predicti monasterii in proprios usus omni contradictione remota tradi- 

dimus, et hanc traditionem sub banni nostri anathemate sigillique nostri impres- 

sione, ut iustum est, confirmavirnus. 

Acta sunt'hec anno dominice incarnationis MXCI., indict. IX 2 ). 

Testes sunt qui aderant: Godeboldus maior prepositus, Folcoldus decanus, 

Johannes magister, Eboroldus prepositus, Richardus prepositus, Godescalcus, 

Richardus, Regezo. Laici: Gerardus urbis prefectus et advocatus, Emicho comes 

et frater eius Bertolf, Ludowicus comes, Gozwinus comes, Wernherus comes, 

Bertolfus comes, Dudo, Ulvericus, Werinher, Wigand, Embricho et alii quam plures. 

Abschr. von Schott in dessen Urkundenbuche zur Gesch. des Rheingräfl. Hauses. Hiernach 
die Abschr. von Kindlinger 137, 43. Gedr. Will, Mon. Blid. S. 20. 

*140. — Erzbischof Ruthard von Mainz setzt die Verwendung gewisser 
Einkünfte des Klosters S. Jacob zu Mainz fest. — 1091. 
In nomine sancte et individue trinitatis. Ruthardus s. Moguntine sedis gratia 
dei archiepiscopus. Omnibus apostolice fidei cultoribus notum esse cupimus, 
qualiter nos ob peticionem quarti imperatoris nostri Heinrici et maxime ob 
assiduam nostri memoriam ad monasterium, quod pie Lupoldus istius nostre sedis 
pastor pervigilque procurator in honorem s. Jacobi apostoli supra montem 
speciosum statuit, IX talenta vectigalium nostrorum et dimidium in loco, qui 
dicitur Loriche, donavimus. — — — — — — — — — — — — 

— — de Lorecho V talenta — — addimus, unde in summis festivitatibus 

— — — karitatem ipse fratribus inpendere studeat. — — — Pro vesti- 
mentis — — de Lorecho IV. talenta et dimidium. — — — — — — 

Hec autem descriptio facta est anno ab incarnacione domini nostri Jehsu Christi 

x ) Wahrscheinlich das ausgegangene Rode bei Idstein, Tergl. Will a. a. O. im Register 
s. t. Rode. 

*) Unrichtige Indiotion, statt XIV. 



Digitized by 



Google 



80 1091. — 1092. 

M.XCL, indictione XV, sub temporibus gloriosissimi Heinrici quarti imperatoris 
augusti regnante domino nostro Jehsu Christo. Huius rei sunt quoque fideles 
testes: primus ego Ruthardus Mogunciacensis archiepiscopus et eiusdem ecclesie 
venerabilis pater Maneguldus. 

Nach einem jetzt verlorenen, angeblichen Or. gedruckt im Auszöge bei Bodmann S. 919; 
sodann vollständig nach einem im Staatsarchive zu Darmstadt befindlichen Transsamt der Mainzer 
Richter von 1286 bei Baur, Hess. U.-B. II, 2. Schon Bodmann hielt diese Urk., wie überhaupt 
die Lorch betreffenden Urk. des Klosters aus dem 11. Jahrhundert für gefälscht, ohne indessen 
den Beweis zu versuchen; ihm schliesst sich Soldan, Gesch. der Stadt Alsfeld, Forts. S. 19, 
Note 1 an, der seine Behauptung mit Recht darauf stützt, dass die Urk. die auf Grund einer 
angeblichen Schenkung des Rheinpfalzgrafen Conrad (1156 — 1195) von dem Kloster beanspruchten 
Rechte zu Alsfeld auffuhrt. Dass diese Schenkung erdichtet und die hierüber ausgestellte, in 
einem Transsumt der Mainzer Richter von 1292 enthaltene Schenkungsurkunde des Pfalzgrafen 
Conrad gefälscht ist, hatte Soldan bereits in dem ersten Theile seiner Gesch. von Alsfeld S. 13 
nachgewiesen. Es dürfte dieser Umstand, dass vorstehender Urk. eine gefälschte Urk. zu Grunde 
gelegt ist, für den Nachweis der Fälschung genügen. 

In der Urk. liegfr zweifellos ein Machwerk des 13. Jahrhunderts vor. Zu dem von Soldan 
ausgesprochenen Grunde tritt hinzu, dass das Kloster^S. Jacob in der vorliegenden Urk., deren 
vollständiger Wiederabdruck nicht erforderlich schien, überhaupt im Besitze von Gütern und 
Einkünften erscheint, welche im Jahre 1091 dessen Eigenthum noch nicht sein konnten. Es 
sind dies hauptsächlich die Einkünfte zu Lorch, welche das Kloster erst im folgenden Jahre 
vom Erzbischofe Ruthard erhielt. Die auf die Einkünfte bezüglichen Stellen der vorliegenden 
Urk. stehen mit dem Inhalte der hierüber zu vergl. Schenkungsurk. des Erzbischofs von 1092, 
welche in einem unzweifelhaft ächten Originale erhalten ist, in vollstem Widerspruche, so dass 
über die spätere Fälschung kein Zweifel sein kann. Auoh andere Güter und Einkünfte, in deren 
Besitz wir das Kloster in dem vorliegenden Diplome finden, kennt die ausführliche Aufzählung 
in der Urk. des Sigfrid I. von 1070 (Würdtwein, Dipl. Mog. II, 502) noch nicht. 

Der Fälschung sind, wie die Yergleichung ergibt, mit stellenweise wörtlicher Benutzung 
hauptsächlich zu Grunde gelegt: a) die ächte Urkunde des Erzb. Sigfried I. von 1070, Würdt- 
wein, Dipl. Mog. II, 502, b) die ächte Schenkungsurkunde des Erzb. Ruthard von 1092, mit der 
richtigen Indiction XV., c) die gefälschte Schenkungsurkunde des Pfalzgrafen Conrad (1156 — 1196), 
Soldan a. a. O. S. 18, 44. 

141. — Erzbischof Ruthard von Mainz schenkt dem Kloster 8. Jacob 
daselbst zehn Talente von den Einkünften zu Lorch, sowie 
fünf Schillinge zu Hechtsheim und bestätigt den Besitz 
von Gütern im Gau Dala. — 1092. 

In nomine sancte et individue trinitotis. Gaudium sit omnibus Christo regi 
devote obsequentibus. Quandoquidem Variante rerum eventu stare nequaquam 
mundialia experimento colligimus, perplexa roborandum alligatione decernimus 
nostria quicquid agitur temporibus. Quapropter egoRothardusMogontiensis cathedrg 
deo auctore archiepiscopus cunctis notum facio fidelibus, qualiter X. tributorum 
nostrorum talenta in vico, qui Loricha nuncupatur, ad coenobium sancti Jacobi extra 
murumMogontij in monte specioso situm ad instaurandam victus vestiumque inopiam 
fratrum ibidem degentium mei meorumque ob memoriam antecessorum, Sigefridi 
videlicet et Yvezelonis, atque omnium nostrg sedis pontificum traditi propriique 
impressione sigilli hac cartula solidavL Necnon etiam Y. solidos in Hechedesheim 
ad refectionem fratrum in cjna domini donavi. Curtim quoque I." 11 et mansum 
dimidium in pago, cui nomen Dala inditum est, qu$ Sigefridus huius $cclesi$ 
presul supra notato sancti Jacobi monasterio contulit, ego fratribus et coepiscopis 



Digitized by 



Google 



1092. 81 

Emehardo 1 ) et Ebboni una cum Euozelino Vuldensi abbate presentibus nullis 
reditibus obnoxia iure libero institui atque his apicibus stabilivi. H§c rata et 
inconvulsa uti permaneant, hos testes adhibuimus, quorum nomina subinferuntur: 
Godebolt prepositus, Embricho camerarius, Godescalc, Arnolt prepositus, Anshelm 
prepoaitus, Volcolt decanus, Ebo prepositus, Cunrat prepositus, Hildegrin, Adelger, 
Gerbart prefectus, Cunrat comes, Volcolt comes, Sigefrit comes. 

H§c traditio facta est anno ab incarnatione domini millesimo. XC°.II , 
indictione XV a ., imperante serenissimo Henrico augusto huius nominis quarto, 
presidente Mogontiensi cathedrg Rüthardo archiepiscopo, cuius etiam sigilli 
impressione h§c carta insignita est. 

Or. im 8t.-A. Das aufgedruckt gewesene S. abgefallen. Gedr. Bodmann S. 786; vergl. 
Joann. II, 216, 297. 

Bodmann, dem das Original der Urk. yorlag, bemerkt Aber dieselbe: „Wenn einer ver- 
dächtigen Urkunde zu trauen wäre, so hätten wir den Beweis, dass schon im 11. Jahrhundert 
ein erzst Sohatzungswesen im Rheingaue im Gange gewesen wäre; sie hat aber der groben 
Fehler zu viele, als Glauben zu verdienen und sich dabei aufzuhalten/ Die Urk. wird hierdurch 
kurzweg für gefälscht erklärt; Will S. 226, No. 13, scheint sich dieser Ansicht anzuschliessen. 

Bodmann's Ansicht kann nur auf innere Gründe, die jedoch nicht stichhaltig sind, gestützt 
gewesen sein. 

Die Urkunde, deren Original, wie bemerkt, im Staatsarchive beruht, ist völlig unverdächtig 
und liegt kein Grund vor, dieselbe für gefälscht zu erklären. Die Schrift ist durchaus zeit- 
gemäas, die Zeugenreihe unanfechtbar. 

Etwaige Bedenken hinsichtlich des Inhalts der Urkunde werden durch die Thatsache 
beseitigt, dass nach Ausweis des ältesten, etwa der Mitte des 15. Jahrh. angehörigen Zinsregisters 
das Kloster S. Jacob auf Grund dieser Schenkungsurkunde das ganze Mittelalter hindurch zu 
Loren Abgaben, die sogen. Frohnzinsen, erhob. Die ersten Blätter dieses, im Original im 
Staatsarchive befindlichen Registers enthalten die Gefälle, welche das Kloster auf Grund dieser, 
sowie der weiteren, zur Zeit des Erzb. Ruthard in den Jahren 1096 und 1106 erhaltenen 
Schenkungsurkunden zu Lorch erhob; das auf dem ersten, nicht gezählten Blatte befindliche 
Inhaltsverzeichniss führt diese Urkunden in folgender Weise auf: 

L o r i c h. 

Coüacio solemnis nobilis domine dicte Ennecha super bonis in Lorich. 1°. 

Item eadem Ennecha oontulit 8. Jacobo homines proprios. 1°. 

Item pie memorie Ruodhardus archiepiscopus Mog. census in Lorich qui dieuntur froyn- 
zinsz contulit. 2°. 

Item Ezzo conversus contulit unum mansum, quem ipse ibidem possederat. 1°. 

Demnach führte das Register von fol. 2 ab die Frohnzinsen, welche das Kloster auf Grund 
der vorliegenden Schenkung des Erzb. Ruodhart erhob, auf. fol. 1 und 2 der Handschrift fehlen 
leider, fol. 3 ist erhalten und enthält die fortlaufend nummerirten Positionen dieser Zinseinnahme 
von No. 31—100, und zwar fol. 3 a No. 31-68, fol. 3 b No. 69—100. Es ist demnach anzu- 
nehmen, dass fol. 2 b die Nummern 1—30 dieser Einnahme, fol. 1 und 2 a die auf Grund jener . 
drei anderen Urkunden erhobenen Gefalle enthielt. 

Mit diesen Angaben stehen die ähnlichen des Zinsregisters des Klosters S. Jacob saec. XV., 
welches Bodmann S. 767 veröffentlicht hat, in Einklang. 

Die Urk. kann demnach unbedenklich als acht angesehen werden. 



l ) Bisch. Emehard von Würzburg 1083—1104, Eppo von Worms 1090—1099, Abt Ruozelin 
(Ruthard) von Fulda 1075—1096. 

Codas dipL Nut. I,i. 6 



Digitized by 



Google 



82 1092. - 1096. 

142. — Noth, ein Dienstmann des Klosters S. Alban, schenkt dem- 

selben seine Güter zu Germeze, Diez, Netzbach, Lohrheim 
und Niederneisen unter der Bedingung, dass seine von 
einer Hörigen des Marienstifts zu Trier erzeugten Kinder 
im erblichen Besitze derselben bleiben, ohne zum Erscheinen 
im Vogtgerichte verpflichtet zu sein. — 1092. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Notum sit omnibus in Christo 
fidelibus, qualiter ego Noth serviens sancti Albani accepi uxorem de familia 
sancte Marie Auguste civitatis nomine Crimhilt natique sunt michi ex ea tres 
filie et unus filius. Dolens igitur, ne exheredarentur ft ) predio meo, tradidi deo et 
sancto Albano et fratribus inibi deo servientibus scilicet mansum I. in Germeze, 
mansum I. in Dietesse, mansum L in Nezebach, mansos DL in Larheim et in 
inferiori Nesene et tt. molendina ea condicione, ut liberi mei in hereditatem ab 
abbate suscipiantur et ad anniversarium diem meum perpetualiter ipsi et posteri 
illorum TCTCTC. denarios et XXX. denarios ad anniversarium diem uxoris mee 
solvant. Interposui etiam, ut pro hoc bono nullum placitum adeant, nichil ad 
Stipendium advocati inferant et posteri illorum, qui sibi hereditatis iure in hoc 
predio succedunt, simili lege sint liberi et ab omni servicio advocati. Si autem 
supra dictum censum supersederint, tunc incidant in iudicium familie abbatis, 
scilicet que est in curte Nesene, secundum leges illorum et pro negligencia sua 
satißfacere cogantur. 

Hoc autem totum factum est anno dominice incarnacionis millesimo • XCtt, 
indictione UM b ), Heinrico 1111. imperatore Romanorum imperium regnante, Rut- 
hardo archiepiscopo Moguntine sedi presidente. Huius rei testes sunt: Hertwic 
nepos mens et filius e£us Albhart et omnis familia Nesene. 

Abschrift im Copialbuohe des Stifts S. Alban im Kreisarchive zu Würzburg, hiernach gedr. 
Joann. n, 78a Von Soriba, Regg. n, 1166, irrthümlioh in 1192 gesetzt. 

143. — Die Wittwe Ennecha zu Lorch schenkt dem Kloster S. Jacob 

bei Mainz ihre Güter zu Lorch zur Stiftung ihrer eigenen, 
ihrer Eltern und ihrer beiden Männer Memorien. — 1096. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Notum sit omnibus, qualiter ego 
Ennecha Christi famularum humillima in villa, quj Loricha nuncupatur, curtim 
l"» et molendinum I nm eidem curti contiguum et quicquid alodii prediorumque 
tarn in yineis, quam in agris ibidem possedi, fratribus in monasterio sancti Jacobi, 
quod extra murum Maguntig situm est, Christo militantibus donavi. Verum hgc 
ne quis forte abbatum post&uccedentium divellere vel, quod absit, ad usum 
temptet singulariter usurpare, discat presentium nota literarum, solis me fratribus 
ea tradidisse et, quod illic nascitur yinum, ipsi in caritate bibituri suscipiant, de 
cetero quoque libero prout volunt arbitrio disponant. H§c autem mei meorumque 
ob memoriam parentum, genitricis videlicet genitorisque meorum, necnon mari- 



a ) exhereditarentur Joann. 

b ) So die Abschrift, Ton Joann. in dem Abdrucke durch die richtige Zahl XY ersetzt. 



Digitized by 



Google 



10Ö6. - 1006. 88 

torum Adelgeri et Yolcrici sie disposui, quatenus nostrorum anniversarii singu- 
lorom sacrosaneta missarum vigiliarumque celebratione recenseantur. Hgc traditio 
facta est anno ab incarnatione domini millesimo XC°.VI , indictione TTTT *, sub 
domno Ruothardo Mogunting sedis venerabili archiepiscopo, cuius eciam sigilli 
impressione cartula hgc signata est, Godeboldo preposito, Embrichone camerario, Ger- 
hardo urbis prefecto, sub reverentissimo congregationis eiusdem abbate Manegoldo. 
Rata vero et indissolubilis uti permaneat, priores eiusdem ecclesi§ testes adhibiti 
sunt Ruothart, Eigil, Heinrich, Hartwic, Gerunc, Adelhun et alii, quorum nomina 
subsequuntur, Gisilbraht, Ribbraht, Ezo, Gisilbraht, Hildeger, Lüz, Vveltri, Benno. 

Or. im Si-A. Das aufgedrückt gewesene S. des Erzb. Ruthard ist abgefallen. 

Das Indorsat „Littera super bonis in Lorche" gehört dem 13. Jahrhundert an. 

Angefahrt Joann. n, 805. 

Bodmann's Meinung, der 8. 112 alle Loren betreffenden Urkunden des Klosters 8. Jacob 
ans dem 11. Jahrhundert für gefälscht erklärte, trifft auch bezüglich dieser Urkunde nicht zu. 
Die Schrift ist zeitgemäss und völlig unverdächtig, anderweitige Bedenken gegen die Aeohtheit 
lassen sich gleichfalls nicht begründen. 

Yon der Urkunde liegt eine spätere, etwa der Mitte des 12. Jahrhunderts angehörige 
Abschrift vor, deren Schreiber den Text an einzelnen Stellen willkürlich abänderte. Die Fassung 
ist folgende: 

In nomine sandte et mdividue trinitatis. Notum sit omnibus, qualiter ego 
Ennecha Christi famularum humillima in yilla, qu§ Loricha nuneupatur, curtim I. 
et molendinum I. eidem curti contiguum et quiequid alodii prediorumque tarn in 
vineis, quam in agris ibidem possedi, fratribus in monasterio saneti Jacobi, quod 
extra mumm Magönti§ situm est, Christo militantibus donavi. Verum hgc ne 
quis forte abatum porro post succedentium divellere vel, quod absit, ad usum 
temptet singularem usurpare, discat presentium nota literarum, solis me fratribus 
ea tradidisse et, quod illic vinum nascitur, ipsi in caritate bibituri suseipiant, de 
cetero quoque libero pro ut volunt arbitrio disponant. Hjc autem mei meorumque 
ob memoriam parentum, genitricis videlicet genitorisque meorum, neenon mari- 
torum Volgeri et Adelheid sie disposui, quatenus nostrorum anniversarii singulorum 
sacrosaneta missarum vigiliarumque celebratione recenseantur. Hec traditio facta 
est anno ab incarnatione domini millesimo XC.YL, indictione IUI, sub domno 
Ruothardo Mogontin§ sedis venerabili archiepiscopo, cuius etiam sigilli impressione 
cartula hgc signata est, reverentissimo congregationis eiusdem abate Manegoldo, 
Godeboldo preposito, Embricone camerario, Gerhardo urbis prefecto. Rata vero 
et indissolubilis uti permaneat, priores eiusdem gcclesig testes adhibiti sunt Ruot- 
hart, Eigil, Heinrihc, Hartwic, Gerunc, Adelun et alii, quorum nomina subsequuntur, 
Regizo, Gisilbraht, Ezo. 

*144. — Abt Burkard von 8. Jacob bei Mainz bekundet, dass die 

Wittwe Ennecha zu Lorch seinem Kloster Eigenbehörige 

zur Stiftung ihrer eigenen, ihrer Eltern und beiden Männer 

Memorien geschenkt habe. — 1096. 

Burkardus dei misericordia c$nobii saneti Jacobi foras muros Maguncig 

abbas licet indignus. Notum sit omnibus tarn futuris quam presentibus, quod 

Ennecha, matrona qu$dam in Lorecho, homines quosdam iuris proprii deo et 

6* 



Digitized by 



Google 



84 1096. - 1097. 

sancto Jacobo ad capitaleni censum IUI.?' denariorum in festo iam dicti sancti 

quotannis solvendorum nullo contradicente donaverit pro patris ipsius ac matris 

duorumque maritorum eius Volgeri et Adelgeri perpetuo celebranda memoria. 

Et ut hgc series ordoque rei ratus ac stabilis permaneat, sigillo sancti Jacobi per 

testes hie eonscriptos est communitus. Diso, Wolverich, Waltere, Hemmo, 

Vortwin, Meingoz. 

H§c traditio facta est anno incarnationis dominic$ M°.XC.VI. 

Im St.-A. Ein an der rechten S. der Urk. aufgedrücktes S. verloren. Gedr. Kindlinger, 
Hörigkeit 227; Bodmann 8. 11. Fälschung, und zwar, soweit der Schrifteharacter vermuthen 
läset, aus dem Ende des 12. Jahrh. Dem Fälscher lag die ächte Tradition von 1096 und die 
der Mitte des 12. Jahrh. angehörige Abschrift vor. Von 1090—1101 stand Manegold dem Kloster 
vor, während Abt Burchard zuerst 1107 erwähnt wird. 

145. — Gisilbreht schenkt dem Kloster Bleidenstatt einen Weinberg 

bei Winkel für den Fall, dass er gesund von Jerusalem 

zurückkehrt. — 1096. 

Notum sit omnibus in Christo credentibus, quod ego Giselbreth vineam 

meam decem perticas in latitudine et yiginti quatuor in longitudine continentem 

in marcha ville Winkela sitam, in uno latere sanetus Mauritius et in alio latere 

Richolfus comes, ad altare sancti Ferrutii in Blidenstat delegaverim, ut annis 

singulis, si sanus Jherosolimis rediero, urnam vini fratribus propinam, et si non 

revertar, quieunque heredum meorum idem persolvere neglexerit, eo die, quo 

memoria mea peragatur ibidem, fratres eandem vineam in suos usus transferant, 

Cuius rei testes sunt: Heinrich frater Giselberti precueti, Arnold, Wulferich, 

Sibodo, Rutwin et filius eius Rutwin, Dudo, Reginbod, Luitpold, Embricho, Hezil, 

Franco. Sub Ruthardo archiepiscopo. 

Abschrift von Schott in seinem Urkundenbuche zur Gesch. des Rheingräfl. Hauses. Hier- 
nach unvollständig gedr. Bodmann S. 93; Will, Mon. Blid. S. 32. 

146. — Erzbischof Ruthard von Mainz schenkt dem Kloster S. Alban 
Güter zu Eltville und Steinheim. — 1097. 

In nomine sanete et individue trinitatis. Ego Röthardus dei gracia 
Mogontine sedis archiepiscopus notum esse cupio omnibus fidelibus Christi tarn 
presentibus quam futuris, qualiter deo et sancto Albano et fratribus ibi deo 
famulantibus potestativa manu absque contradictione cuiusquam tradiderim in 
villa Altevila et Steinheim bona hereditaria Wingnandi civis Mogontini, omnem 
utilitatem et proprietatem ad nostrum ius et servicium pertinentem, que talentum 
annaliter persolvunt, ea videlicet condicione, ut, quoad vivam, ipsi fratres diem 
ordinacionis mee celebrent, post obitum vero meum idem fratres diem deposicionis 
mee perpetualiter ac devote observent. 

Facta est autem hec legittima tradicio anno dominice incarnacionis millesimo 
XC.V11 , indictione V*., Heinrico quarto Romanorum seeptra gubernante, me 
licet indigno Mogontine sedi presidente. Huius rei testes exstiterunt: ipsius loci 
abbas Theodericus, Godebolt, Hildegrin et Odelrich prepositi, Adelbrech et frater 
eius Volmar, Dudo, Embricho, Ruthart, Humbreht, Zeizolf, Richhelm, Oddo de 



Digitized by 



Google 



1100, nach September 24. - O. D. 1101-1104. 85 

Elfesheim, Hartman, item Hartman, Wulferich, Oddo clericus, Liuzo, Vvalteri, 

Godebolt, Arnolt, Hertwin, Arnolt, Walpreht, Razo, Hunger. 

Abschrift im Copialbuche des Stifts S. Alban, im Kreisarchiye zu Wttrzburg; hiernach 
gedr. Joann. II, 740. Weitere Nachweise bei Will I, 227, No. 21. Vergl. die bezügl. ürk. des 
Erzb. Sigfrid II. von 1227 September 22. 

147. — Sigebodo zu Rad, schenkt der inHöchst gegründeten Nieder- 
lassung des Klosters S. Alhan zu Mainz einen halben Mansen 
und Hörige zu Schwanheim. — 1100, nach September 24. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Notum esse cupio omnibus Christi 
iidelibus ego Sigebodo de villa nomine Rode, qualiter ego ipse et soror mea 
nomine Bertha pari consensu et prompta voluntate de nostris propriis bonis 
dimidium mansum in villa nomine Schweinheim situm dedimus pro remedio 
animarum nostrarum sancto Albano martyri ad supplementum inopie fratrum in 
loco, qui dicitur Hochstedin, deo et sancto Justino serviencium, eciam simul 
nostri proprii iuris mancipia, scilicet feminam nomine Regilam cum filiis eins 
Rugero et Elbrico filiabusque eius Linburga, Hazecha ea condicione, ut per 
singulos annos singuli duos denarios ad predictum locum persolvant ipsique 
liberam potestatem conversandi, ubi voluerint, habeant. Predicta autem bona 
simul cum mancipiis in usum fratrum de sancto Albano in predicto loco deo 
famulancium ita dedimus, ut si locus scilicet Hochstedin sancto Albano incor- 
poretur*), donacio nostra fratres ad ius predicti martyris censusque sine ulla 
contradictione sequatur. Quod si quis hec unquam infringere nisus fuerit, eterne 
maledictioni obnoxiua sit. 

Acta sunt hec anno dominice incarnacionis MC,- indictione IX, regnante 
Heinrico TTTT Romanorum imperatore augusto, Ruthardo Moguntine sedi presi- 
dente, cenobium sancti Albani Theoderico abbate regente, coram his testibus: 
Heinrico de Klingenburg, Brunichone, Luitfrido et aliis multis. 

Gedr. Joann. II, 741. Vergl. Scriba, Regg. III, 1004. 

148. — Kaiser Heinrich IV. schenkt dem Kloster S. Jacob bei Mainz 
drei Mansen zu Nordenstatt. — 0. D. 1101 — 1104. 
In nomine sancte et individue trinitatis. Heinricus divina favente clemencia 
Romanorum imperator augustus. Innotescat omnibus Christi nostrique fidelibus 
tarn presentibus quam futuris, qualiter nos ob interventum et peticionem 
amantissime nostre prolis Heinrici regis nee non fidelium nostrorum Wide- 
lonis episcopi 1 ) et Hartungi abbatis tres mansos in loco Nordenstat sitos in 
pago Cuningessunderint b ) cum omnibus ad eosdem pertinentibus, cum areis, 
edifieiis, agris, terris eultis et incultis, pratis, paseuis, campis, silvis, venacioni- 
bus c ), aquis, aquarum decursibus, piscacionibus, molis, molendinis, viis et inviis, 



*) incorporetur ändert Bodmann in seinem Handexemplar (auf der Stadtbibliothek zu 
Mainz) in auferatur. 
*) sie! 

°) venenacionibus die Abschrift. 
*) Buch. Widelo von Minden. 



Digitized by 



Google 



88 O. D. 1101—1104. - 1102. 

exitibus et reditibus *), quesitis et inquirendis seu cum omni utilitate, que aut 
acribi aut nominari potest, ad cenobium sancti Jacobi, quod extra murum 
Maguntie situm est, tradidimus. Et ut hec nostre tradicionis auctoritas stabilis 
et inconvulsa omni evo perseveret, hanc cartam inde conscriptam subtusque manu 
propria roboratam sigilli nostri inpressione insigniri iussimus. 

Durch die Mainzer Richter beglaubigte Abschrift saec. XIII im Sfc.-A. 

Hiernaoh Stumpf Acta No. 82. Die hier gegebene Bestimmung saec. XIII ezeunt. ist 
nicht zutreffend; die Abschrift gehört in die erste Hälfte des Jahrhunderts und genauer wohl in 
den Anfang desselben. Yergl. Reg. No. 2995. Die Ausführungen Friedemann's im Hess. Aren. 
VI, 10, sind verfehlt 

149. — Udalricus verpfändet dem Abte Härtung und Kloster S. Jacob 
das Dorf Roth 1 ) und vier Mansen zu Schwanheim. — 1102. 

In nomine " sanctg et individug trinitatis. Ego Hartungus gcclesig sancti 
Jacobi dispensator humillimus notum facio omnibus Christian^ fidei cultoribus, 
qualiter Udalricus de vico qui Roth nuneupatur oriundus eundem vicum cum 
omni iure, quo eum Gunzelinus pater eius possedit, et quatuor mansos in Svein- 
heim mihi ac fratribus in vadimonium pro centum talentis constituit eo tenore, 
ut si quis heredum suorum post eius obitum fratribus centum talenta redderet 
eo 8cilicet tempore anni, quando fratres inde omnes fruetus collegissent, alodium 
reeiperet. Quod ea condicione nos et advocatus noster Gerhardus urbis prefectus 
coneobrino b ) ipsius Üdalrici Almaro presente ac consentiente suseepimus ac 
deineeps eadem pactio apud Sveinheim coram familia sancti Jacobi sorore eius 
cum viro suo aliisque cognatis eius presentibus et consentientibus firmata est. 
Pro qua pactione ei triginta et septem libras dedimus ac prescriptos quatuor 
mansos in Sveinheim, quos et prius pro undeeim talentis in vadimonio habuimus, 
hac conditione remisimus, ut in primo anno solidum unum fratribus persolveret, 
quem postmodum pro beneficio optineret, et si uxorem de familia sancti Jacobi 
duceret filiosque ex ea proerearet, uxor et liberi possiderent. Si vero ipsi absque 
sobole vita decederent, post utriusque obitum mansos fratres remota omni heredum 
suorum contradictione reeiperent. Sin autem aliunde conubium peteret, nee 
coniux nee suorum quispiam inde aliquid optineret. Preterea ex alodio sancti 
Jacobi in Sveinheim unum, quod vulgo dicitur scluzzillant, et unum wingartlant 
areasque ad hec pertinentes et aream unam a Mogono usque ad plateam villg 
pertingentem eo iure, quo eas possedimus, ipsi concessimus, qug uxor et filii eius 
possidebunt, si de nostra familia erunt. Postmodum etiam theloneum nostrum in 
eadem villa et dimidium vineg nostrg beneficii loco a nobis suseepit, pro quibus 
debita obsequia nobis exhibere debebit. Huic conditioni testes veridicos adhi- 
buimus, quorum nomina subinferimus: Gerhardus urbis prefectus, Udalricus et 
Cfinradus frater eius de Etichestein *), Cuno de Mannendale, Franco et Hunbertus 



a ) retibus die Abschrift. 

b ) et sobrino Joann. 

*) Ober- und Niederrad? 

*) VergL y. Sohenk in den Mittheil, des Hanauer Bezirksrereins 1880, S. 24. 



Digitized by 



Google 



1108 November 10. - 1104 Juni 5. 87 

de Birgestat, Heinrich, Embrico camerarius, Hartwic •) centurio, Arnolt, Heinrich, 
Arnolt, Beginhart, Arnolt, Waltheri, Gerhart, Waltheri, Wolgis, Hvaltheri b ), 
Wolbero, Iiewo, Heinrich, Grifo, Volrat, Adelbero de Bruningisheim, Heinrich, 
Graft, Meingoz, Hartman ac omnis familia sancti Jacobi in Sveinheim. Hec ut 
rata et inconvulsa tarn ipsi quam nobis permaneant, hanc cartam inde con- 
scriptam sigillo sancti Jacobi fecimus insigniri. 

Acta sunt hec anno dominic$ incarnationis millesimo C.H., indictione X., 
imperante serenissimo principe Heinrico huius nominis quarto, Rothardo Mogontine 
sedis archiepiscopo, Friderico Coloniensi episcopo, Embricone et Anshelmo prepo- 
siti8, Trächmaro decano, Gerhardo urbis prefecto. 

Or. in München. Das unten rechts aufgedrückte S. aus weissem Wache wird schon von 
Joannis als stark beschädigt beschrieben; dasselbe zeigt den h. Jacobus im Brustbild, von der 
ümschr. erhalten: t Ja VXPI APOSTOLVS. 

Indorsat saec. 15: De yilla Rode iuxta Sweynheym, quod abbas recepit eam in pignus 
pro c. libr. 

Nach dem Or. gedr. Joann. II, 805, mit Beschreibung des Siegels. Die Angabe des J. 1101 
daselbst als des AussteUungsjahres ist Druckfehler, der daselbst S. 929 corrigirt wird. 

Scriba, Regg. m, 1007. 

150. — Die Wittwe Walpurga schenkt dem Kloster 8. Jacob bei 
Mainz ihr Gut zu Okriftel und Lieh. — 1103 November 10. 

Quarta idus Novembris. Ego Walgpurga layea Humberti quondam coniux 
allodium meum, duas molas meas, navigium unum, que Acruftele possedi, et 
duos mansos in pago Liehe fratribus sancti Jacobi extra muros Moguntie dedi, 
ut nostrorum amborum et Lüze cuiusdam semper agatur memoria et pro singu- 
lorum commemoracione fratribus ibidem quinque constitui uncias. Insuper pro 
rae meisque parentibus et filiis in capella sanete Marie ibidem bis in ebdomeda 
defunetorum celebretur missa, una die sabati et alia die, qua fratres ordinaverint. 
Ad sanetam Mariam quoque constitui novem uncias decem solidos pro lumine et 
quinque fratribus ibidem ad caritatem in dedicacione eiusdem capelle. 

Actum anno domini millesimo centesimo tercio. 

Yon den Mainzer Richtern beglaubigte Abschr. saec. XIII im 8t.-A. 

Gedr. Gnden. I, 926; vergl. Baur, Arnsburg. U.-B. 8. 199; Scriba, Regg. III, 1009. 

151.— Mainz 1104 Juni 5. 

Kaiser Heinrich IV. bestätigt der Abtei S. Simeon zu Trier 

den Zoll zu Coblenz. De Moguntia debent dare IV. denarios 

et L den. vini. De Binga et Loricha similiter . 

Data Nonas Junü Anno ab incarnatione domini M.C.1LLL. Indictione XU. 
Begnante Heinrico tercio romanorum imperatore augusto. Anno regni eins L. 
imperii autem . XV111. Actum Mogunti j in dei nomine feliciter. Amen. 

Or. in Trier. 

Gedr. Mittelrh. U.-B. I, 467. Sonstige Drucke und Nachweise bei Gtaerz, Mittelrh. Regg. I, 
No. 1580. 



*) Hartuno Joann. fehlerhaft. 
b ) Waltheri Joann. 



Digitized by 



Google 



88 1104. - 1107. 

152. — 1104. 

Wezelo de Bigenheim gibt dem Stifte S. Victor zu Mainz als 
Precarie auf unum quartale vinearum in Marcoburnen in marca 
Haderheim. 

Aus dem Praesenz-Lagerbuche des Stifts mitgetheilt Bodmann S. 81. 

153. — Cöln 1105 December 3. 

Kaiser Heinrich IV. schenkt der Abtei S. Pantaleon zu Cöln 

predia cuiusdam anciÜ£ nostr§ de Bobardo Gerdrudis vidug, videlicet tres curtes, 
unam in villa Campo, aliam in villa Husün 1 ), terciam in villa Daleheim sita, in 
pago Einriche et in comitatu Ludewici comitis de Arnstein — — — — — 

Data HL nonas Decembris, anno dominice incarnationis M.C.V., indic- 
tione XIIH., regnante Heinrico HL Romanorum imperatore augusto, anno L.VJLL, 
imperante autem anno XXI. Actum est Colonij feliciter amen. 

Or. in Berlin. 

Gedr. Lacomblet, U.-B. I, No. 265; Jaffe\ Dipl. quadr. No. 31; Stumpf No. 2976. 

154. — Cöin 1107 November 2. 

König Heinrich V. schenkt der Abtei S. Pantaleon zu Cöln 

predia cuiusdam ancillg nostrg de Bobardo vidug Gerdrudis videlicet tres curtes, 
unam in villa Campo, aliam in villa Husün, tertiam in villa Daleheim sita in 
pago Einriche et in comitatu Ludowici comitis de Arnstein — — — — — 

Data Uli. nonas Novembris, anno dominice incarnationis M.C.VTL, indic- 
tione I., regnante Heinrico quinto Romanorum rege anno HL, ordinationis autem 
anno V 1 1 IT. Actum est Colonig feliciter in Christo amen. 

Or. in Berlin. 

Gedr. Lacomblet I, No. 270. Stampf No. 3020. 

155. — Abt Dietrich von S. Alban dotirt in Gemeinschaft mit dem 

Abte Burchard von S. Jacob die neugeweihte Kirche zu 

Medenbach und bestimmt die Rechte und Pflichten des 

daselbst angestellten Geistlichen. — 1107. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Notum sit omnibus Christi fidelibus 

tarn futuris quam presentibus, qualiter ego Theodericus licet indignus, minister 

tarnen gracia dei ecclesie martiris Christi sancti Albani, per dominum Har- 

bertum*) episcopum ecclesiam in villa, que dicitur Medenbach, feci consecrari 

pulsatus omnium illic commorancium devotissimis supplicacionibus nostreque con- 

gregacionis fratribus ipsis conpassionem exhibentibus et») lege caritatis pro ipsis 

misericorditer intervenientibus. Hos enim ad ecclesiam 9 ) venire quociens debe- 

bant et expediebat, longi itineris difficultas et rei familiaris angustia prohibebat. 

Quapropter ego et domnus abbas ecclesie sancti Jacobi Burchardus mansum 

unum consecrate illic Christo ecclesie in dotem dedimus et predicte ville habita- 



*) Die Worte et — bis Hos fehlen bei Joann. 
*) 8. Goarshausen. 

") Bisohof Hartbert von Brandenburg 1100-1122. 
*) Nordenstatt. 



Digitized by 



Google 



1107. - 0. D., 1107—1114. 89 

tores singulis annis quinque solidos, simul eciam, qui proximam villara, que 

dicitur Wedelensassen 1 ), incolunt, triginta denarios nobiscum gaudentibus et 

benigne consencientibus domno corepiscopo Asmaro ac Gundolfo, tunc ipsius 

matris ecclesie 2 ) presbitero, tali videlicet condicione, ut predicti homines in prefata 

ecclesia haberent baptismum et sepulturam sine contradictione. Et quicunque 

presbiter hanc curam susciperet, in exequiis mortuorum omnes Bolus haberet 

oblaciones atque divinum officium ibi ageret dominicis diebus, secunda quoque 

feria, quarta et sexta, vigiliis eciam apostolorum omnibusque celebribus nataliciis 

sanctorum, exceptis dumtaxat tribus diebus, natalis videlicet domini et resurrec- 

tionis eiuß atque pentecostes, in quibus ob reverenciam tante sollempnitatis ad 

matrem ecclesiam omnes convenirent, ceteris vero diebus in ecclesia, quam dei 

et nostro auxilio consecratam supra diximus, divinum officium semper haberent. 

Huius rei testimonium adhibuimus tarn clericorum quam laicorum fidelium, 

quorum hec sunt nomina: Anshelmus prepositus, Richardus prepositus, Wigo 

prepositus a ), Gerhart, Erlewinus, Adelbero, Gundolt, Volmar, Adelbraht, Dammo, 

Wolfo, Volrath, Heinrich, Humbraht, Godehelm, Heriman, Giselbraht, Cuno. 

Facta sunt autem hec consenciente domno Ruthardo, sancte Moguntine 

sedis archiepiscopo, anno dominice incarnacionis millesimo centesimo septimo, 

indictione quinta decima, regnante Heinrico rege huius nominis quinto. 

Abschrift im Copialbuche des Stifts 8. Alban, im Kreißarchive zu Würzburg; hiernach 
gedr. Joann. II, 741. Vergl. Joann. II, 806; Vogel 8. 564. 

156. — Abt Burchard von S. Jacob bei Mainz gibt eine Hofstätte 
seines Klosters zu Lorch in Erbpacht. — 0. D., 1107 — 1114 3 ). 

C. In nomine sancte et individuae trinitatis. Ego Burchardus cenobii sancti 

Jacobi, quod est Magontie foras murum civitatis in monte specioso collocatum, 

humilis provisor. Notum esse cupio omnibus tarn futuris quam presentibus in 

Christo fidelibus, qualiter ex consultu fratrum nostrorum aream unam, que ad 

castellum sita est in villa Lorecha, Erluwino cuidam de eadem villa hereditario 

iure concessi possidendam, quam ipse postea quam suscepit et sue ditioni subegit, 

dei respectu pro remedio anime fratris sui Dragebodonis paullo ante defuncti et 

apud ecclesiam nostram traditi sepulture obtulit super altare sancti Jacobi ea 

videlicet pactione, ut tarn ipsi, quam omnibus heredum sibi lege succedentibus 

perpetualiter cedat obtinenda. Et ut hoc ratum et inconvulsum temporum pro- 

cessu perdurare possit, cartam hanc imaginis potius sancti Jacobi quam nostri 

sigilli impressione feci assignari Huius rei testes sunt: Zeizolfus maioris 

monasterii decanus, Adelhun, Cristan, Sigibodq, Ernost, Liudolfus, Graft, Wolpero 

et multi alii 

Nach dem Or. gedr. Bodmann 8. 170. Das aufgedr. 8. aus weissem Wachse zeigte das 
Bild des h. Jacob; Umschr.: f Jacobus Diu Xpi apostolus. 



a ) Bei Joann. folgt auf Wigo als weiterer Zeuge „Regilo prepositus 44 . 

l ) Wildsachsen erhielt 1145 eine eigene Kirche, vergl. die bezügl., unten folgende Urk. 

") Nordenstatt. 

*) Nach Massgabe der Pontiflcatsjahre des Abts. 



Digitized by 



Google 



90 1108 Mai 11. — 1108. 

157. — Mainz? 1108 Mai II. 

Erzbischof Ruthard von Mainz reformirt das Kloster Diei- 
hodenberg und dotirt dasselbe. — — — — — — — — — 



Tradidi enim sollempniter potestativa manu mea sine omni contradictione 
super reliquias sancti Disboti — — — et quoddam novale vinearum in valle 
inter Husen et Hasemanneshusen, quod infra descriptis locis terminatur. Incipit 
enim a Radendich superius et ita deorsum tendit usque in Huserbach et inde 
usque ad beneficium Eigilwardi et ascendit sursum usque ad nemus episcopi 
atque inde extenditur usque ad Huserhubun et sie redit usque in Radendich. 
Quicquid hoc ambitu continetur, totum cum omni iure et utilitate supradicto 
saneto contuli. Et in Rudensheim curtim unam cum oetava parte unius mansL 
Addidi etiam in eadem donatione vineam quandam iuxta Loreche in Buddendale, 
que fuit beneficium Wernheri de Gysenheim, in eadem donatione apposui *). 
Apposui etiam — — — — — — — — — , ut per singulos annos 

cum supradicto manso tres libras indubitata estimatione sufficiant persolvere, que 
Wolverico de Winchela, qui prius hanc deeimationem habuit, idem prepositus 
pro beneficio recompensavit. — — — — — — — — — — — — 

Porro hec traditio facta est V. idus Maii, anno dominice incarnationis MCVHL, 
indictione L, regnante Henrico Romanorum rege quinto, regente ecclesiam suam 
domino Jhesu Christo, a quo omnis bona voluntas preparatur et ad quem respicit 
pietas actionum ac remuneratio premiorum. Huius rei testes sunt etc. Unter 
den Zeugen Bertolfus comes de Nuringen, Ludewicus comes de Arenstein, Buobo 
de Eltavilla, Embricho vicedominus. 

Abschrift im Diplomater des Klosters Disibodenberg in Darmstadt. Gedr. Joann., Spicil. 
S. 89; Guden. I, 37; Boyer, Mittelrh. U.-B. I, 473 mit 1107. Vergl. Joann. II, 806; sonstige 
Nachweise bei Scriba III, No. 1011; Goerz, Mittelrh. Regg. I, No. 1619; Wül I, 240, No. 83. 

158. -1108 Mai 15? 

Erzbischof Ruthard von Mainz schenkt seinem Erzstifte die 
curia Bleiniche im Nahegau und andere Güter. — Preterea roborata 
tradicione predecessoris mei archiepiscopi Wezelonis, qua constituit singulis annis 
predictis fratribus dari vino EH. carratas apud Logenstein, ego quintam ex parte 
nostri addendam annuatim constitui. — — — — — — — — — — 

Unter den Zeugen Bertholdus comes. 

Data XVIII. kal. Junii, anno dominice incarnationis M.C.VHL, indictione I., 
regnante Heinrico huis nominis quinto. 

Gedr. Guden. I, 388, sodann aus neuerer Abschrift Mittelrh. U.-B. I, 477. Vergl. Scriba 
III, 1012; Weidenbach, Reg. Bing.; Goerz, Mittelrh. Reg. I, 1620; Will I, 241, No. 84. 

Will nimmt als Ausstellungstag Mai 16 an ; mehr ansprechend ist jedoch die von Weiden- 
bach vorgeschlagene Aenderung kal. Jim. in kal. Jul. 



») In einer zweiten Ausfertigung lautet die Stelle: — — contuli. Insuper et vineam 
quandam iuxta Loreche etc. 



Digitized by 



Google 



1108. — 1108. 91 

159. — Ludwig und seine Frau Bezecha schenken dem Kloster 
8. Jacob bei Mainz Weinberge und Aecker zu Rüdesheim 
und einen Hausplatz zu Mainz. — 1108. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Noverint omnes veritati et iusticie 
annitentes, qualiter ego Ludewicus et uxor mea Bezecha communi consilio tradi* 
dimus sine omni contradictione de proprio nostro ad cenobium sancti Jacobi, quod 
extra murum Mogoncie in sconeberge constructum est, quinque partes vinearum 
in villa Rudinesheim his in locis sitas: unam in loco zu semidun, partes II" zu 
buhelun, item unam zu crucen et in loco zu breiddenwingardun unum fere 
iugerum. His addidimus duas partes agri frugiferi, unam in loco lachun et aliam 
zu secelingun. Hec Imeza soror uxoris mee et Wigo maritus eius in hereditatem 
susceperunt ab reverendissimo eiusdem monasterii abbate Burchardo ea pactione, 
ut ipsi et posteri eorum omnibus annis novem uncias, scilicet quatuor et dimidiam 
in meo ac tantundem in anniversario coniugis mee fratribus exinde persolvant. 
Quod si facere neglexerint, acceptis legitimis induciis si satisfacere distulerint, 
abbas bona eadem Ulis auferat et ad dispositionem fratrum pro eorum beneplacito 
transferat. Preterea dedimus in urbe Mogontia iuxta curtim episcopi aream 
unam, cuius possessores Romundus et Elfridus eorumque successores per singulos 
annos quinque solidos fratribus solvere debent. Et ut hec traditio nostra firma, 
stabilis et inconvulsa omni tempore permaneat, hanc cartam inde conscriptam 
impetravimns a domno nostro Ruthardo venerabili archiepiscopo eius sigilli 
inpressione signari ac tanto astipulatore corroborari. AfFuerunt etiam idonei 
testea ac precipui veritatis observatores : reverendus abbas supradictus Burchardus, 
Udo, Rothardus, Williclinus, Gerungus, Stephanus, Diemo, Rudolfus, Reginberdus, 
eiusdem loci seniores, et laici: Gozwin, Waltheri, Bubo, Ernost, Friderich, 
Hartman et alii quam plures. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis millesimo C°.VHI ., indictione 
prima, regnante Heinrico rege huius nominis quinto, anno regni eius tercio. 

Nach dem Or. mit aufgedrücktem S. des Erzbischofs Ruthard gedr. Bodmann S. 104. 

160. — Abt Burchard von S. Jacob zu Mainz setzt die Bedingungen 

fest, unter welchen Anshelm das von seinem Vater Ezzo 

dem Kloster geschenkte Gut zu Lorch in Erbpacht erhält. 

— 1108. 

(In nomine patris et ßii) et Spiritus sancti. Ego Burchardus humilis provisor 

ecclesig sancti Jacobi notum esse cupio cunctis fide(libus tarn futuris, quam pre) 

sentibus, qualiter Ezzo de villa Loricha ad conversionem veniens mansum I um , 

quem in predicto loco proprium posse(derat, .) ae sollempni donatione ad 

altare sancti Jacobi tradidit. Hunc filius eius Anshelmus iure hereditario a nobis 
suscepit eo tenore, ut ipse et posteri eius propinquiores omnibus annis in festo 
sancti Martini uncias VH em custodi et V. solidos fratribus persolvant. Quem 
censum si statuto tempore reddere neglexerint, datis legitimis induciis si non 
satisfecerint, ab hereditate excludantur et ad utilitatem gcclesig pro libitu custodis 
ac fratrum idem mansus disponatur. 



Digitized by 



Google 



92 1108. - 1109, vor Mai 2. 

Acta sunt anno dominicg incarnationis millesimo C°.V1LL ., indictione 1% 
regnante Heinrico rege huius nominis quinto, sub reverentissimo Mogontine sedis 
archipresule Ruthardo, cuius Bigilli impressione carta hec signata ac contra 
(omnes) adversarios tali testimonio confirmata est. Preterea et alii sunt testes 
adhibiti: ego quidem Burchardus abbas, Udo, Rüthardus, Williclinus, Gerungus, 
Diemo, Rädolfus fratres et prelati cenobii nostri et laici Anshelm, Waltheri, Bubo 
et alii quam plures. 

Or. im St.-A. zu Darmstadt, beschädigt, die obere rechte Ecke fehlt und hiermit der 
Anfang der drei ersten Zeilen. Das im Ganzen gut erhaltene, kreisförmige, aufgedrückte S. zeigt 

den sitzenden Erzbischof mit Buch und Stab, Umschrift beschädigt, erhalten : Rvo s . Di . 

G gontiensis Archieps. Hiernach gedr. Stumpf, A. Mog. S. 4 ; das noch unbeschädigte Siegel 

abgebildet bei "Würdtwein Nov. Subs. I, pag. XXXII, vergl. dazu dessen Bemerkung pag. XXXVIII. 

Ueber die Anführung dieser Urk. in dem Zinsregister des Klosters S. Jacob aus der Mitte 
des 15. Jahrh. vergl. die Bemerkungen zu der Urk. des Erzb. Ruthard von 1092, No. 141. 

161. — Rheingraf Richolf schenkt der Propstei 8. Johann auf dem 
Bischofsberge die von dem Erzbischofe Ruthard von Mainz, 
seinem Schwager, geweihte Bartholomäuskirche zu Klingel- 
münde mit dem Aussätzigenhause, einem Weinberge da- 
selbst, der Grafeninsel, einem Gute, drei Mansen zu Alges- 
heim, zwei Weinbergen im Gräfenberge und drei Hörigen. 
— 1109, vor Mai 2. 
In nomine sancte et individue trinitatis. Feliciter agi putamus res humanas, 
si nostris ex facultatibus res adiuvemus divinas. Quam sententiam nos Richolfus 
comes Rinckaugie et uxor mea Danckmodis cum filio nostro Ludewico et filia 
nostra Werdtrude ante oculos ponentes. et pia consideratione attendentes ecclesiam 
in villa nostra Clingelmunda infra Winzellam haud procul a Reno factam et a 
Ruthardo leviro meo in honorem sancti Bartholomei consecratam sancto Johanni 
baptiste in episcopi monte cum curte leprosorum officinis apta et vinea decimarum 
exactione immuni prefate ecclesie adiacente, cum comitis insula 1 ), vicino et certo 
predio subnotato legali stipulatione tradidimus eaque ratione confirmavimus, ut 
ibidem missa per annum consuetis temporibüs celebretur et leprodochium cum 
omnibus suis appendiciis a sancti Johannis in episcopi monte preposito administretur. 
Tradidimus etiam monachis deo in prefato monte servientibus tres mansos in 
Algesheim marcha in pago Gaugia et vineas duas in comitis monte et tria man- 
cipia. Eiusdem traditionis liberam potestatem illorum subtilitati concessimua, 
concedendo firmavimus et quiequid huic traditione deo iuvante addere poterimus, 
una eademque confirmatione stabilivimus. Ad hec etiam eandem ecclesiam sancti 
Bartholomei et eius atrium ab onni servitutis iugo absolvimus et tali libertati sub 
prefati archiepiscopi Ruthardi anathemate adscripsimus, ut etiam ab archiepis- 
copali libera sit servitio. Et atrium ipsius ecclesie neque baptismalis ecclesie 
presbiter neque aliquis clericorum aut laicorum aut sepultura aut alia occasione 
inquietare presumat. 

Acta sunt autem hec et feliciter consummata anno ab incarnatione domini 

*) Die Lützelau. 



Digitized by 



Google 



1109, Tor Mai 2. — 1109 Mai — 1110 August. 93 

nostri Jhesu Christi MCIX., indictione II., regnante Henrico imperatore quinto, 
sub Ruthardo Moguntinensi archiepiscopo ceterisque subnotatis testibus: Anshelmo 
maioris ecclesie preposito, Richardo cantore, Menigone camerario ceterisque 
fratribuB. De sancto Albano Gerbero abbate, Burchardo ceterisque. De sancto 
Johanne in episcopi monte Otfrido preposito, Theoderico, Cunrado ceterisque quam 
plurimis eiusdem ordinis. 
Gedr. öuden. I, 40. 

*162. — König Heinrich V. bestätigt die Immunität des Klosters 
Johannisberg. — 1109 Mai — WO August. 

C. In nomine sancte et individuae trinitatis. Henricus divina favente 
dementia rex. Ecclesiasticas res humanis augeri beneficiis nobis ad salutem 
proficere confidimus regalique dignum persona existimamus nichil eorum prorsus 
renuere, pro quibus a quopiam fidelium nostrorum ammoniti, sed omni intentione 
comonita largiter adimplere. Quocirca omnium Christi nostrique fidelium uni- 
yersitati notum fieri volumus, qualiter E. abbas monasterii, quod est constructum 
in honore beati Johannis baptiste in pago Reni inferioris, obtulit regalitati nostre 
preceptum emunitatis quondam venerabilis Rudhardi sanctae Mogontiensis ecclesiae 
archiepiscopi, in quo continebatur, quod ipse monasterio prefato talem emunitatis 
terminum indulsisset, qualis per descriptum numerum bonorum in primeva sui 
fundatione conprovincialium accedente suffragio pariter et consensu statutus fuiBset 
et certis signis quibusdam ordine legali undique discretus eo tenore, ut nullus 
posthac in illo districtu seu vel emunitate potestatem aliquam aut iudicium 
exercendi aut quidpiam iuris exigendi licentiam habeat, quia totum eidem loco, 
quicquid vel utilitatis aut iuris in illo habuit, integraliter sub interminatione 
banni sui fuisset intitulatum. Quod ut de cetero firmius habeatur, verius credatur 
et omni evo stabilius recolatur, postulavit nos predictus abbas, ut auctoritatem 
precepti supra nominati ad prefatum monasterium, cui preesse videtur, nostra 
quoque regali auctoritate bannoque regio dignaremur confirmare. Cuius petitioni 
nos pro divine retributionis desiderio nee non et pro amore beati Johannis bap- 
tiste precursoris dominici eundem districtum cum emunitate omnique utilitate ad 
prefatum cenobium delegavimus et nostra regali auctoritate in perpetuum con- 
firmavimus districtius inhibentes, ne quis eundem locum causa vel potestatis aut 
iudicii ibidem exercendi aut gravaminis cuiuslibet inferendi audeat ingredi, quod 
qui attemptare presumpscrit, nostram se indignationem ineurrisse dignaque se 
animadversione plectendum (forte sciat) a ). Et ut hec auetoritas nostra incönvulsa 
permaneat, manu nostra illam roborayimus et sigillo nostro insigniri iussimus. 

Gedr. Bodmann S. 201 „aus einer alten Abschrift" ; Stumpf No. 9216. 

Neben der von Roth veröffentlichten, wahrscheinlich falschen Urk. des Erzbischofs Ruthard 
für Johannisberg von 1091 bringt die vorstehende Urk. den Inhalt eines anderen preceptum 
desselben Erzbischofs, der jedoch weder mit dem jener Urk., noch mit den Angaben stimmt, 
welche Erzb. Adelbert I. in dem Privilegium von 1190 über die Verleihungen Ruthard's an 
Johannisberg macht. 

*) Das Eingeklammerte Zusatz Bodmann's. 



Digitized by 



Google 



94 1110 August 1. — 1112. 

Bedenken formeller Natur lassen sich gegen die Aechtheit der Urk. nicht Yorbringen. 

Als Abfassungszeit ergibt sich anscheinend die Zeit der Sedisvacanz zwischen dem Tode 
Ruthard's und der Erhebung Adelbert's I., wie Stumpf richtig angenommen hat. Auch hier- 
gegen würde nichts einzuwenden sein. 

Bedenklicher ist jedoch der Inhalt der Urk. Nach derselben hat: 

1) der zeitweilige Abt E. zu Johannisberg bei dem Kaiser den Antrag auf Bestätigung 
des Praecepts Ruthard's gestellt. 

Diesem steht als unvereinbar entgegen, dass das Kloster auf dem Bischofsberge damals 
noch nicht Abtei war, sondern eine Propstei des Klosters S. Alban. Zur Abtei wurde das 
Kloster erst durch Erzb. Adelbert I. erhoben. Nicht minder verdächtig ist die Person des 
Abtes E., da nach der Schenkungsurkunde des Rheingrafen Richolf für das Kloster vom J. 1109, 
also gerade aus der Zeit, in welche die vorliegende Urk. gehört, demselben der praepositus 
Otfridus vorstand. Der abbas E. scheint demnach dem Privileg Adelbert's von 1190 ent- 
nommen zu sein. Andernfalls müsste ein Y ersehen der kaiserlichen Kanzlei oder ein Lesefehler 
des Abschreibers angenommen werden. 

2) der Erzbischof Ruthard dem Kloster bereits die Immunität für denselben Bezirk und 
mit denselben Bestimmungen verliehen, wie es später Erzb. Adelbert I. durch das Privileg von 
1130 that. Schon bei Besprechung der Urk. von 1091 ist darauf hingewiesen, dass Erzb. Adelbert 
in diesem Privileg die Schenkungen und Verleihungen Ruthard's im Einzelnen aufführt. Wenn 
bei Ausstellung dieses Privilegs ein praeceptum Ruthard's, des Inhalts, wie ihn vorstehende Urk. 
ergibt, vorgelegen oder wenigstens die mündliche Ueberlieferung oder Zeugen nachgewiesen 
hätten, dass schon Ruthard diese Immunität der damals wohl nicht sehr bedeutenden und in 
ihrer Abhängigkeit vom Mutterkloster völlig unselbstständigen Niederlassung verliehen hätte, so 
würde Adelbert dieses gewiss gesagt haben, während aus dem Privileg von 1190 nur hervorgeht, 
dass er selbst der Verleiher der Immunität war. 

Demnach kann die vorstehende Urk. nur als eine auf dem Privileg von 1190 aufgebaute 
Fälschung betrachtet werden, angefertigt zu dem Zwecke, um der vielleicht zu irgend einer Zeit 
bestrittenen Immunität des Klosters ein bis in die Zeit des Stifters Ruthard hinaufgehendes 
Alter zu geben. 

163. — Cob\em MO August I. 

Erzbischof Bruno von Trier stiftet und dotirt ein Hospital 

bei der Stiftskirche S. Florin zu Coblenz. Item vicini de Logansten 

vineam unius karradg. Uli de Osterspeia vineam zechenroth appellatam ad eandem 
domum dei assensu communi devoverunt et legittime tradiderunt. 

Data est Confluentig, anno ab incarnatione domini MCX. Indictione IQ. 

Kalendis Augusti. Regnante Heinrico Romanorum rege V. Brunone antistite 

Trevericg sedi feliciter presulante. Preposito Brunone. Sigefrido palatino comite 

Feliciter. 

Aus dem Or, gedr. Mittelrh. Ü.-B. I, 479. 

Sonstige Drucke und Nachweise Goerz, Mittelrh. Regg. I, 1634. 

164. — Propst Ceizolf von 8. Johann zu Mainz gibt ein zum Vermögen 

seines Stifts gehöriges Gut zu Hallgarten an Ruthard aus 

Winkel in Erbpacht. — 1112. 

C. In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Ceizolfus veteris monasterii *) 

qualiscunque prepositus notum esse cupio tarn futuris quam presentibus, allodium 

unum nomine Hargardun pertinens ad prebendam fratrum eiusdem monasterii per 

manum domini mei archiepiscopi Adelberti cuidam Ruthardo de villa, qug vocatur 



») Für „yeteris monasterii" setzte der Schreiber des Eberbacher Ocul. mem. „quod dicitur 
aldedum". Diese Lesart ist in die aus dieser Quelle geflossenen Drucke übergegangen. 



Digitized by 



Google 



1112. — 1112. 95 

Winkela, in possessionem iustg hereditatis tradidisse et de duobus mansis allodii, 
quos habuit in Wienheim ultra Renum contra Winkelun, unum per eandem 
manum recepisse, per quem stabile et inconvulsum remaneret, quod esset in nostra 
conditione. Firmiter enim et coram multis boni testimonii viris condiximus, quod 
ipse vel eiusdem boni heredes mihi et posteris meis, aliis scilicet mihi succeden- 
tibus prepositis, semper fidelitatem iurarent et ut in festivitate sancti Martini 
duas libras denariorum inde persolverent et si illam diem supersederent, statim 
in crastino V. solidos inde componerent et sie inducias XIIII clm dies haberent et 
seeundo et tercio simili modo et si has tres inducias neglegerent, ut predictum 
TTiATiftiim cum aliis bonis amitterent, quia quieunque hjc bona habent, eundem 
mansum habere debent. Adhuc eciam illud statuimus, quod idem allodium num- 
quam in plures heredes quam in IUI / possit dividi nee ignorante vel nolente 
preposito vendi et summa census ad prebendam fratrum numquam minui. Lauda- 
vimus quoque, si non dato censu possessor eiusdem boni vocatus per nuncium 
prepositi ad satisfactionem venire contempneret vel eadem bona inculta et neglecta 
dimittere vellet, supradictum mansum cum bonis amitteret. Ut autem hgc nostra 
conditio stabilis et inconvulsa sequenti gvo permaneret, dominus meus Adelbertus 
dei gratia Mogontin$ sedis archiepiscopus hanc cartam sigilli sui impressione 
insigniri preeepit. Huius rei testes sunt: Anshelmus prepositus, Godeboldus pre- 
positus et camerarius, Turinbertus magist er, Richardus cantor et prepositus, 
Asmarus prepositus. Capellani: Heinricus prepositus Wormatiensis, Dudo pre- 
positus, Sigelo, Heinricus, Embricho. Laici: comes Arnoldus, comes Emicho, 
comes Berhtolfus, Embricho camerarius et filii eius Salman et Embricho, Wal- 
bertus scultetus, Eberhardus et frater eius Burchardus, Gerhardus, Warmundus. 
Acta sunt hgc anno dominieg incarnationis M.CJH m .°, indictione V., im- 
perante Heinricho huius nominis V°, Adelberto archiepiscopo Mogontine $cclesi$ 
currum aurigante feliciter amen. 

a) Or. auf der Stadtbibliothek zu Mainz. Das aufgedrückte S. des Erzbischofs in braunem 
W. ist am oberen Theile stark lädirt. In dem dem 12. Jahrhundert angehörigen Indorsat 
„testamentnm de Hergarden" ist das e in erster Silbe durch Uebersohreiben des a corrigirt. — 
Ueber die Besiegelung der Urk. durch Erzb. Adelbert vergl. Stumpf, A. Mog. XXXII. 

b) Abschrift aus dem Jahre 1211 im Eberbacher Ocul. Mem. I, Fol. 41. 

Gedr. nach a) Koch, Erbleihen im Erzst. Mainz, Beilage No. Y; Mone, Zeitschr. XIX, 37 
Banr, hess. U.-B. Y, 4; Bodmann S. 117 im Auszuge. Nach b) "Wenck, hess. Landesgesch. II, 59 
Bat, Beitrage I, 140; Rössel, Eberb. ürk.-B.I,5; vergl. Bodmann S.80, 118; Willi, 24ß,No.25 
Wagner, Stifter n, 352, 357. 

165. — Erzbischof Adelbert I. von Mainz bestätigt die von der 

Wittwe Cuniza dem Kloster S. Jacob gemachte Schenkung 

von Gütern zu Weilbach. — 1112. 

C. In nomine sanete et individue trinitatis. Ego Adelbertus dei annuente 

dementia Moguntine sedis archiepiscopus. Innotescat omnibus Christi fidelibus 

tarn futuris quam praesentibus, qualiter quedam vidua nomine Cuniza a ) ob 

salutem anime sue et Gebehardi mariti sui defuneti tradidit per manum tutoris 



*) Cuniza die Abschrift im Copiar; Steiner las Cunila, was Will in Cuniza besserte. 



Digitized by 



Google 



06 1112. - 0. J M llia-112ä (1122?) Mai 26. 

sui Gerhardi, scilicet fratris sui, totum allodium suum in villa Wilibach in pago 
Cunengessundera in comitatu Rudolfi comitis situm ad monasterium sancti Jacobi, 
quod extra Moguntie murum in monte, qui sconeberg dicitur, exstructum est, 
cum omni utilitate, que ullo modo inde provenire potest, cum areis et edificiis, 
cum agris et vineis, terris cultis et incultis, pratis, pascuis, capturis, silvis, vena- 
tionibus, aquis aquarumve decursionibus, piscationibus, molis, molendinis, viis et 
inviis, exitibus et reditibus, quesitis et inquirendis et omni iure, quo id ipsa 
obtinuerat. Eadem quoque vidua abiecto seculari habitu conversa obedientiam 
Burchardo reverendo abbati eiusdem monasterii spospondit et prebendam fratris 
unius accepit et tunc quidem tres mansos eiusdem allodii absolute in testimonium 
geste rei abbati et fratribus concessit, reliqua vero ad usum vite sue ab eodem 
abbate recepit, ut post mortem eius predicta ecclesia libero iure omnia possideret 
Huius rei testes sunt: Burchardus abbas, Asmarus, Ceizolfus, Cuno. Laici quoque: 
Gerhardus et filii eius Gerhardus, Wulvericus, Stevan, Volprat, Reginhart, Liut- 
frit, Heidolf et alii multi. Et ut hec rata et inconvulsa omni evo permaneant, 
hanc chartam inde conscriptam et banno nostro roboratam contra omnes falsitatis 
assertores sigilli nostri impressione muniri precepimus et insigniri. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis millesimo C.XII, indictione V., 
in Christo feliciter. 

Or. ehemals in Hanau, jetzt verloren. Abschriften hiervon: 

a) in dem in Bodmann's Nachlasse in Miltenberg befindlichen, von dem Abte Jacobua 
Keim geschriebenen Copialbuche des Klosters S. Jacob; 

b) von der Hand Steiner's, nicht fehlerfrei, im St.-A. 

Im Ausznge mitgeth. Steiner, Fünf histor. Aufsätze 102, vergl. Nass. Annal. HI, 2, 106; 
Aren, für Hess. Gesch. VI, 11; Will, Regg. I, 248, No. 29. 

166. — 1112. 

Erzbischof Adelbert I. von Mainz bestätigt eine Schenkung 
des Erzbischofs Ruthard für das Kloster auf dem Bischofsberge, 
in welcher es heisst: — „qualiter Ruothardus huius sanete Mogontiensis 
ecclesie yenerabilis archiepiscopus felicis memorie predecessor noster ad eundem. 
locum (Biscovisberc) curtim unam et partem sahee terre sue de proprio patri- 
monio in pago Nachgowe in villa Alginsheim ad altare sancti Nycolai in predicta 
ecclesia delegavit, que talibus tunc terminis circumscripta fuisse probatur. Inprimis 
ab eo loco, qui yulgariter dicitur eunigesbunda, et inde in summitate per planitiem 
usque ubi disterminatur marca ville Oppenheim et inde etc. 

Auszug bei Bodmann S. 2Qß. WiU I, 248, No. 80. 

*167. — Kaiser Heinrich V. bestätigt die Immunität des Klosters 
Johannisberg. — 0. J., 1113— 1122 (1122?) Mai 26. 

C. In nomine sanetae et indmduae trinitatis. Henricus divina favente gratia 
Romanorum imperator augustus. Decet regalem munificentiam commodia servorum 
dei iugiter intendere et que ex antiquis ecclesiarum munimentis pro eorum 
stabilitate nostris fuerint obtutibus oblata, firmantibus hoc ipsum paginis et sigillis 
corroborare. Quia igitur per ostensa munificentie nostre privilegia patuit evidenter, 
qualiter yenerabilis A. sanete Mogontiensis ecclesie archiepiscopus monasterio in 



Digitized by 



Google 



0. J., 111S-1122 (1122?) Mai 26. — 1118 Juni 20. 97 

honore beati Johannis baptiste dedicato in pago Rinense per auctoritatis sue pre- 
ceptum firmavit, ut coloni in monte nionasterii predicti et sub eodem commanentes 
iusticie abbatis, qui prefuerit eidem, et villicorum eius subiaceant, ita quod nullus 
ibi comes vel advocatus aut publicus exactor preter eosdem ibi Bit, sed omnis 
iusticia ad illos pertineat excepto nihilominus, quem forte domino suo legali 
ratione debeant censu capitali aut si de furtis, rapinis, incendiis, homicidiis aliisve 
gravioribus culpis quispiam eorum iusto ordine constringatur. Placuit nobis eandem 
libertatem iurisque liberi traditionem regali auctoritate confirmare volentes, ut 
quod violenter contra eandem usurpatum fuerit aut attemptatum, nullius penitus 
roboris optineat vigorem et sub regalis obtentu gratie amodo diligentius evitetur. 
Ut autem hoc auctoritatis nostre preceptum stabile permaneat et inconvulsum, 
hanc paginam inde conscriptam manu propria roborantes sigillo nostro insigniri 
iussimus. 

Signum domini Henrici quinti (L. M.) imperatoris invictissimi. Bruno can- 
cellarius vice Adelberti archicancellarii recognovi Data VII. fcal. Junii. 

Nach einer alten Abschrift gedr. Bodmann S. 114. 

Stampf No. 3222. Roth gibt von dieser Urk. zweimaliges Regest, Bd. I, 8. 187, No. 4 mit 
den Jahren 1106 — 1125, sodann unter No. 7 mit der von St. gegebenen Datirung, 1112 oder 
1121 — 1122. Ueber die von Bodmann benutzte Abschrift habe ich nichts ermitteln können. 
Wenn auch die Form der Urk. unverdächtig ist, so gibt der Inhalt derselben zu den begründetsten 
Zweifeln bezüglich der Aechtheit Veranlassung. Die Recognition durch Bruno zwingt, als Aus- 
stellungsjahre die oben angegebenen Jahre anzunehmen. Da indessen der Inhalt der Urk. eine 
Reproduction der bezüglichen Bestimmungen des Privilegs des Erzbischofs Adelbert vom J. 1190 
ist, muss eine im Kloster Johannisberg selbst in späterer Zeit entstandene Fälschung vorliegen. 
Ficker, Urkundenlehre §. 366, sucht die eigentümliche Datirung zu erklären, beanstandet jedoch 
die Urk. selbst nicht. 

Zur Sache sind die Bemerkungen zu der gefälschten Urk. des Erzb. Ruthard von 1090 
und des K. Heinrich V. von 1109—1110 zu vergleichen. 

168. — Erzbischof Adelbert I. von Mainz schenkt der Kirche des 

h. Johannes auf dem Bischofsberge ein nach dem Tode der 

Hiltrud, Wittwe seines Ministerialen Wulferich, in dem 

Gerichte des Grafen Ludwig ihm zugesprochenes Gut zu 

Eiedrich. — 1118 Juni 20. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Adelbertus dei gratia Moguntinus 

archiepiscopus et apostolice sedis legatus 1 ). Scriptum est „Date elemosinam et 

omnia munda erunt vobis et quia a ) aqua extinguit ignem, ita elemosina delet 

peccatum a . Quapropter divini huius precepti memores notum esse volumus tarn 

presentibus quam futuris Christi fidelibus, quod nos pro anime nostre remedio 

et eterne retributionis obtentu curtem nostram Kitercho in Rinegowe sitam, que 

nobis ex morte Hildrudis vidue Wulferici ministerialis nostri in placito Ludwici 

comitis adiudicata esse dinoscitur, ecclesie sancti Johannis baptiste in episcopi 

monte cum tota familia, areis, agris, cultis et incultis, vineis, pratis, silvis, pascuis, 

queritis et inquirendis, cum omni utilitate, que ullo modo inde provenire poterit, 

in perpetnam tradimus possessionem ea ratione, ut fratres deo ibi famulantes 



*) quasi Bodmann. 

l ) Diesen Titel fuhrt der Erzbischof urkundlich hier zum ersten Male. 
Codex dlpl. Nut. Ifi. 



Digitized by 



Google 



98 1118 Juni 20. — 1119, vor August 15. . 

eandem curtem ab omni exactione servitii aut census liberam teneant, Optimum 

caput vero ex obitu cuiusdam servientium nobis et ecclesie nostre, quotiens hoc 

fieri contigerit, libere persolvant. Et ut hec traditionis nostre auctoritas omni 

evo rata persistat et inconvulsa, hanc cartam conscribi et sigilli nostri impressione 

firmari precepimus. Testes sunt: Bertolfus abbas sancti Albani, Werenboldus 

abbas sancti Jacobi, Embricho prepositus sancte Marie *), Dudo prepositus, 

Eichardus prepositus 2 ), Giselbertus, Axnoldus canonici Laici: Ludowicus deTuringia 

comes, Arnoldus urbis comes, Sigehardus comes, Bertolfus comes, Ludewicus 

comes, Gozwinus comes, Ernest scultetus, Arnoldus de Winkela, Franco, Mein- 

gotus et alii quam plures. 

Datum anno dominice incarnationis M .C°.XVIII ., Xu. kaL Julii, per 

manum Sifridi capellani nostri. In dei nomine amen. 

Abschr. „ex copia antiqua" von Schott in dem Urkundenbuche zu seiner Gesch. des 
Rheingräflichen Hauses; hieraus höchst wahrscheinlich der Druck bei Bodmann 8. 121, und 
nicht „aus der Urschrift", wie er angibt. Vergl. Nachweise bei Will, Regg. I, 256, No. 70; 
besonders Kolbe, Erzb. Adelbert S. 83, 87. 

169. — Erzbischof Adelbert I. von Mainz erlässt dem von seinem 

Verwandten, dem Erzbischofe Sigfried L, gegründeten Stifte 

S. Maria zu den Greden zu Mainz die Abgabe von dem Gute 

zu Erbach, welches die Brüder Sigebodo und Adelbertus 

dem Stifte geschenkt haben, wofür dieses zunächst den 

Tag seiner Ordination, später seine Memorie feiern soll. — 

Mainz 1119, vor August 15 *). 

C. In nomine sancte et individae trinitatis patris et filii et Spiritus sancti. 

Ego Adelbertus divina preordinante misericordia sanctg Mogonting gcclesig archi- 

episcoporum humillimus notum esse cupio cunctis Christi et gcclesig fidelibus tarn 

futuris successoribus, quam etiam a ) presentibus, qualiter ego canonicis gcclesig 

sanctg Mari$, qug vocatur ad gradus, remisi, quod ipsorum et fidelis nostri domni 

Richardi, eiusdem gcclesig tunc 4 ) prepositi, suggerebat peticio. Predecessor noster 

felicis memorig domnus Sigefridus archiepiscopus, prefatg gcclesig canonicg insti- 

tutor et auctor diligentissimus, opus, quod deo inspirante bene inchoavit, gcclesia- 

sticg pacis infestatione prepeditus necnon extremo vitg preventus articulo minus 

plene consummavit, sed exemplum bong imitationis et extremg manum perfectionis 

successoribus suis dereliquit. Cuius pontificatus cathedram cum deo conferente 

suscepissem, tum pro remissione peccatorum meorum, tum pro spe gternorum 

premiorum decrevi in aliquo sanctitatis eius imitari vestigia et orbatg tanti patris 



*) Fehlt bei Joann. 

') Von Erfurt. 

') Von S. Maria zu den Greden, vergl. die folgende ürk. von 1119. 

') Bezüglich dieser genaueren Bestimmung des Tagesdatums folge ich' der Annahme 
von Will. 

4 ) Aus dem Worte „tunc" folgt, dass Propst Richard zur Zeit der Ausstellung der Urkunde 
todt und, da in derselben kein Propst des Stifts genannt wird, die Propstei wahrscheinlich noch 
nicht wieder besetzt war. Propst Richard wird in der vorhergehenden Urk. von 1118 Juni 20 
noch genannt, sein Nachfolger Anselm erscheint zuerst 1120, Will, Regg. S. 261, No. 91. 



Digitized by 



Google 



1119, vor August 15. — 1123. 99 

obitu filig pro tempore augere stipendia. Ad quod nimirum cogebat me et 
servanda in omnibus devotio caritatis et amor iunctissimg nobis cum prefato viro 
consangiiinitatis. Remisi ergo prenominatg , $cclesi$ ibique deo famulantibus 
censum unius mansi in villa, qu§ vocatur Eberbah, nominatim prediorum, qug 
domnus Sigebodo et frater eius Adelbertus eidem $cclesi$ contulerunt, ea inquam 
conditionis lege remisi, ut quoad mortali hoc in corpore viverem, annua ordina- 
tionis mej memoria ibidem celebretur postque dissolutionem tabernaculi mei 
anniversarius obitus mei dies frequentetur. Vt autem hgc eadem traditio a meis 
etiam successoribus stabilis et inconvulsa permaneat, coram multis boni testimonii 
viris ea fieri ordinayimus et cartam hanc fieri nostrique sigilli impressione 
fecimus insigniri. Affuerunt autem hi testes: Asmarus prepositus et camerarius, 
Ceizolfus decanus, Turinbertus magister, Richardus cantor et eiusdem monasterii 
pater, Rügerus, Hartwinus, Arnoldus comes 1 ), Gerlahus comes 2 ), Embrcho vice- 
dominus, Ernost scultetus, Arnolt, Dädo, Hartwin et filius eius Saleman, Regen- 
hart, Räthart. 

Acta anno dominicg incarnationis M°.C°.X VILLI , indictione Xu. Data 
Mogontig, anno ordinationis meg IDI io 8 ), domni vero Calixti II. universalis papg 1°, 
imperante domino Heinrico huius nominis Y°. 

Or. im St.-A. Das anfgedr. S. des Erzbischofs in braunem Wachse ist beschädigt. 
Abschr. im Copiar des Stifts saec. 13 zu Darmstadt mit M°.C°. XVIII. 
Gedr. Joann. n, 644. Yergl. Bodmann S. 81; Will, Regg. I, 259, No. 81. Ueber das 
Siegel vergl. Würdtwein, N. S. II, 8. VH. 

170. — Erzbischof Adelbert I. von Mainz bekundet, dass Meingot, 
Sohn des verstorbenen Kämmerers Embricho, mit Zustimmung 
seines Bruders Dudo bei Antritt seiner Wallfahrt nach 
Jerusalem, da er selbst ohne Leibeserben, das Kloster 
Altmünster zum Erben seiner Güter zu Oestrich und Reicharts- 
hausen unter der Bedingung eingesetzt hat, dass ihm nach 
seiner Rückkekr der Unterhalt auf Lebenszeit gewährt 
wird. — 1123. 
In nomine sancte et individue trinitatis. Adelbertus dei gratia Magun- 
tinensis archiepiscopus et apostolice sedis legatus. Notum esse volumus tarn 
presentis quam futuri temporis Christi fidelibus, qualiter Meingotus filius Embri- 
chonis quondam camerarii nostri deo ammonente Hierosolimam iturus, cum non 
filios hereditatis seu successores legitimos habere meruit, dominum nostrum 
Jesum Christum eiusque genitricem beatam Mariam semper virginem elegit 
heredes. Hinc ad nos et seniores ecclesie nostre veniens cenobio veteris celle in 
Maguntia omnem suam substantiam in pago Reni in villis Hosteriche et Richartes- 
huson cum tribus mancipiis, domibus, agris, pratis, vineis, silvis et omni iure, 



! ) Der oomes eiyitatis. 

») Von Velden*. 

*) In den Urkunden Adelbert's wird das Ordinationsjahr ausser in dieser nur noch in der 
folgenden, denselben Gegenstand betreffenden Urk. von 1130, einer soweit wie möglich wörtlichen 
Beprodnction dieses Diploms, angegeben. 

7* 



Digitized by VjOOQlC 



100 1123. - 1124 April 1. 

quo hueu8que in eisdem villis earumque marcis gavisus erat, cum consensu et 
bona voluntate fratris sui Dudonis in perpetuam contradidit possessionem hoc 
apposito, ut si ex itinere sanus aut morbo affectus aut viribus labefactus in 
patriam rediret, a predicto cenobio victum et vestitum, quoadusque vixerit, 
plenarie reciperet. Et ut hoc salutare predicti Meingoti preceptum omni tempore 
inconvul8um persistat et in prescriptis iugiter observetur articulis, hanc cartam 
sigilli nostri impressione signavimus et anathematis vinculo stabilivimus. Testes 
huius rei sunt: Dudo prepositus de domo, Asmarus sancti Petri prepositus, 
Richardus prepositus sancti Stephani, Yolpertus abbas sancti Albani, Heinricus 
sancti Victoris prepositus, cantor Richardus, Werinher canonicus. Laici: Emicho 
comes et frater suus Gerlach, Meinhardus comes de Spanheim, Arnoldus de Lurin- 
bergk, Sifridus comes de Nuringen, Albero de Hachinfels, Eberhardus de Hostetten. 
Ministeriales: Embricho comes de Rinegowe, Dudo et frater eius Meingotus, 
Embricho yicedominus, Ernestus scultetus, Cunradus de Heppinheffte, Embricho 
de Gisinheimet alii plures. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis M°.C°. XXIII ., imperante Hein- 
rico huius nominis quarto, per manum Heinrici notarii nostri. 

Abschr. „ex copia antiqua tt von Schott in seinem Urkundenbuche zu seiner Geschichte 
des Rheingräflichen Hauses; hiernach gedr. im Auszuge Baer, Beiträge 82 ff.; Bodmann S. 86, 
yergl. S. 46; Nachweise bei "Will. Regg. I, 273, No, 142; Scriba III, 1031. 

171. — Erzbischof Adelbert I. von Mainz bestätigt dem Stifte 
S. Georg zu Limburg die von der Pfalzgräfin Adelheit 
gemachte Schenkung von sechs Mansen zu Eisen und MeucL 
- Mainz 1124 April I. 

In nomine sanctae et individuue trinitatis. Adelbertus dei gratia Mogontiensis 
ecdesie archiepiscopus. Noverit otnnium in Christo düectio fidelium tarn presentium 
quam ftdurorum, qudliter fratres in IAmpurg servüio domini et beatissimi martiris 
eius Georgii ibidem deputati nostram aliquando adiere caritatem rogantes nos 
super beneficio illo, VI. videlicet mansis in villis Hisena et Muede, quos Adelheit 
cometissa pro remedio animg coniugis sui domni Heremanni palatini comitis 
prefato martiri, ipsis autem in elemosinam contradidit, ut hanc videlicet tradi- 
tionem nostrae auctoritatis gratia corroboraremus et corroborando inconvulsam 
pro nostra salute omniumque successorum nostrorum huius sanctae sedis epfe- 
coporum dimitteremus. Nos vero petitioni ipsorum volentes satisfacere et nobis 
nostrisque successöribus apud ipsos orationis debitum comparare, prefatj comitissg 
traditionem manu nostra predicto martyri, ipsis a ) in subsidium elemosinarum, 
sicut tradita est, remisimus et remittendo donavimus donando auctoritate beati 
Petri sanctique Martini et nostra confirmavimus, ne quis eos ullatenus super hoc 
beneficio audeat inquietare vel occasionem inquietandi hinc vel ilünc presumat 
excogitare. Quod si quis ausu temerario eos in aliquo huius actg rei contrißta- 
verit vel violentiam aliquam intulerit, fratres tunc inibi deo famulantes ad nos 



a ) Im Druck A. P. III 82 in ipsisque geändert. 



Digitized by 



Google 



1124 April 1. — 1124 Mai 90. .101 

8eu ad quemcumque successorum nostrorum, qui tunc temporis huius sanctg sedis 
provisor extiterit, confugiant, ubi in eum canonica prolata sententia divino nisi 
resipiscat feriatur anathemate. Jussimus autem huius nostrg traditionis testes 
subscribi: Bucho Wormaciensis episcopus, Heinricus prepositus sancti Victoria, 
Heinricus prepositus de Pinguia, Richardus prepositus sancti Stephani, Hubertus 
comes, Arnoldus frater eius, Anshelmus de Mollesberg, Embricho vicedominus, 
Meginhardus, Heinricus, Heinricus, Landolf. 

Data kal. Aprilis, indictione H., anno incarnationis dominicg MCXXHH. 
Actum in Mogontia, regnante Heinrico rege quinto. 

Or. im St.-A. Das aufgedr. S. des Erzbisohofs in dunkelbraunem W. ist schön erhalten. 
Gedr. Acta Palat. III, 81; Crollius, Pfalzgrafen von Achen 276. Vergl. die Nachweise 
bei Will I, 274, No. 148, besonders Götze, Annal. XIII, 245. 

172. — Kaiser Heinrich V. schenkt auf Bitte des Erzbischofs Adel- 
bert L von Mainz dem Erzstift die Hälfte der Burg Eppen- 
stein. — Worms 1124 Mai 30. 

C. In nomine sancte et individue trinitatis. Heinricus divina favente dementia 
quartus Romanorum imperator augustus. Ecclesiarum consulere utilitatibus deo 
omnipotenti constat placere et hominibus. Notum sit omnibus Christi fidelibus 
tarn presentibus quam futuris, qualiter nos interventu coniugis nostre Mathildis 
regin$ *) et peticione fidelis nostri Mogontini archiepiscopi et apostolicg sedis 
legati Adelberti medietatem castri Epenstein sanctg Mogontin$ $cclesi$ et beato 
Martino tradidimus et perpetua delegatione donavimus cum omnibus appendiciis 
suis eo tenore, ut illud libere teneat et omni tempore quiete possideat suisque 
necessitatibus, prout utilius noverit, inde provideat. Ut autem huic nostre tradi- 
cioni maior adhibeatur b ) auctoritas, principes nostros c ), in quorum presentia 
facta est, subscribi iussimus. Odalricus Eistatensis episcopus, Arnoldus Spirensis 
episcopus, Folmarus Hirsauiensis abbas, dux Fridericus, Godefridus palatinus 
comes, Arnoldus comes et advocatus d ) Mogonting §cclesi§. Si quis vero hoc 
legale preceptum nostrum infringere presumpserit, auri purissimi c. libras com- 
ponat, medietatem camere nostrae, medietatem ipsi gcclesig. Et ut huius nostre 
tradicionis donatio stabilis et inconyulsa permaneat, hanc paginam inde con- 
scriptam manu propria corroboratam sigilli nostri impressione iussimus insigniri. 

Signum Heinrici quarti Romanorum imperatoris (L. M.) ümctissimi. 

Philippus cancellarius vice Adelberti Mogontini archicancellarii recognovi. 

Acta sunt h$c anno dominicg incarnationis M.C.XX.HH., indictione DL 
Data autem Wormatie, HI. kaL Junii feliciter amen. 

Or. im Reichsarchive zu München; Siegel nur noch zur Hälfte vorhanden. Abschrift in 
No. 17 der Mainzer Bücher im Kreisarchive zu Würzburg. 

Gedr. Guden. I, 63; vergl. Stumpf No. 3198 ; Will I, 274, No. 150; Schenk in den Mittheil, 
des Hanauer Bezirksvereins 1876, S. 13; 1880, S. 24; Eolbe, Erzb. Adelbert S. 121. 



») Fehlt bei Guden. 

b ) addatur Guden. 

«) Im Or. Lücke in Folge eines Lochs im Pergament. 

d) Wie Note c. 



Digitizechby 



Google 



102 1124. 

173. — Erzbischof Adelbert I. von Mainz bekundet die von Assmarus, 
Propst von S. Peter und Kämmerer der Stadt Mainz, seinem 
Stifte gemachten Schenkungen. — 1124. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Adelbertus dei gracia Magun- 
tinensis archiepißcopus et apostolice sedis legatus notum esse volo tarn futuris 
quam presentibus, qualiter dilectus noster Assmarus, sancti Petri prepositus et 
urbis camerarius — — — — — — — — — — — — — — 

Huius rei testes sunt adhibiti primates ecclesie — — — — — — — 

Preterea idem frater bone memorie Asmarus ad augendum voluntatis sue desi- 
derium proprii laboris sui substancia quatuor mansos a quodam ministeriali meo 
Udalrico et duos a quadam vidua et pueris eius cum domibus et curiis, agris, 
vineis, cultis et incultis, Trufdero comparavit, ita quod ipse Udalricus cum coniuge 
sua et vidua cum mundiburdio suo hec omnia super reliquias sancti Petri ad 
eleemosynam eorundem fratrum contradiderunt. Et huic quoque tradicioni inter- 
fuerunt fideles manus et testes, quos supra notavimus. Ad hec tres mansos 
Hocheim coemptos a mulieribus tum mundiburdiis suis quam viris, quorum 
cuiusque nomen cum sua proprietate, secundum quod vendidit, supra scriptum 
est: Madtildis vidua soror Wolflmanni XX I II I curvales. Wolffinannus et frater 
eius decem et dimidium. Gezacha tres et dimidiam fretam. Libsim duos. Liemo 
tres. Egelmar unum et dimidium. Wolffger duos. Gerharth unum et dimidium. 
Willa, uxor Leonis, tres. Adelhelm, unum et dimidium. Humbrat duos et dimidium. 
Rudolff unum. Dagebrat quinque. Adelbero unum et dimidium. Henrich duos. 
Adelhelm dimidium. Merbodo unam fretam. Ruzelin duos. Libsim tres. Egelmar 
et Wigant tres. Wolffman et uxor eius octo et super reliquias sancti Petri contra- 
ditos predicto modo eorundem fratrum usibus mancipavit. — — — — — 

Et hec res me presente per manum meam facta est testibus magnis et idoneis 
assistentibus, quorum nomina subscripta sunt: dominus Bruno frater noster 
Spirensis episcopus, Dudo maior prepositus cum ceteris prenotatis ecclesie 
maioribus. Laici: advocatus eiusdem ecclesie frater noster Fridericus, advocatus 
urbis Amoldus comes, Gerlaus dominus, Sigebodo dominus, Dammo et ceteri 
homines nostri nobiles quamplures. Ministeriales : Wernherus, Embricho, Gerhart 
et filii eius, Waltbret, Embricho vicedominus, Ernest centurio et prenominati 
fideles manus et testes. 

Ut autem hec omnia in omnibus eius firma et inconvulsa permaneant, 
presentis testamenti paginam feci conscribi et sigilli nostri impressione muniri 
precepi, auctoritate domini nostri Jesu Christi et ipsius beati Petri apostolorum 
principis et nostra super perpetuo anathemate interdicentes omnibus christianis, 
ne quis audeat contra eam venire, impetere vel infringere vel in aliquo eorum, 
que in ipsa continentur, quidquam molestie inferre. 

Acta sunt hec anno dominice incarnacionis MCXXIIQ, indict. II, regnante 
Heinrico imperatore augusto, huius nominis Y. 

Gedr. Joann. II, 463. 

Vergl. Will, Regg. I, 271, No. 137, welcher, „da der als Zeuge aufgeführte Bischof Bruno 
von Speier 1123 Ootober 19 starb und die Indict. II 1123 September 1 anfing", die ürk. zwischen 1123 



Digitized by 



Google 



1124. — 1126. , 103 

September 1 bis October 19 setzt. Da jedoch in der Urk. die Beurkundungen dreier verschiedener 
Schenkungsacte zusammengefasst sind, in deren letzter der Propst Asmar als verstorben bezeichnet 
wird, ist es höchst wahrscheinlich, dass hier eine spätere Beurkundung dieser drei Schenkungsacte 
vorliegt. Eine Aenderung der in der Urk. angegebenen Datirung ist demnach nicht erforderlich. 

174. — Erzbischof Adelbert I. von Mainz bekundet, dass die Rhein- 
gräfin Ludgardis mit Zustimmung ihrer Neffen, des Rhein- 
grafen Embricho III. und Wulfrichs von Winkel, dem 
Kloster Bleidenstatt ihre Erbgüter zu Erbach, Geisenheim 
und Hausen zur Stiftung der Memorien ihrer namentlich 
bezeichneten Verwandten geschenkt habe. — 1126. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Adelbertus dei gratia Maguntinus 
archiepiscopus et apostolice sedis legatus. Pontificali nostre convenit solertie, ut 
ea que pro augendo monastice religionis zelo pie et salubriter fiunt, perpetuo 
litterarum (testimonio) confirmemus. Hinc notum esse volumus tarn presentibus 
quam futuris, quod religiosa quedam domina Ludgardis nomine pro sua salute 
suorumque parentum cogitans cum consensu Embrichonis comitis Ringowie et 
Wulfrici de Winkla, nepotum suorum, omnem substantiam hereditatis sue in 
Ebirbach videlicet IQ. mansos, in Gisenheim curtem unam et aliam curtem in 
Husen cum omnibus attinentiis suis, hoc est agris, vineis, edificiis, areis, silvis, 
prati8 et omnibus dominicalibus, que specialiter hucusque ad usus suos respicie- 
bant, religiosis dominis abbati et conventui in Blidenstat liberaliter contulit 
perpetuo possidenda ea scilicet ratione, ut in quodam mense anni cuiusdam anni- 
versarium pro remedio anime sue, Ludwici comitis et Sophie parentum suorum, 
Hechtildi8 de Stecklinberg amite sue, Embrichonis comitis, domini Ludwici abbatis 
firatrum suorum et Hiltrudis sororis sue nominatim habeatur, ipsa vero die decem 
erogentur solidi, quinque in refectionem fratrum deo ibidem servientium et 
quinque inter pauperes Christi et sie annis singulis hec karitas ibi observetur in 
perpetuum. Ut autem pia hec traditio in omne evum rata sit et inconvulsa, 
hanc paginam inde conscribi et sigilli nostri impressione insigniri iussimus. Huius 
rei testes sunt: Volbertus abbas, Werenboldus abbas saneti Jacobi, Cuno decanus, 
Godescalcus prepositus, Heinricus prepositus et alii de clero. Laici : Emicho comes 
de Kireberc, Bertolfus comes de Nuringin, Embricho comes de Rinegowe, Wulframus 
de Lapide, Wulframus et Embricho filii sui, Cunradus de Hepinhefte, Wulfricus 
de Winkela, Wulframus de Sunneberc, Wernherus, Arnoldus et alii multi. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis M .C°.XXVI ., indictione IV., 
regnante Lothario huius nominis tertio, anno regni eius primo. 

Abschr. in 8chott's Urkundenbuch zu seiner Geschichte des Rheingräflichen Hauses mit 
der beigefugten Notiz: „Diese Urkund ist in Abschrift in einem alten im Kloster Gottesthal im 
Rheingau aufbehaltenen Messbuch des Klosters Bleidenstadt unter andern hinten am End 
befindlich und von mir unterzeichneten auf geschehene Communication der wohlehrwürdigen 
Frau Maria Magdalena Selzerin Abbatissin ersagten Klosters Gottesthal von Wort zu Wort 
copiret worden. Kyrn den 27. Mai 1738. Johannes Vitus Fey, hochfürstlich Salm'soher Rath 
und Landschreiber. tf Hiernach gedr. Bodmann S. 98. 

YergL Bodmann S. 374, 570, 572; Dahl in den Annal. H, 86; Vogel S. 230; Sohliephake, 
Gesch. von N. I, 404, Note. Will I, 283, No. 183, sowie die Ausfahrungen der Einleitung über 
die Bleidenstatter Traditionen. 



Digitized by 



Google 



104 1128 December 27. — 1128. 

175. — Worms 1128 December 27. 

König Lothar III. schenkt dem Reichsministerialen Conrad 
von Hagen und dessen Frau Liuckard sieben Mansen in regio foresto 
nostro Driech nuncupato inter Suinhagen 1 ) et Mogonum fluvium iuxta rivum 
quendam Cuningesbach dictum, in banno foresti nostri predicti, quem idem 
Cuonradus a manu nostra tenet. — — — — — — — — — — — 

Data VI kal. Januarii anno dominice incarnacionis millesimo C.XXVtttL, 
indict. VÜ., anno Lotharii regis invictissimi reg .... Actum Wormacig 
feliciter amen. 

Or. im Isenburg'schen Archive zu Birstein. 

Gedr. Eoeler de Castro Brun. S. 8; Bari Bannforst Dreieich Urk. No. 2; Grüsner, Beitrage 
III, 129; Böhmer, C. d. Moenofr. S. 13; Simon, Gesch. von Isenburg HI, 4; Böhmer, Regg. 
No. 2103; Stumpf No. 3238. Weitere Nachweise bei Soriba, Regg. I, No. 250. 

176. — Erzbischof Adelbert I. von Mainz schenkt dem Domcapitel 
die Höfe Bierstadt und Spurchenheim, sowie verschiedene 
Weingefälle. — 1128. 

C. In nomine sandte et indiviäue trinüatis. Ego Adelbertus dei gratia Mogon- 
tiensis archiepiscopus et sedis apostolicg legatus. Notum facio tarn futuris quam 
presentibus omnibus Christi fidelibus, qualiter ego cum sepissime animo revolverem, 
quantum dominus omnium in me omnem suam misericordiam mirificaverit et 
quantg rei me dispensatorem fecerit et quod ab eo, cui multum creditur, multum 
exigitur, constitui apud me ipsum, ut vel aliqua retribuerem domino pro omnibus 
qug retribuit mihi. Et cum nostri officii fuerit, omnibus quibus possem prodesse, 
nobis autem commissis in domino precipue, condescendi specialiter meis fratribus 
sancti Martini de domo, quorum et laborem magnum in serviendo deo et pre- 
bendam parvissimam considerans tradidi eis curiam in Birgestat, qug fuit comitis 
Udalrici cognati mei et uxoris sug Matthildis etiam cognatg meg et quam ipsemet 
prius voto tradidit sancto Martino, ipsa autem post mortem eiusdem mariti sui 
sie uxor fidelissima et devotissima quod ipse minus fecit nostro rogatu et persuasu 
coram multis astantibus et idoneis testibus sollempniter adimplevit. Hanc ergo 
ut prediximus curiam sicut ipsi eam habuerunt, quorum donatione in ius nostrum 
transiit cum omnibus appendieiis eius, maneipiis, domibus, agris, vineis, pratis, 
paseuis, aquis aquarumque decursibus, molendinis, viis et inviis et silvis, eultis et 
incultis et cum omnibus acquisitis et acquirendis et gcclesig ibidem sitg dono et 
deeimationem preter advocatum aliquem predictis nostris fratribus donavimus. 
Quibus etiam tradidimus predium quoddam in Spurchenheim comparatum peeunia 
nostra a cometissa Richarde, uxore marchionis Rädolfi, et fiho eorundem Udone, 
similiter cum omnibus appendieiis eius sicut et ipsi et progenitores eorum illud 
possederunt itidem absque omni advocato et tantum speetans, sicut etiam supra- 



*) Suinhagen nicht Schwanheim, wie vielfaoh angenommen ist, sondern, worauf midi 
Herr Stadtarchivar Dr. Grotefend zu Frankfurt aufmerksam machte, die im Frankfurter Stadt- 
walde vom Forsthause auf Kelsterbach laufende untere Sohweinsteige. 



Digitized by 



Google 



1128. 105 

dictum predium, ad tutelam et defensionem sedis nostr§ successoris Mogontini 
archiepiscopi. Addidimuß etiam *) XII. carradas vini, VI de Gisenheim, VI de 
Logenstein. Insuper constituimus, ut deinceps singulis annis eisdem fratribus 
nostris persolvantur oblationes, quas curig nostr$ ter in anno solvunt, in media 
quadragesima et in ascensione domini et in festo sancti Andrej apostoli. Quarum 
unaqujque subscriptarum curiarum nostrarum de oblationibus in anno persolvet 
XXX. solidos Mogontiensis monet$, Loricho XXX. solidos, Bodensheim XXX., 
Winkelo XXX. solidos, Altavilla XXX. solidos, Chitricho XXX. solidos, Sobern- 
heim XXX. solidos, Algesheim XXX. solidos, Becchelnheim XXX. solidos, Ulmena 
XXX. solidos, Hechedesheim XXX. solidos.' Sola Pinguia VlllT. uncias. Deinde 
dedi eisdem fratribus nostris CC. marcas argenti ad comparanda predia, quorum 
reditibus et predictorum prediorum habeant, unde deinceps cottidie in refectorio 
simul comedant ad minus tria fercula habentes, fratres videlicet et confratrum 
vicarii, qui chorum sancti Martini Mogontiensis frequentant Quod etiam ut inexcusa- 
bilius facere possint, meo iussu meo sumptu gdificata est eisdem fratribus domus 
hiemalis, videlicet stupa una cum appendiciis suis. Et quia hgc omnia minus 
suffecerunt ad tantum et cottidianum sumptum supplendum, ipsi etiam fratres ex 
sui parte voluntarie qu$dam addidefunt ex elemosinis sibi prius collatis tarn a 
predecessoribus nostris archiepiscopis, quam ab ipsis eorundem fratribus et ab 
aliis quibnsdam. Lubboldus archiepiscopus in Godelohen IL libras dedit, quarum I. 
in refectionem, alia in anniversario eius fratribus. Bardo archiepiscopus in 
Bißsofvesheim Villi, modios frumenti et V. libras, quarum INI, in refectionem, 
I. fratribus in anniversario eius. Ercchenboldus IL libras, I. fratribus, aliam in 
refectionem. Rudhardus archiepiscopus in Pinguia XVUUL. libras, I. fratribus in 
anniversario eius, reliquas in refectionem. Sigefridus Ulmeno tt. libras, I. fratribus, 
aliam in refectionem. Wezelo archiepiscopus in Wizzelo VI. libras, quarum 
HH° T in refectionem et I. in anniversario suo, alteram in anniversario Adelgeri 
laici. Wizelinus in Munzecho HI. libras et dimidiam, I. fratribus in anniversario 
eius, reliquas in refectionem cum vino quantum inde provenerit. Embricho 
Augustensis episcopus IL libras in Phedernacho, I. fratribus, aliam in refectionem, 
in Duzzeheim II. libras, I. fratribus, aliam in refectionem. Hgc sunt qug a 
fratribus collata sunt in refectionem. Hirzbach X. solidi, in minori Chevela X. 
solidi, Dutdenhusen X. solidi, Solmesso X. solidi, item Solmesso X. solidi, Gruningun 
X solidi, Mimmilingun X. solidi, Aldenstat X. solidi, Ibengen V. solidi, Walbe- 
bacho b ) XL solidi, Bermersheim X. solidi, Dolgesheim X. solidi, Mumenheim 
X. solidi, Vulfersheim talentum, Herbretdeshoven X. solidi, de orto I. X solidi, 
item de orto L X. solidi, de pistrino solidi X. et hgc omnia absque omni advo- 
cato. Et ut h§c rata et inconvulsa omni permaneant gvo, postquam ea in 
audientia multorum banno nostro confirmavimus, etiam cartam istam de eisdem 
conscriptam sigilli nostri impressione signari precepimus hoc adiecto in fine, quod 



*) Das Zeichen fflr etiam ist von anderer Hand und mit anderer Tinte nachgetragen. 
b ) Ursprünglich Walebaoho, b ist von anderer Hand übergeschrieben. Walbelaoho bei 
Gnden. ist wohl Lesefehler. 



Digitized by 



Google 



106 1128. — 1128. 

quicunque hgc donata et instituta nostra infringere temptaverit, deleatur de libro 
viventium et cum iustis non scribatur. 

Acta sunt autem hgc anno dominicg incarnationis M°.C .XX°.YIII., indic- 
tione VI., Lotario III . rege Romanorum et IQ , regni eius anno, sub prefecto 
urbis Mogontinp comite Arnoldo, coram idoneis testibus clericiß et laicis, quorum 
nomina sunt hgc: Heinricus prepositus sancti Martini et sancti Victoria, Ghono 
custos et decanus sancti Martini, Durimbertus magister et prepositus sancti Johannis, 
Hartmannus cantor et prepositus sancti Mauricii et camerarius, Gotdescalcus 
prepositus sanct§ Marig in campo, Anshelmus prepositus sanct§ Mari£ ad gradus, 
canonici maioris gcclesig Hazechinus, Humbertus, Arnoldus, Gerlahus, Heinricus, 
Rodhardus, Hartwicus, Gozbertus. Laici: Emicho comes de Smideburch et frater 
eius Gerlaus, Emercho comes de Liningen, Arnoldus et frater eius Hubertus 
de Lurenburch, Dammo de Bochen et Siegeboto, Bertoldus comes et frater eius 
Sigefridus de Noringen et alii liberi. Ministeriales autem: Warmundus scultetus, 
Rodhardus vicedominus, Erluwinus waldpodus *). 

Or. in München. Das aufgedrückte 8. des Erzbischofs in braunem W. ist schon erhalten. 

Ab8chr. im Lib. reg. eccl. Mog. No. 1 (No. 17 der Mainzer Bücher) im Kreisarchive zu 
Würzburg. Hierzu die Marginalnotiz „Item Ulricus comes dedit viilam Birgstad ecclesie Magun- 
tine et obiit III. non. Aprilis. Vide in libro presenoiarum ÜI. non. Aprilis". Yergl. die von 
Guden. I, 76, veröffentlichte Notiz des Lib. animarum ad IV. non. April., pag. 163. . 

Gedr. Guden. I, 76. • Kremer, Origg. N. II, 158. 

Vergl. ausser den bei Will, Regg. I, 8. 287, No. 204, gegebenen Nachweisen Schliephake, 
Gesch. von Nassau I, 139, 165, 405; Schenk im Correspondenzblatt 1875, No. 9. 

177. — Mainz? 1128. 

Erzbischof Adelbert I. von Mainz verzeichnet und bestätigt 
alle Besitzungen des Klosters Disibodenberg. Aufgezählt werden 
auch die Schenkungen des. Erzbischofs Ruthard, — — — — — 
et quoddam novale vinearum in valle inter Husen et Hasemanshusen eidem bonis 
apposuit. Dedit etiam vineam unam iuxta Lorecha in Buthendale — — — — 

Unter den Zeugen Ruthardus vicedominus, Dudo scultetus et frater eius 
Wignandus, Embricho de Gisinheim, Cunradus de Hepenhefde, Wernherus de 
Rudensheim, Ernest et frater eius Oprecht et alii multi. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis MCXXVIII., indictione VL, 
regnante domino Lothario huius nominis IQ., anno regni eius IUI., regente 
ecclesiam suam domino Jhesu Christo, a quo omnis voluntas bona preparatur et 
ad quem respicit pietas actionum ac remuneratio premiorum, Arnoldo urbis 
prefecto, Dudone sculteto. 

Absehr. im Diplomatar des KlosterB Disibodenberg in Darmstadt. Gedr. Joann. Spicil. 
S. 101; Guden. I, 67; Reisach und Linde, Arohiv II, 238; Beyer, Mittelrh. U.-B. I, 521. Vergl. 
die Urk. von 1108 Mai 11. Weitere Nachweise bei Will, Jtegg. I, 287, No. 205; Goerz, Mittelrh. 
Regg. I, No. 1801 u. A. 



*) So, und nicht Walpodo, wie Guden. 



Digitized by 



Google 



1129. 107 

178. — Erzbischof Adelbert I. von Mainz befiehlt auf die fortgesetzte 
Klage, welche Arnold, Propst des Stifts S. Georg zu Lim- 
burg, über die Widersetzlichkeit seiner Hörigen zu Brechen, 
Bergen, Netzbach und Zeuzheim geführt hatte, dass diese 
fortab ihren Pflichten gegen das Stift nachkommen und 
die ihnen aufliegenden Abgaben entrichten, wie solches 
seit der Zeit des Grafen Conrad, des Begründers des Stifts, 
Recht gewesen. — Limburg 1129. 
In nomine sandte et individuue trinitatis. Addbertus divina favente dementia 
Moguntiensis ecclesie humilis minister. Noverint amatores sancte ecclesie tarn et 
ftäuri quam et presentes, qualiter quidam dilectus noster Arnoldus Limburgensis 
cgnobii prepositus una cum suis canonicis pervenit ad nos rogans auxilium nostrg 
defensionis super his, quibus detrimentis sua periclitabatur ecclesia. Nam familia 
prefatg ecclesig a statu rectitudinis debitg in tantam delapsa est pertinatiam 
rebellionis, ita ut et sui honoris sugque obliviscerentur salutis, ut quicquid utili- 
tatis preposito suisque deberent canonicis, prorsus molirentur imminuere et sese 
omnium debitorum immunes efficerg. Erat enim aput eos consuetudinis immo 
iuris, ut quilibet eorum, qui aliquid proprietatis agrorum in sua prepositura, hoc 
est Brechene, Berge, Nezebach, Zuibetsheim videretur habere, ubicumque degen- 
tium, quotanms dimidium maldrum tritici in festo sancti Remigii, quartariam vero 
in festo sancti Georgii exinde responderent. Qui vero infra bannum suarum 
dominicalium curtium supradictarum degerent, manerent, habitarent, placitis villici 
sui interessent ter in anno, qug vulgariter nuncupantur budinch*). Excipiuntur 
ab hac communia ministeriales nostri. Erat etiam hoc eorum iuris quorundam, 
qui beneficia hoc est mansos ad supradictas curtes pertinentes tenent, in epi- 
phania domini fratribus dare porcos quemque decem solidorum, quos etiam nisi 
sunt redigerg in pretium quinque solidorum. Cum vero super his omnibus prefati 
dilecti nostri fratrumque suorum querimonig clamor continuus ad nos perveniret 
et nos maioribus occupati negotiis minime super his possemus intendere, omnibus 
postpositis tandem ad predictum locum pervenimus, ubi omnibus diligentissime 
inquisitis per nostros ministeriales comperimus, prepositum nostrum cum fratribus 
suis hgc omnia, de quibus querimonia eorum habita est, obtinuigse, ex quo 
dominus Cunradus comes fundator illius ecclesig de hoc sgculo migraverit usque 
ad nostram memoriam. His vero auditis familia maximo rubore confusa decre- 
vimus, ne de supradictis amplius quis eos audeat amphus inquietare, sed liberg 
his omnibus sicut usi sunt deinceps utantur. Jussimus gtiam ad corroborationem 
rei actg nostri sigilli inpressionem huic karte adhiberi subscriptis testibus: Gebe- 
hardo Herbipolensi episcopo, Arnoldo comite de Lon, Rfiberto comite de Luren- 
burc, Gerlacho de Yeldenza, Heinricho de Cazenelenbogen. Ministerialibus nostris : 
Heinricho, Wadelbodone b ) Emichone, Einhardo, Einhardo, Berenhardo, Landolfo, 
Fridericho, Wolframo. 



*) So, und nicht budich, wie Indorsat und Druck. 
b ) Madelbodono der Druck. 



Digitized by 



Google 



108 1129. — 1130, vor Deoember 12. 

Actum Limburc, anno dominicg incarnationis MCXXVmL, indictiong V1L, 
epacta XX V UI., concurrente prima, regnante rege Luithero. 

Or. im St.-A. Von dem aufgedr. S. des Erzbischofs ist nur ein kleines Bruchstück 
erhalten. 

Auf der Rückseite Abschrift saec. 15 mit der Bezeichnung „Copia confirmacionis curtium 
et reddituum yillarum Brechenne, Berche, Netzbach et Zubelshem cum libertatibus suis et 
qualiter ter in anno rillani et coloni mansuum dominorum debent comparere in Lympburg zu 
ungeboden dingen et budich". 

Gedr. Acta Palat. m, 82. Vergl. die Nachweise bei Will I, 288, besonders Wenck, Hess. 
Gesch. I, 240; Götze, Annal. XIII, 245, 307; Hillebrand im Osterprogramm des Gymnasiums zu 
Hadamar 1883, S. 13. 

179. — Erzbischof Adelbert L von Mainz erhebt das vom Erzbischofe 
Ruthard gegründete und dotirte Kloster auf dem Bischofs- 
berge zur selbstständigen Abtei, bestätigt dessen Güter- 
besitz und setzt dessen kirchlichen Rechte fest. — Mainz 1130, 
vor December 12. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Adelbertus dei gratia Moguntinf 
ecclesif archiepiscopus. Omnibus fidelibus tarn futuris quam presentibus notum 
sit, Ruthardum antecessorem nostrum gcclesig sancti Albani montem quendam in 
Rinegowe, qui vocatur Bescofesberch, potestativa manu tradidisse ea videlicet 
conditione, ut fidelium circumquaque positorum auxilio monachicg ibi vitg insti- 
tueretur religio. Cumque ex parte monasterium in eodem monte constructum 
fuisset et ad dedicandum altare predictus antecessor noster vocatus fuisset, volens 
laboris eorum, qui ad locum eundem gdificandum adiuverant, particeps existere, 
circumpositi nemoris aliquantam partem scilicet usque ad alveum, qui dicitur 
hunenclingun, et ita deorsum usque ad locum, qui vocatur kalevunberch, in 
septentrionali montis plaga et in aliis tribus plagis usque ad ruralia loca in 
dotem supra*) sacras reliquias delegavit. Insuper et censum dimidii mansi in 
Winchela, qui ad ius episcopale pertinebat, addidit, quem eidem monasterio 
Ruthardus filius Regezonis et quidam Rabodo et Dancburch ibidem reclusa pro 
remedio animg sug contulerunt. Statutum est etiam a predicto archiepiscopo, ut 
singulis annis a mercatoribus tarn Moguntinis quam provincialibus nunding in 
nativitate sancti Johannis baptistg ibi habeantur, omnem utilitatem, qug episcopo 
inde provenire posset, fratribus eiusdem loci derelinquens. Preterea Richolfus 
comes in Rinegowe et uxor eius Dancmüt ac filius eorum Lodewicus communi 
consensu bona inferius descripta sancto Nykolao, in cuius honore principale altare 
supradicti monasterii dedicatum est, sollempniter sine omni contradictione dona- 
verunt, videlicet curtim quandam, qug e regione montis proxima adiacet, cum 
appendente sibi prediolo, vineis scilicet atque arboribus, molendino, vivario, prato 
et hortis. Insuper vineam unam iuxta Winchela, qug vocatur Ezelonis, alteram 
in campo, terciam iuxta curtim, quartam in chullersberch, quintam in eiusdem 



a ) Guden. falsch super. 



Digitized by 



Google 



1130, vor December 12. 109 

montis latere orientali, sextam ad radices montis iuxta aqu§ ductum et ipsum 
aqug ductum et arabilis terrg partes quatuor. Optulerunt etiam filium suum et 
filiam in eodem loco ad serviendum deo et sancto Nykolao, quibus predicta bona 
iure hereditario provenissent a ), si in seculo remansissent. Nostris itaque temporibus 
cum facultas eiuadem gcclesij divina operante dementia excresceret et ipsa sibi 
sufficiena proprium pastorem habendum exigeret, visum est spiritui sancto et 
nobis, ut statum ipsius in melius verteremus et de adipiscenda ei libertate 
ageremus. Adhibito igitur nobiscum Heinrico maiore preposito et aüis quam 
plurimis personis religiosis et sapientibus dominum abbatem sancti Albani 
Wernerum adivimus eiusque et fratrum suorum omnium assensu et voluntate 
optinuimus, ut prenotata sancti Nykolai gcclesia a priori subiectione deinceps 
fibera liberum de eligendo sibi abbate arbitrium retineret libereque et canonice 
electum nobis vel successoribus nostris baculum de manu episcopi suscepturum 
et consecrandum presentaret. Hac ergo a predicto Wernero et eius fratribus 
ooncessione impetrata postquam de manu et potestate eorum premissam gcclesiam 
archidiaconorum, abbatum et aliarum personarum nostrarum consilio et appro- 
batione absolvimus, bona quedam in Lorecha fratrum de sancto Nykolao usibus 
ante attributa, decimationem quoque ab eisdem fratribus etiam possessam abbatig 
sancti Albani iusta ac legitima recompensatione absolute et nullo contradicente 
donayimus. Insuper filig Richolfi comitis iuxta monasterium sancti Albani reclusg 
de chulleresberch singulis vitg suj annis carratam vini et marcam argenti donari 
et post ipsius obitum ipsum b ) beneficium ad sancti Nykolai gcclesiam referri 
statuimus. Concessimus c ) etiam ipsorum fratrum rogatu, ut quicunque fidelium 
ibi sepeliri yoluerit, remota omni exactione conductu presbiteri sui sicut dignum 
est illic sepeliatur. Et post h§c omnia competenti observato ordine primum a 
monachis sancti Nykolai sanctg et canonice electum sollempniter consecrayimus. 
Huius autem rei series ut stabilis et inconvulsa perseveret, paginam hanc 
ymagynis nostre impressione signavimus. Si quis vero quod tarn legitime 
factum est infringere conabitur, eum anathematis gladio donec resipiscat percu- 
timus. Necnon ipsius actiones testes adnotavimus: Heinricus maioris gcclesig 
et sancti Yictoris prepositus, Cuno custos et decanus, Torinbertus magister 
et prepositus sancti Johannis, Hartmannus cantor et camerarius, Heinricus 
Bingensis prepositus, Emecho prepositus de Erpesphort. Capellani: Arnoldus, 
Asmarus, Berengerus, Adelhardus, Pridericus. Liberi: Rutpertus comes et frater 
eius Arnoldus de Lurenburch, Gerlaus de Tsenburch, Heinricus de Kazen- 
elenbogen, Sigebodo de Bucha, Bertolfus comes de Lindenveles, Sigefridus 
comes de Nfiringes, Gerardus de Scoweburch, Cunradus de Walrresten, Cän- 
radus de Bicchenbac, Cunradus Spore, Cunradus de Hagene. Ministeriales: 
Ruthardus vicedominus, Dfido scultetus, walbotus Erluwinus, Ernest et frater eius 
Obertus, Stephanus et filius eius Wulvericus, Heroldus et frater eius Burchardus 



*) Guden. falsch pervenissent. 

b ) Guden. falsch idem. 

c ) Guden. falsch conceasnm. 



Digitized by 



Google 



110 1180, vor December 12. 

de Hechestat, Emercho comes de Rinegowe, Hartwinus et frater eius Arnoldus 
de Winchela. 

Actum dominicg incarnationis anno millesimo . C . XXX., indictione YUL1. ▼* *). 

Or. in München. Das aufgedr. 8. des Erzb. in braunem W. ist ausgezeichnet erhalten. 

Indorsate von zwei gleichzeitigen, aber verschiedenen Händen: Privilegium libertatis 
ecclesie. — Curia aput sanctum Georgium cum suis attinentiis. 

Nach dem Or. gedr. Ghiden. I, 80. Nachweise bei Will, Regg. I, 291 ; vergl. auch Wenck, 
Hess. L.-G. I, 240; Goerz, Mittelrh. Regg. I, 1822. 

Das Yerhältniss der vorstehenden Urk. zu der nachfolgenden ist bisher übereinstimmend 
dahin aufgefasst, dass dieselben an ein und demselben Tage ausgestellt und Ausfertigungen ein 
und desselben Actes mit sachlich unbedeutenden Abweichungen seien. Die Ansicht von Will in 
den Regesten geht noch dahin. Diese Meinung stützt sich auf die Angabe von Guden. „Quando- 
quidem ambo eademmanu ac eodem tempore exarata sunt." 

Diese Angabe muss als irrthümlich berichtigt werden. Die Urk. sind nicht von ein und 
demselben, sondern von zwei verschiedenen Schreibern geschrieben. 

Hiermit fallen die weiteren, bisher auf die entgegengesetzte Annahme gestützten Folge- 
rungen. Zunächst ist die Ausstellungszeit der beiden Urk. nicht dieselbe, die vorliegende wird 
sich als die zuerst ausgefertigte erweisen, wenn auch die Ausstellungstage beider nicht weit 
von einander entfernt sein können. 

Die Zeugenreihe in der vorstehenden Urk. stimmt fast völlig mit der bei Joann. II, 581, 
gedruckten Urk. dieses Jahres, welche Will, Regg. No. 229, vor December 12 gesetzt hat, daher 
diese Datirung dann für die vorstehende Urk. gleichfalls angenommen werden kann. 

Dem Inhalte der beiden Urk. nach zu urtheilen muss die vorstehende die ältere sein und 
kann das folgende Privileg nur später als dieses ertheilt sein. Es ergibt sich dieses aus den 
Abweichungen der beiden Urk., welche keineswegs unbedeutend sind, wie Will im Anschluss an 
Guden. meint. Die Berechtigungen, welche Adelbert in diesen Urk. dem Kloster ertheilt, erhalten 
in der folgenden Urk. gegen die vorliegende Erweiterungen in einem solchen Maasse, dass diese 
zweite nur als später ausgestellt betrachtet werden kann. Diese Erweiterungen betreffen zunächst 
die kirchlichen Befugnisse des Klosters. In dem vorstehenden Privileg wird nur die Beerdigung 
bei dem Kloster, und zwar oonductu presbiteri, gestattet, während das folgende dem Kloster die 
völlig uneingeschränkte Ausübung der Pfarrrechte zugesteht. 

Das vorstehende Privileg enthält sodann nicht die wichtige Verleihung der Immunität an 
das Kloster, welche erst durch das zweite Privileg erfolgte. 

Diese beiden Gründe zwingen dazu, das zweite erheblich erweiterte Privileg als das 
jüngere anzusehen. 

Hierdurch erklärt es sich, dass dem vorstehenden älteren Privileg die Angaben Über die 
Wahl des Abts Eigelward, welche sich in dem folgenden finden, fehlen. 

Schwer zu erklären ist es, wesshalb wir in dem vorstehenden Privileg für das dem h. 
Johannes geweihte Kloster consequent die Bezeichnung ecclesia S. Nicolai finden, welche ausser 
in diesem Privileg urkundlich nur noch einmal, und zwar in der von Bodmann S. 203 im Aus- 
zuge mitgetheilten Urk. des Erzb. Adelbert vom J. 1112 vorkommt, während alle Übrigen Urk. 
nur die ecclesia S. JohanniB kennen. An Erklärungsversuchen hierfür hat es nicht gefehlt; 
Guden. vermuthet, der Hauptaltar der Kirche habe beide Heiligen, Nicolaus und Johannes, zum 
Patron gehabt; Bodmann, der S. 196 diese schwierige Frage erörtert, ohne auffallender Weise 
die von ihm selbst S. 203 mitgetheilte Urk. hierbei in Betracht zu ziehen, denkt an eine filtere, 
dem h. Nicolaus geweihte Niederlassung; Zaun, Landcapitel S. 235, hält den Nicolaus -Altar für 
den älteren. Alle diese Erklärungsversuche genügen nicht; doch kann bei dem Mangel an 
urkundlichen Nachrichten über das Kl. Johannisberg ein Versuch, die schwierige Frage zu lösen, 
kaum gemacht werden. 

Ton besonderer Wichtigkeit ist das auf beiden Ausfertigungen vorfindliche Indorsat curia 
apud sanctum Georgium. Aus demselben folgt, dass der vom Rheingrafen Richolf geschenkte 



*) Die ungewöhnliche Verlängerung der letzten I. scheint Guden. zu der Vermuthung 
gebracht zu haben, dass dieselbe nicht mehr Zahlzeichen, sondern Versohnörkelung sei ; er druckt 
desshalb ind. VII. Dass dieses irrig und VIII. zu lesen, ergibt die zugesetzte Schlusssilbe — va. 



Digitized by 



Google 



1130, vor December 12. — 1130, Ende December. 111 

Hof bei dem Bischofsberge derselbe ist, auf dem später die S. Georgsklause, das Frauenkloster 
Johannisberg, gegründet wurde. Wahrscheinlich hat Bodmann dieses Indorsat gekannt und 
stützt sich auf dasselbe seine jedenfalls richtige Ausfuhrung 8. 245, dass die S. Georgsklause 
eine erheblich jüngere Gründung als das Hauptkloster auf dem Berge war. 

Den entgegengesetzten Angaben in der Einleitung des Anonymus de origine et abbatibus 
coenobii s. Johannis, Schannat, Yindem. I, 154, der unter Erzbischof Daniel schrieb, liegen 
ältere Aufzeichnungen nicht zu Grunde, dieselben sind lediglich Combination des mit den Urkunden 
des Klosters bekannten Verfassers und somit ohne selbststftndigen Werth. 

180. — Erzbischof Adalbert I. von Mainz erhebt das von dem Erz- 
bischofe Ruthard gegründete und dotirte Kloster Johannis- 
berg zur selbstständigen Abtei, bestätigt dessen Güterbesitz, 
setzt dessen kirchlichen Rechte fest und verleiht demselben 
die Immunität. — Mainz 1130, Ende December. 
C. In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Adelbertus dei gratia 
Mogunting sedis archiepiscopus et apostolicg sedis legatus omnibus fidelibus tarn 
futnris quam presentibus notum esse cupio, domnum Ruothardum beatg jnemorig 
predecessorem nostrum gcclesig sancti Albani montem quendam in Rinegowe, qui 
vocatur Biscofesberc, potestativa manu tradidisse ea videlicet ratione, ut fidelium 
circumquaque positorum auxilio monastieg ibidem vitg institueretur religio. Cumque 
ex parte monasterium in eodem monte *) construetum fuisset et ad dedicandum 
altare predictus antecessor noster vocatus fuisset, volens laboris eorum, qui ad 
locum eundem excolendum manum porrexerant, partieeps existere, circumpositi 
nemoris aliquantam partem scilicet usque ad alveum qui dicitur hunenclingon et 
ita deorsum usque ad locum, qui dicitur kalvenberc, in septentrionali montis 
plaga et in aliis tribus plagis usque ad ruralia loca in dotem supra sacras reli- 
quias delegavit. Insuper censum dimidii mansi inWinkela, qui ad ius episcopale 
pertinebat, addidit, quem eidem monasterio Ruodhardus filius Regezonis et quidam 
Rabodo et Damburc ibidem reclusa pro remedio anime sue contulerunt. Statutum 
est etiam a predicto archiepiscopo, ut singulis annis a mercatoribus tarn Moguntinis 
quam provincialibus nunding in nativitate sancti Johannis baptistg ibi habeantur 
omnemque utilitatem, qug episcopo inde provenire posset, fratribus eiusdem loci 
contradidit. Preterea Richolfus comes in Rinegowe et uxor eius Dancmüt et filius 
eorum Ludewicus communi consensu bona inferius descripta saneto Johanni, in 
cuius honore principale altare supradicti monasterii dedicatum est, sollempniter 
sine omni b ) contradictione donaverunt, videlicet curtim quandam, qug e regione 
montis proxima adiacet cum appendente sibi prediolo, vineis scilicet atque arbo- 
ribus, molendino, vivario, prato et ortis. Insuper vineam unam iuxta Wincla, 
qug vocatur Ezelonis, alteram in campo, terciam iuxta curtim, quartam in °) culle- 
resberc, quintam in eiusdem montis latere orientali, sextam ad radices montis 
iuxta aqug duetum et ipsum aqug duetum et arabilis terrg partes quatuor. Obtu- 
lerunt etiam filium suum et filiam in eodem loco ad serviendum deo et saneto 



») Fehlt bei Guden. 
b ) Fehlt bei Guden. 
«) Ebenfalls. 



Digitized by 



Google 



112 1190, Ende Deoember. 

Johanni, quibus predicta bona iure hereditario provenissent*), si in secolo per- 
mansissent. Nostris itaque temporibus cum facultas eiusdem £cclesi£ divina 
operante dementia excresceret et ipsa sibi sufficiens proprium pastorem expeteret, 
visum est nobis, ut statum ipsius in melius verteremus et de adipiscenda ei über- 
täte ageremus. Adhibito igitur nobiscum Heinrico, maioris £cclesi$ preposito, et 
aliis quam plurimis personis religiosis et sapientibus domnum abbatem sancti 
Albani Werinherum adivimus eiusque et fratrum suorum omnium assensu et 
yoluntate obtinuimus, ut prenotata sancti Johannis gcclesia a priori subiectione 
deinceps libera liberum de eligendo sibi abbate arbitrium retineret libereque et 
canonice electum nobis vel successoribus nostris baculum de manu episcopi sus- 
cepturum et consecrandum presentaret. Hac ergo a predicto Werinhero et eiua 
fratribus concessione impetrata postquam de manu et potestate eorum premissam 
gcclesiam abbatum, archidiaconorum et aliarum personarum nostrarum consilio et 
approbatione absolvimus, bona quedam in Lorcha predictorum fratrum usibua 
antea tributa, partem quoque decim$ in Brunneheim ab eisdem fratribus iam 
multis annis possessam abbati et fratribus sancti Albani iusta et legitima recom- 
pensatione absolute et nullo contradicente donavimus b ). Insuper filig Richolfi 
comitis iuxta monasterium sancti Albani reclusg de culleresberc singulis annis 
vitg sug carratam vini et marcam argenti donari et post ipsius obitum idem bene- 
ficium ad sancti Johannis gcclesiam referri statuimus. Concessimus etiam ipsorum 
fratrum rogatu, ut quicunque fidelium ibidem baptizari, sepeliri voluerit, omni 
contradictione presbiteri sui c ) parrochiani cessante baptismum et sepulturam 
quietam illic inveniat d ). Preterea colonos predictorum fratrum in eodem monte 
sub eis commanentes ea libertate donavimus, ut supra iusticiam, quam vel de 
capitibus suis vel de prediorum episcopalium reditibus persolvere debent, nulli 
officialium nostrorum respondere habeant, quin potius ab omni exactione et pul- 
satione liberi soli abbati placitam et quietam servitutem exhibeant Insuper etiam 
a predicto loco omnes advocatos exclusimus soliusque archiepiscopi patrocinio eum 
tutandum ac defensandum reliquimus. Post hec omnia competenti ordine obser- 
vato abbatem eidem loco Eigelwardum sollempniter consecratum prefecimus conce- 
dentes atque firmantes, ut quotienscunque eisdem fratribus pater monasterii ordi- 
nandus fuerit, is tantum, quem communi consilio et assensu dictante spiritu sancto 
unanimiter elegerint, ab archiepiscopo investiatur. Huius autem rei series ut 
stabilis et inconvulsa perseveret, paginam hanc imaginis nostre impressione signa- 
vimus. Si quis vero, quod tarn legittime factum est, infringere conabitur, eum 
anathematis gladio donec resipiscat percutimus. Testes sunt: Werinboldus abbas 
sancti Jacobi, Heinricus maioris gcclesig prepositus, Cuno custos et decanus, 
Turinbertuö magister et prepositis sancti Johannis, Hartmannus cantor et came- 
rarius, Heinricus Pingensis prepositus, Godescalcus prepositus, Emmicho prepo- 
situs. Capellani: Arnoldus, Aamarus, Godescalcus, Beringerus, Adelhardus. Liberi: 



*) So, und nicht perrenissent, wie Guden. 

b ) Guden. falsch donamns. 

°) Quden. falsch sive. 

d ) Quden. falsoh yoluerint — inveniant. 



Digitized by 



Google 



1190, Ende Deoember. — 1190. HS 

Gerlahus oomes de Peldenzun, Hubertus et Arnoldus de Lurenburc, Heinricus 
de Kazenelenbogun, Berbtoldus eomes et frater eius Sigefridus. Ministeriales : Ruod- 
hardus yicedominus, Dudo scultetus, Erlewinus waltbotus, Dudo et frater eius 
Mengotus. De Pinguia Embricho, Ottwinus, Walbertus, Gunthramus. De Lorcha 
Hugo, Wiso. De Rudenesheim Ernestus et filius eius Werinherus, Arnoldus et 
frater eius Rfidhardus, Giselbertus. De Gisenbeim Embricho, Cünradus et frater 
eius Mengotus, Rudhardus et frater eius Humbertus, Rudhardus, Hartwicus, 
Heinricus. De Winkela Hartwicus et frater eius Arnoldus, Rfibertus, Wolfricus, 
Gerungus, Wolfgangus, Harquardus, Burcardus, Humbertus. De Hatterbeim 
Wolframus. De Altavilla Udelbertus, Roho, Ernestus. De Steinheim Eberbardus, 
Embricho. De Waldafa Franco et frater eius Cfinradus. De Algesheim Ott- 
marus, Hugo. De Oggenheim Bernewinus et alii complures. 

Facta sunt hec anno ab incarnatione domini M°.C°.XXX ., indictione VJil. * 
regnante Lothario Romanorum rege gloriosissimo, anno regni sui •) VI . 

Or. in München. Von dem aufgedr. Siegel in braunem W. ist die linke Hälfte verloren, 
der übrige Theil wohl erhalten. 

Zwei Indorsate a) ziemlich gleichzeitig: Privilegium libertatis curia aput sanotum Georgium 
cum attinenciis. Becompensatio eoclesie ßancti Albani facta post exemtionem; b) von der öfter 
auf den Johannisberger Urk. vorkommenden Hand saeo. 15: 1130. Littere fundationis ac libertatis 
monasterii nostri 

Drucke a) im Anon. de origine ooenobii S. Johannis, Schannat, Vind. 1, 154; b) Guden. 1, 84. 

Bezüglich der Datirung und des Inhaltes der ürk. vergL die Ausführungen zu der vorher- 
gehenden; sodann Goerz, Mittelrh. Begg. I, 1828. 

181. — Erzbischof Adelbert I. vonMainz erlässt dem Stifte S.Maria 
ad Gradus die Abgaben von dessen Gute zu Erbach und 
findet die Ansprüche, welche Dietrich, ein Verwandter des 
Schenkers jenes Gutes, wiederholt auf dasselbe erhoben 
hatte, durch Zahlung von fünf Talenten ab. — Mainz 1130. 

C. In nomine sandte et individue trinüatis patris et f&ii et Spiritus sancti. 
Ego Adelbertus divina preordinante misericordia sanctg Mogonting gcclesig archi- 
episcoporum humillimua notum esse cupio cunctis Cristi et gcclesig fidelibus tarn 
futuris successoribus, quam etiam presentibus, qualiter ego canonicis gcclesig 
sancte Hang, qug vocatur ad gradus, remisi, quod ipsorum et fidelis nostri domni 
Richardi, eiusdem gcclesig tunc prepositi, suggerebat peticio. Predecessor noster 
felicis memorig domnus Sigefridus archiepiscopus, prefatg gcclesig canonicg insti- 
tutor et auctor diligentissimus, opus, quod deo inspirante bene inchoavit, jccle- 
siasticg pacis infestacione prepeditus necnon extremo vitg preventus articulo 
minus plene consummavit, sed exemplum bong imitationis et extreme manum 
perfectionis successoribus suis dereliquit. Cuius pontificatus cathedram cum deo 
conferente suscepissem, tum pro remissione peccatorum meorum, tum pro spe 
$ternorum premiorum decrevi, in aliquo sanctitatis eius imitari vestigia et orbatg 
tanti patris obitu filij pro tempore augere stipendia. Ad quod nimirum cogebat 
me et servanda in omnibus devotio karitatis et amor iunctissime nobis cum 



*) Quden. falsch eius. 

Codas dipl. Nmi. 1,1. 



Digitized by 



Google 



114 1190. - 1130. 

prefato viro consanguinitatis. Remisi ergo prenominatg gcclesip ibique deo 
famulantibus censum unius mansi in villa, quj vocatur Erberbach, nominatim 
prediorum, qug domnus Sigebodo per manum advocati comitis Arnoffi eidem con- 
tulit gcclesig, ea inquam condicionis lege remisi, ut quoad mortali hoc in corpore 
viverem, annua ordinationis me$ memoria ibidem cglebretur postque dissolutionem 
tabernaculi mei anniversarius obitus mei dies frequentetur. Post obitum vero 
ipsius Adelbertns frater eius eadem bona a fratribus in beneficium sußcipiens 
cum pro quadam levi offensa, quam adversus fratres postea habuerat, cuidam 
cognato suo, Theoderico videlicet, ea pro aliquanta pecunia in vadimonium 
fratribus ignorantibus poneret, oboedientia simul et ratione canonica predicto 
Adelberto iniunxi, ut bona gcclesig remota omni occasione redimerei Quod cum 
fecisset et non longo deinde interposito tempore et ipse in domino obdormisset, 
idem prenominatus T. secundo cgpit fratres illos quasi pro vadimonio suo in eis 
bonis et IQ. iugeribus ad curtem nostram in Alta villa pertinentibus tamdiu 
inquietare, donec ego in presentia maiorum Mogonting §cclesi$ tarn clericonim 
quam laicorum ab hac impeticione hoc modo eos absolvi, ut eidem de rebus 
gcclesig Y. talenta persolyerentur, ne deinceps inde obmurmurationes ull§ subore- 
rentur. Ut autem h§c tradicio a meis etiam successoribus stabilis et inconvulsa 
permaneat, coram multis boni testimonii viris invasorem istius traditionis excom- 
municayimus et haue cartam fieri ordinavimus nostrique sigilli impressione feeimus 
insigniri. Affuerunt autem hi testes: Heinricus summus prepositus, Hartmannus 
cantor et camerarius, Emicho Erpisvordensis prepositus, Turenbertus magister, 
Hartwinus eiusdem gcclesij decanus, Egeloffus cantor, Arnoffus comes, Gerlahus 
comes, Ruthardus yicedominus, Regenhardus, Ernost, Yolbertus, Obertus, Orto, 
Salemannus, Ebo et frater eius Ruthardus. 

Acta sunt hgc anno dominieg incarnationis millesimo centesimo tricesimo, 
indictione oetava. Data Mogontig, anno ordinationis meg quinto deeimo, regnante 
Lothario huius nominis IQ . 

Or. im St.-A. Das aufgedr. 8. des Erzbisohoft in dunkelbraunem W. ist gut erhalten. 

Abschr. in dem Copiar des Stifts Saee. 13 zu Dannstadt. 

Gedr. Joann. II, 644. Vergl. Will, Begg. I, 289, bezOglieh des Siegels Würdtwein, N. S. II, 
XVI. Bis zu den Worten „Post obitum vero etc. Wiederholung der Urk. von 1119; auch die 
Datirung ist der jener Urk. nachgebildet Von den dort aufgeführten Zeugen erscheinen einzelne 
auch hier. 

182. — Erzbischof Adelbert I. von Mainz vergleicht das Stift S. Victor 
daselbst mit dem Kloster Disibodenberg wegen des Zehntens 
zu Sobernheim. — 1130. 

Unter den Z. Sigfridus comes de Nftringes. — — . Ministeriales — — 
Emercho comes de rinegowe. Hartwinus et frater eius Arnoldus de Winchela. 
Wernerus de Rudensheim. Franco de Valdaf. 

Actum dominieg incarnationis millesimo C.XXX. indictione VliLL 

Aus dem Or. gedr. Mittelrh. U.-B. I, 627. 

In einer zweiten Yerhandlung Aber denselben Gegenstand d. d. 1190 Deoember 12 
Z. Embricho de Gysinheim, Mittelrh. U.-B. I, 527. Vergl. Will, Regg. S. 291. 



Digitized by 



Google 



o. t. (liaop). 115 

183. — Reginhard, Propst des Klosters S. Alban, schenkt seinem 
Kloster Einkünfte an verschiedenen Orten, u. a. zu Norden- 
stadt. — 0. T. (1130?). 
In nomine sancte et individue trinitatis. Notum sit omnibus Christifidelibus 
tarn futuris quam eciam presentibus, qualiter ego Reginhardus, monasterii sancti 
Albani prepositus, dum foris custodienda providi, # quedam et iam per me, unde 
potui, caritatis studio fratrum necessitatibus profutura collegi, ut sie et eorum 
dilectioni saltim rebus minimis prodessem et senioris nostri domini abbatis alias 
satis superque oecupati curam aliquatenus laboremque lenirem. Quid autem sit, 
quod adquisivi, vel quantum vel in quo valeat, scire debentibus atque scire 
Yolentibus harum litterarum testimonio pateat. In Strazheim et Fuirbach duo 
huobe sunt a<J X. solidos. In Dorovelden I? m ad 1 1 II og uncias. In Ruozcelenes- 
heün I?™ ad II? 8 uncias. In Seilonvort I. nm ad V. solidos. In Batenheim Frickelo 
vel eius heres persolvit XXX. denarios, Oggoz vel eius heredes Ö. uncias, Rudolf 
vel eius heredes X. denarios. In Geisbodesheim Lehilin vel eius heredes VUUL. 
uncias, Wezil vel eius heredes t. unciam, Hildembert vel eius heres L, Hildelin 
vel eius heres X. denarios, Bertolff vel eius heres X. denarios. In Sarmundes- 
heim X. uncie persolvende sunt et XllN or denarios (sie!). In Nuendelenesheim 
llil og uncie. In Gouwelibeshusen Ü? uncie. In Stedin IE? uncie. In Nortden- 
stadt solidus I. In Musere solidus 1 De area una in Mogoncia IL denarii. Harum 
verum summa in unum collecta unam unciam continet et Y. talenta. Que omnia 
in tres partes non equales quidem, sed pro utilitatis racione rerumque adquiren- 
darum diversitate dividi commodum duxi tribus in monasterio fratribus commit- 
tendas, qui, quod ego adhuc vivens devotus expleverim, post mortem meam eodem 
quo ego studio fratribus exhibeant, videlicet ut de memoratis partibus ille frater, 
qui ecclesie custodie successerit, primam ceterisque maiorem, hoc est XXX. uncias 
et unam, aeeipiat ad porticus exterioris ecclesie cum angulis adherentibus dua- 
busque capellis, quando tempus et res expostulat, tectis, laquearibus, pavimentis 
observandis. Abbas quoque cottidianas ne umquam ecclesie desint neenon et 
mattas per hiemale tempus fratrum pedibus in choro supponendas, ex eadem 
parte omni anno procurare debeat. Duo etiam luminaria per totum annum omnibus 
noctibus, unum coram capella sancti Dionisii, cuius duetu fratres ecclesiam intrent 
et exeant, alterum in necessario fratrum de sua parte semper exhibendum sciat. 
Camerarius vero fratrum seeunde partis, que est XXYI. uncie, provisor existat, 
ex qua fratribus cultellos, rasoria, strigiles, coclearia, cingula, unum unieuique 
omnibus annis, soecos etiam laneos unieuique duos semper in cena domini exhi- 
bendos, caligas vero villosas cum fascrolis neenon et mattas lectorum uno anno 
intermisso semper in festivitate sancti Dionisii cum ceteris omnibus exceptis soccis 
subministrare non negligat et sie quidem, ut, dum fratres nova aeeipiant, pueris 
vetera absque omni contradictione dimittant. Terciam autem partem, que est Y. 
uncie denariorum et Y. oetave tritici, cellerario coneignandam proposui, unde 
fratribus corporalem refectionem, quanta hiis rebus preparari valeat, eiusdem 
supradicti martiris die festo pro caritate exhibend (am procurabit. Que omnia)*) 

») Lücke. 8# 



Digitized by 



Google 



116 0. T. (1190?). — 1131. 

permisBU et volumtate beate memorie senioris et abbatis nostri domini Ekberti 1 ), 
eius etiam aucta subsidio, uti dictum est, ita constitui scriptoque firmavi Si 
quis autem super nos provisor inique volumtatis quandoque surrexerit et hec 
omnia vanitati asscripserit, quasi talia non cogitanda sint aliis nisi patri spirituali 
et hac occasione hec frangere et delere voluerit, hi, quos pietas et Caritas gracia 
implet, hac scriptura rogati illum a superflua cogitacione prohibeant fratrumque 
inopiam non carere faciant minimarum rerum, sed non minime necessariarum 
utilitatibus, que sepe negliguntur a patribus. 

Abschr. im Oopialbuohe des Stifts S. Alban, im Kreißarchive zu Würzburg. 

184. — Erzbischof Adelbert I. von Mainz schenkt das Kloster Eber* 
bach nach Entfernung der dort angesiedelten Regular- 
canoniker dem Kloster S. Johann auf dem Bischofsberge. 
— 1131. 
C. In nomine Bande et individue trinüatis. Notum sit omnibus tarn futuris 
quam presentibus sanctg dei ecclesig filiis, quod ego Adelbertus sacrosanctg 
Mogontiensis gcclesig licet indignus tarnen dei gratia archiepiscopus et apostolic§ 
sedis legatus considerans pondus meg dispensationis optavi, imitator fieri meorum 
predecessorum in divini cultus amplificatione, si quo modo merear particeps 
eis fieri in laboris remuneratione. Sciens quoque res gcclesiarum patrimonia esse 
pauperum et gcclesig filios rebus gcclesig iure sustentandos, delegavi monasterio 
regularium canonicorum, quod situm est in silva höbe vocata iuxta villam qug 
dicitur Eyerbach, dimidium mansum pertinentem hereditario iure ad Gerhardum 
ministerialem meum, ita tarnen, ut singulis annis constitutus michi inde solvatur 
census, nisi forte michi vel successoribus meis placuerit, illud relaxare ad solatium 
fratrum ibi deo servientium. Cetera vero, qug ad prefatum monasterium pertinent, 
ipsum monasterii fundum, qui ab incolis provincig ipsius deo oblatus est meo 
consensu, et prata cum molendino et vinea, quj Wolframus ministerialis meus 
per commutacionem ipsi monasterio contulit, et dimidium mansum in Eyerbach 
a Cunrado ministeriali meo in usum eiusdem $cclesi§ comparatum, ne quis 
infringere valeat, auctoritate mea confirmavi. Postea vero cum per incuriam et 
omnimodam negligentiam eorum, quos eidem loco preesse fecimus, institucio regu- 
laris discipling decresceret et omnis prorsus divini cultus religio ibi deficeret, 
communicato consilio priorum gcclesig nostrg, abbatum, prepositorum, archi- 
diaconorum et ceterorum fidelium nostrorum clericorum et laicorum reguläres, qui 
tarnen pauci ibi fuerunt, removi et idem prefatum monasterium deo et sancto 
Johanni in Bisscofesberc cum universis bonis supradictis et preterea cum bonis 



x ) Es würde eine ungefähre Zeitbestimmung der Urkunde, welcher in der vorliegenden 
Abschrift die Datirung fehlt, möglich sein, wenn über den Abt Ekbert, nach dessen Tode die 
Urkunde ausgestellt ist, ausreichende urkundliche Nachrichten vorhanden wären. Dieselben 
fehlen jedoch. Die Worte von Joann. II 785, Abbas Ekbertus, de quo in litteris quibusdam ann. 
MCXXX mentio fit tamquam iam pridem defuncti scheinen sich auf diese Urkunde zu beriehen, 
von welcher er dann vielleicht das Original oder eine vollständige Abschrift mit der Datirung 
benutzen konnte; vermuthungsweise lässt sich demnach die Urkunde so, wie es im Regest 
geschehen, datiren. 



Digitized by 



Google 



1131. - 1131. 117 

illis, qug Hartmannus, Wolbero et Waltherus in Altavilla eidem monasterio con- 
tulerant, delegavi, ita ut abbas ibi de divino servicio provideat et ordinet, de 
bonis vero necessaria fratribus suis subministret. Preter id etiam ex parte mea 
petentibus comprovincialibus cum predictis bonis vallem sitam inter duas plateas, 
quarum una versus Keterecho ascendit, altera deorsum usque Hatterenheim 
descendit, sursum a semita qug dicitur rennephat usque molendinum inferius 
beato Johanni donavi, ita ut quicquid utilitatis in agris, vineis, pratis et ortis in 
eadem valle diligentia fratrum nostrorum in Bisscofesberc operari valeat, in 
perpetuum cum omni decima operis sui proprie et sine contradictione obtineat 

Huius rei testes sunt: Werinherus abbas sancti Albani, Werinboldus abbas 
sancti Jacobi, Heinricus maior prepositus, Adelbertus prepositus sancti Petri, 
Anshelmus prepositus sancte Mari$ ad gradus, Godescalcus prepositus sanctg 
Marig de campo, Cfino decanus, Turinbertus *) magister, Hartmannus cantor et 
camerarius. Laici: Embricho, Guntramus, Ottwinus de Pinguia, Embricho, Cün- 
radus, Mengotus de Gisenheim, Hertwicus, Arnoldus, Embricho de Winkelo, 
Udalbertus, Roho, Ernestus de Altavilla, Franco, Cfinradus de Waldafa. Insuper 
etiam comes Arnoldus traditioni huis interfuit, cui quia sicut et ceteris bonum et 
utile visum est, ad omnem banc commutacionem assensum prebuit 

Facta sunt hec anno dominice incarnationis millesimo C.XXX.L, regnante 
Lothario Bomanorum rege gloriosissimo. 

Or. im 8i-A. Das aufgedr. S. des Erzbiflchoffl ist gut erhalten. 
Abschr. im Ocul. mem. I, fol. 2. 

Gedr. Guden. I, 94; Bosse], Eberb. U.-B. I, 7, mit den Varianten des Oe. mem. Vergl. 
Baer, Gesoh. von Eberbaoh I, 151, 665, und sonstige Nachweise bei Will I, 294, No. 241. 

*185. — Erzbischof Adelbert I. von Mainz bekundet die Ueberweisung 
des Klosters Eberbach an die vom Abte Bernard von Clairvaux 
gesandten Mönche und schenkt denselben den Hof Leheim. 
— 1131. 

Transsumirt 1329 April 30 durch die Ritter Conrad von Rüdesheim und 
Nicolaus von Scharfenstein mit nachfolgender Vidimation: Nos Cunradus de 
Rudensheym senior et Nycolaus de Scharpensteyn milites recognoscimus et ad 
noticiam universorum cupimus pervenire, quod literas subscriptas vidimus sub 
veris eigillis et autenticis signis et testimoniis proborum et literatorum nobis 
dictas literas praelegentium et diligentissime nobis de verbo ad verbum eas 
exponentium et primo ac principaliter literas reverendissimi in Christo patris ac 
domini domini Alberti senioris sancte Mogontine ecclesie olim archiepiscopi et 
apostolice sedis legati, qualiter fundavit monasterium Eberbacense ordinis Cyster- 
ciensis suis bonis propriis, non rasas, non cancellatas nee in aliqua sui parte 
viciatas tenoris et continencie infra Scripte. 

Folgt die Urk. 

Item vidimus literas etc. (Es folgen Abschriften der Bulle Alexanders HL 



a ) Rössel Lnrinbertas. 



Digitized by 



Google 



118 1131. 

von 1163 und mehrerer Verträge mit denen von WolfskeMen wegen des Hofes 
Leheim.) 

Datum anno domini M . CCC. vicesimo nemo, pridie kalend. MaiL 

Das Or. dieses Transsumts mit den S. der Aussteller im St-A. zu Dannstadt 

Gedr. Guden. I, 96, Rössel I, 12. 

Nachweise bei Will I, 294, No. 242. 

Diese bisher unbestritten als die Stiftungsurkunde des Cisterzienser- 
klosters Eberbaoh betrachtete Urkunde ist Fälschung des 13. Jahrhunderts 
und zwar eine keineswegs geschickte Fälschung. 

Das erste wesentliche Verdachtsmoment gegen die Aechtheit der Urk. ist das Fehlen des 
Originals und der Abschrift in dem 1211 geschriebenen I. Bande des Ocul. mem n sowie überhaupt 
einer Abschrift, welche älter ist als das Transsnmt von 1329, in welchem die Urk. erhalten ist 

Die Urk. gehört zu den wichtigsten, welche das Klosterarchiv Überhaupt besass, es ist der 
Stiftungsbrief, der dem Kloster ansehnlichen Güterbesitz, dann aber vor allen den ehrenvollen 
Vorzug, die älteste Gründung der Cisterzienser in Deutschland zu sein, nachwies. Dass diese so 
überaus werthvolle Urk. in dem sorgfältig gehegten Archive des Klosters sollte zu Grunde 
gegangen sein, ist schwerlich anzunehmen, während alle wichtigeren Urk. des 12. Jahrhunderts, 
insbesondere die Urk. Adelberts I. von 1131, durch welche Eberbach an das Kloster Johannis- 
berg Überwiesen wird, wohl erhalten sind. 

Hat die Urk. im 12. Jahrhundert wirklich existirt, so war unter allen Umständen zu 
erwarten, dass der Schreiber des I. Bandes des grossen Copiars des Klosters, des bekannten 
Oculus memoriae, der alle den Güterbesitz des Klosters betreffenden Urkunden bis zu dem 
Jahre 1211, in welchem er arbeitete, ohne Ausnahme abschrieb oder wenigstens auszog, gerade 
die wichtigste Urk. von allen in sein Werk aufnahm und mit Recht an die Spitze desselben 
stellte. Es ist dieses nicht geschehen, die Abschrift dieser Urk. fehlt und statt ihrer beginnt 
das Copiar mit der unten mitgetheilten, 1174 verfassten Relation über die Anfänge der Cister- 
zienser-Niederlassung. 

Diese völlig räthselhafte Thatsache kann nur die eine Erklärung finden, dass die Urk. im 
Jahre 1211 dem Schreiber des Ocul. mem. nicht vorlag und überhaupt im Klosterarchive nicht 
vorhanden war. 

Nicht minder verdächtig ist der Umstand, dass wir keine ältere, mindestens dem 13. Jahr- 
hundert angehörende Abschrift der Urk. haben. Dass man in Eberbach, welches schon im 
13. Jahrhundert über eine grosse Zahl von Schreibkräften, von Gelehrten 'verfügte, ein so 
geringes Interesse für die so wichtige Urkunde, welche die directe Gründung des Klosters durch 
den grossen Ordensstifter, den h. Bernard, welcher der Sage nach selbst im Kloster geweilt 
haben sollte, erwies, hatte, dass man sie nicht wenigstens einmal abschrieb, während dieses mit 
vielen minder wichtigen Urkunden geschah, ist doch kaum glaublich und doch auch schwerlich 
anders als durch die Annahme zu erklären, dass jene Urk. damals nicht ezistirte. 

Es fehlt somit jede gleichzeitige, überhaupt ältere Ueberlieferung des Textes der Urk. 
Statt dessen tritt als Surrogat das Transsnmt der Urk. von 1329 ein. Dasselbe ist äusserlich 
unanfechtbar ; die Thatsache, dass die daselbst genannten Personen die Abschrift vidimirt haben, 
mag richtig sein. Vidimatoren sind die Ritter Conrad von Rüdesheim und Nicolaus von Scharfen- 
stein, dieselben erklären, dass die Originalurkunde ihnen vorgelegt, vorgelesen und von Wort 
zu Wort (dieses doch wohl in deutscher Sprache) erklärt worden seien. Durch diese Angabe 
steigert sich der Verdacht gegen die Urkunde erheblich. Beide Ritter mögen in gutem Glauben 
gehandelt haben und andächtige Zuhörer der Vorlesung gewesen sein, aber — dass sie die 
ihnen vorgelegte Urkunde gelesen und deren Originalität beurtheilen konnten, dass sie ein Wort 
des ihnen vorgelesenen lateinischen Textes verstanden haben, sagen sie nicht und würde ihnen 
gewiss Niemand geglaubt haben, noch weniger heutigen Tages glauben. 

Wesshalb sind zur Vidimation dieser nur in dieser Ausfertigung vorhandenen hochwichtigen 
Urk. jene beiden Ritter, denen man ebensogut irgend etwas Anderes in lateinischer Sprache 
vorlesen konnte, ausgewählt und warum ging man nicht an eine eben so leicht zu erreichende* 
Behörde in Mainz, zu dessen Gesohäftskreis Vidimationen von Urkunden gehörten, an das geist- 
liche Gericht zu Mainz? Wesshalb Hess man den wichtigen Aot nicht durch den Abt eines 
anderen Cisterzienserklosters, oder eines sonstigen nahe gelegenen Klosters, oder durch einen 
Geistlichen im Rheingau, oder endlich durch einen Notar vollziehen? An Behörden und Personen 



Digitized by 



Google 



1131. 119 

von unbestreitbarem öffentlichen Glauben kann es hierzu dem Kloster Eberbach niemals gefehlt 
haben; dass es nicht gesohah, kann seinen Grund nur darin haben, dass man es nicht wagte, 
das angebliche Original Anderen, wie jenen beiden Rittern, vorzulegen. 

Nach dieser Erörterung über die Ueberlieferung des Textes wende ich mich zu weiteren 
in der Urk. selbst liegenden Verdachtsmomenten. 

Schon vorhin ist der etwa 1174 im Kloster geschriebenen Relation über dessen Neu- 
begründung durch den h. Bernard gedacht. Der Verfasser derselben erzählt die altere Geschichte 
des Klosters nach der ausdrücklich genannten Urk. des Erzb. Adelbert I. von 1131, durch welche 
Eberbach an Johannisberg geschenkt wird, sowie nach der im Kloster lebenden Tradition 
(vergl. die nachfolgenden Ausführungen, sowie den Excurs zu der Relation von 1174). Jene 
entere Urk. von 1131 lag dem Verfasser der Relation vor, diese zweite angebliche Stiftungs- 
urkunde jedoch, soweit sich mit grösster Wahrscheinlichkeit annehmen lässt, nicht. Gewiss 
würde er es sonst nicht unterlassen haben, bei der Erzählung über die Einführung der Cister- 
zienser auch diese Urk. des Erzbischofs als seine Quelle ebenso anzuführen, und noch weniger 
die angeblich auch 1131 erfolgte Schenkung des grossen Gutsoomplexes zu Leeheim zum 
Ruhme des im Kloster hochverehrten Erzbisohofs anzuführen, wenn er eine Nachricht hierüber 
gehabt hätte. 

Nehmen wir den Inhalt der vorliegenden Urk. als äoht an, so würde folgen, dass 
Erzbischof Adelbert L in ein und demselben Jahre 1131 das Kloster Eberbach zunächst den 
Benedictinern zu Johannisberg und sodann den von Bernard von Glairvaux gesandten Gister- 
ziensern übergeben hätte. Die beiden Thatsachen sind schwer vereinbar; Baer (Gesch. von 
Eberbach I, 32) immer bestrebt, für sein Eberbach das Stiftungsjahr 1131 zu retten, sucht 
dieselben durch die Annahme in Einklang zu bringen, dass Eberbach 1131 an Johannisberg 
zwar überwiesen, von demselben jedoch nicht in Besitz genommen und somit noch in demselben 
Jahre von dem Erzbischofe an die Gisterzienser gegeben sei. Baer's Ansicht ist die herrschende 
geblieben. 

Möglicherweise kann der Sachverhalt vielleicht so gewesen sein, wie Baer ihn annimmt, 
viel "Wahrscheinlichkeit aber hat die sehr gezwungene Erklärung nicht. Hat Erzb. Adelbert 
die zweite Urk. von 1131, in welcher die Einführung der Gisterzienser erzählt wird, wirklich in 
der vorliegenden Fassung ausgestellt, so bleibt es immer schwer aufzuklären, wesshalb nicht in 
derselben der kurz vorher erlassenen Urk. gedacht wird, durch die dasselbe Kloster einem 
anderen Orden geschenkt war und wesshalb ebenso die Ueberweisung des Klosters selbst und 
dessen Bezirks mit keinem Worte berührt wird. 

Baer fand für diese Schwierigkeit den Ausweg, dass die in der Relation von 1174 gemachte 
Angabe, der Erzbisohof habe 1131 Eberbaoh für 50 Pfund Silber zurückgekauft, auf einer besonderen 
— jetzt verlorenen — Urkunde beruhe; demnach hätten nach seiner Annahme drei Urkunden 
des J. 1131 für Eberbach existirt. Doch von dieser Urk. liegt keine weitere Spur vor und muss 
die Meinung Baer's als nicht zu begründen zurückgewiesen werden. 

Ein weiterer sehr erheblicher Verdachtsgrund gegen die Eberbacher Stiftungsurkunde selbst 
ist schon von Baer, Gesch. von Eb. I, 44, Note 62 durch den dort aus der Geschichte des Hofes 
Leeheim erbrachten Beweis berührt, dass die Urk. nicht im Jahre 1131, welches sie als Datum 
trägt, sondern später abgefasst sein muss. Baer hilft sich hier durch die Annahme einer Zurück - 
datirung, gegen welche an und für sich gewiss nichts einzuwenden wäre. Weiter zu gehen und 
die Urkunde auf ihre Aechtheit zu untersuchen, durfte Baer natürlich nicht wagen, um nicht 
seine These von der 1131 erfolgten Gründung Eberbachs zu gefährden. Er hält desshalb daran 
fest, dass sie dem Erzb. Adelbert I. angehört, gesteht aber zu, dass sie erst nach 1134 abgefasst 
sein kann. Immerhin aber legt Baer die Abfassungszeit noch unter die Regierung Adelberts I. 
Doch auch hierfür fehlt der Beweis. Baer stützt sich auf die abschriftlich im Ocul. mem. (Rössel, 
U.-B. I, 14) enthaltene Urk. des Erzbischofe Adelbert, durch welche derselbe dem Kloster 
Eberbach den Besitz des Hofes Nenthres, welchen das Kloster nachweislich eher erwarb, wie 
den Hof Leeheim, bestätigt. Baer hat es wohl nicht ohne Absicht übersehen, dass das Datum 
der Nenthres betreffenden Urk. MCXXXIHI nicht von dem Schreiber des Ocul. mem. herrührt, 
sondern von einer Hand des 15. Jahrh. nachgetragen ist. (Rossers Abdruok ist demnach zu 
berichtigen.) Ob die Hinzufügung dieser Jahrzahl erfolgt ist, um einen weiteren Beleg für 
Eberbachs Stiftung 1131 herzustellen, ist immerhin möglich, wenigstens aber liegt der Beweis, 
dass Eberbach den Hof Nenthres bereits 1134 besass, nicht vor. Wahrscheinlich gehört diese 
Urkunde erst der letzten Lebenszeit des Erzb. Adelbert L an und verliert hierdurch die von Baer 



Digitized by 



Google 



120 



1131. 



verfoohtene Annahme, dass die von 1131 datirte Urk., deren Aeohtheit angenommen, noch su 
Lebzeiten des Erzb. Adelbert I. abgefasst sei, sehr an Wahrscheinlichkeit. 

Steht es demnach fest, was auch Baer einräumen musste, dass die Urk. 1131 nicht verfasst 
sein kann, so verlieren wir den bisherigen einzigen Beleg für die in derselben gegebene Nachricht, 
dass eben in diesem Jahre Bernard von Gairvaux seine Mönche nach Eberbach gesandt und 
dieses die älteste Gründung der Cisterzienser, Alter wie das 1134 gestiftete Kloster Himmerode 
in der Eifel, sei. Baer selbst (I, 34) gesteht zu, dass alle Quellen, die Tradition im ganzen 
Ciöterzienserorden es einstimmig bezeugen, dass Himmerode 1134 und nach ihm 1135 Eberbach 
gestiftet sei. Ja selbst eine Eberbacher Quelle legt die Gründung auf 1135, idus Febrnarii, vergL 
Mon. 8. S. XVI, 14. Ausser der Relation von 1174 (vergl. den Excurs zu derselben) ist es nur 
diese eine Urk., welche das Stiftungsjahr 1131 nennt, und nach dem, was bisher über die Urk. 
gesagt ist, können wir ihrem Inhalte in dieser Beziehung, d. h. hinsichtlich des angeblichen 
Stiftungsjahres 1181, nur mit Misstrauen entgegentreten und den Verdacht nicht zurückdrangen, 
dass dieselbe lediglich zu dem Zwecke angefertigt ist, um Eberbach den Altersvorrang vor den 
übrigen Klöstern seines Ordens in Deutschland zu vindiziren. 

Der weiteren Untersuchung über den Inhalt der Urk. muss jedoch die Prüfung des Textes 
derselben vorausgehen, als deren Resultat sich ergeben wird, dass die Urk. in der That eine 
Fälschung des 13. Jahrhunderts und zusammengesetzt ist a) aus Theilen der Ächten Urk. des 
Erzb. Adelbert I. von 1181, durch welche Eberbach dem El. Johannisberg überwiesen wurde 
(Gol. 2 der nachfolgenden Zusammenstellung); b) aus Theilen der Relation von 1174 (CoL 3); 
c) dem Berichte des Ocul. mem. über die Entstehung des Hofes Leeheim (CoL 4). 



Angebliohes Or. von 

1181 in dem Transsumt 

von 1329. 



2. 
Or. von 1131. 



3. 
Relation von 1174. 



Ocul. mem. I, fol. 23. 



In nomine sancte 
et indi vidue trinita- 
tis. Notum sit Omni- 
bus tarn praesenti- 
bus quam futuris 
sancte dei eoclesie 
filiis, quod ego Al- 
bertus sacrosancte 
Moguntine ecclesie 
licet indignus tarnen 
dei gracia archiepis- 
copus et apostolice 
sedis legatus con- 
siderans pondus mee 
dispensationis op- 
tavi imitator fieri 
meorum praedeces- 
sorum in divini 
cultus amplificatio- 
nem, ei qui modo 
merear particeps 
eis fieri in laboris 
remuneratione. 



C. In nomine sanctg 
et individug trinita- 
tis. Notum sit Omni- 
bus tarn futuris 
quam presentibus 
sanctg dei gcclesig 
filiis, quod ego Adel- 
bertus sacrosancte 
Mogontiensis gccle- 
sij licet indignus 
tarnen dei gratia 
archiepiscopus et 
apostolicg sedis lega- 
tus considerans pon- 
dus me§ dispensa- 
tionis optavi imitator 
fieri meorum prede- 
cessorum in divini 
cultus amplificatio- 
ne, si quo modo 
merear particeps 
eis fieri in laboris 
remuneratione. 



C. In nomine sancte 
et individue trini- 
tatis. 



Digitized by 



Google 



1131. 



121 



1. 


2. 


3. 


4. 


Angebliches Or. von 


Or, von 1131. 


Relation von 1174. 


Ocul. mem. I, fol. 23. 


1131 in dem Transsumt 








von 1329. 








Desideravi enim 








gpecialiter fundare 








abbatiam ordinis 








Cysterciensis in pro- 








prio fundo meo. 








Vocavi ergo per 








literas meas suppli- 








catorias ad partes 








Alymanie venera- 








büem 


» 


Anno dominicg in- 

carnationis 
M .C .XXXM°. 
regnante Lothario 
Romanorum rege 
glorioso 




Timm orbi notum 




vir orbi notus pro 




prae singularis gra- 




singularis gratig 


• 


ue privilegio 




privilegio 

et nunc summi pon- 
tificis decreto recep- 
tu8 in sanctorum 
cathalogo 




videlicet dominum 




videlicet dominus 




Bernhardum abba- 




abbas Bernhardus 




tem 




beate memorie 




de Claravalle rogans 




de Claravalle rogatu 




eum suppliciter et 




Alberti senioris ar- 




attente, quatinus de 




chiepiscopi Magun- 




ipaa domo sua 


» 


tini et apostolice 
sedis legati 




transmitteret mihi 




transmisit conven- 




conventum mona- 




tum monacborum 





Digitized by 



Google 



122 



1131. 



Angebliches Or. von 

1131 in dem Transsumt 

von 1329. 



chorum, quod fecit, 
deputans eis abba- 
tem dominum Rut- 
hardum virum spec- 
tabilem in omni reli- 
gione et virtutibus 
probatum, ut sie 
in praedictis viris 
semen quoddam or- 
dinis" ecclesia Mo- 
guntinensis suseipe- 
ret et in confinio 
ipsius favente deo 
germen religionis 
pullularet. 



2. 

Or. von 1131. 



Et per hunc modum 
abbatia de Eber- 
bach est fundata, 
quam eciam cum 
bonis meis propriis 
dotavi, scilicet cum 
grangia, quae Le- 
heim vocatur, cum 
omnibus attinentiis 
suis, in agris, in 
pratis, in pasturis 
et in ceteris suis 
tenimentis. 
Que quidem grangia 
tali modo primor- 
diata fuit et iniciata. 



3. 
Belation von 1174. 



archiepiscopo iam 
dicto deputato eis 
abbate domino Rut- 
hardo viro speeta- 
bili in omni reli- 
gione et virtutibus 
probato, quatinus 
in praedictis viris 
semen quoddam or- 
dinis ecclesia Ma- 
guntina suseiperet 
et in confinio ipsius 
favente deo germen 
religionis pullularet. 



Ooul. mem. I, foL 23. 



Allodium Anshelmi 
de Gummeldingen, 
in quo consistit 
grangia Leheim, per 
quod dotata est ec- 
clesia Eberbach. 



Leheim grangiarum 
nostrarum secunda- 
ria est tali modo 
primordiata in agris, 
in pratis, in pasturis 
et in ceteris suis 
tenimentis. Dominus 
Alberthus senior 
archiepiscopus Mo- 
guntinus primus fun- 
datorg eclesig beatg 
Marig in Eberbach a 
prineipio dotavit eam 
hoc allodio, in quo 
nunc curia Leheim 
habetur construeta. 



Digitized by 



Google 



1181. 



123 



1. 


2. 


3. 


4. 


Angebliches Or. von 


Or. von 1181. 


Relation von 1174. 


Ooul. mem. I, fol. 23. 


1131 in dem Transsumt 








von 1329. 








Anshelmus quidam 






Anshelmus quidam 


homo über de 






über homo de 


Gumeldingenhabuit 






Gumeldingen habuit 


allodium apud vil- 






allodium apud vil- 


lam Leheim ad 






lam Leheim ad XV. 


quindecim mansos. 






mansos. Hie ali- 


Hie aliquando pro- 






quando profecturus 


fecturus Jherosoli- 






Jherosolimam duos 


mam duos mansos 






mansos ex eis con- 


ex eis contuHt ec- 






tulit gcclesig saneti 


clesie saneti Albani 






Albani apud Mogun- 


apud Moguntiam. 






tiam. Reliquos XIII. 


Reliquos tredeeim 






cum eorum appen- 


cum eorum appendi- 






dieiis vendidit archi- 


ciis vendidit michi . . 






episcopo Adelberto 


archiepiscopo prae- 






seniori aeeipiens ab 


dicto aeeipiens a me 






eo marcas LXXX to . 


marcas octoginta. ' 






De hiis inquamXin. 


De hiis inquam tre- 






mansis tamquam a 


deeim mansis et 






fundatore nostra ec- 


allodio dotavi abba- 






clesia est dotata et 


tiam de Eberbach 






curia Leheim ini- 


antedietam. Verum- 






ciata. Verumtamen 


tamen dictum allo- 






dictum allodium 


dium quoniam par- 






quoniam partim 


tim infra villam 






infra villam Leheim, 


Leheym in iurisdic- 






partim 


tione advocatorum 






in cireuitu 


et partim extra et 






positum erat, prop- 


in cireuitu positum 






ter maius secretum 


erat, propter maius 






et fratrum quietem 


secretum et fratrum 






per commutationem 


quietem per commu- 






et concambium situm 


tationem et concam- 






est 


bimn situm est et 






in eum locum, in 


translatum in eum 






quo sita videtur 


locum, in quo nunc 






ipsa curia et pro 


sita yidetur ipsa 






aliis agris expo- 


curia, et pro aliis 






situm, qui sunt 



Digitized by 



Google 



124 



1131. 



1. 


2. 


3. 


4. 


Angebliches Or. von 


Or. von 1131. 


Relation von 1174. 


Ocol. mem. I, foL 23. 


1131 in dem Transsumt 








von 1329. 








agris expositum, qui 






curie viciniores. 


sunt curie viciniores. 






Sciendum tarnen, 


Sciendum tarnen, 






quod prefatum 


quod praefatum 






allodium 


allodium 








cum omnibus suis 






et quicquid preterea 


appendiciis 






a diversis conquisi- 
tum est 


terra est libera et 






terra sit libera ac 


omnino proprie- 






proprietaria, ita ut 


taria *), ita ut prae- 






preter solam deci- 


ter solam decimam 






mam nulli quic- 


nulli quidquam 






quam debeat neque 


debeat neque solvat. 






solvat 


Testes huius rei 


Huius rei testes 




[Es folgt sodann bis 


sunt Wernherus 


sunt Werinherus 




fol. 28' die Aufzäh- 


abbas sancti Albani, 


abbas sancti Albani, 




lung der zahlreichen 


Werinboldus abbas 


Werinboldus abbas 




Erwerbungen zu 


sancti Jacobi, Hein- 


sancti Jacobi, Hein- 




dem Hofe bis zum 


ricus maior prepo- 


ricus maior prepo- 




Jahre 1211. Unter 


situs, Anshelmus 


situs , 




den Schenkern von 


praepositus sancte 


Anshelmus prepo- 




Gütern wird genannt 


Marie ad gradus et 


situs sancte Mari§ 




Gerhardus comes de 


plures alii. 


ad gradus . 




Nuringes, urkundL 
1143— 1171.] 


Facta sunt hec anno 


Facta sunt hec anno 


Vergl. oben S. 121. 




dominice incarna- 


dominice incarna- 






tionis m. centesimo 


tionis millesimo 






tricesimo primo, 


C.XXX.L, reg- 






regnante Lotario 


nante Lothario 






Eomanorum rege 


Eomanorum rege 






glorioso. 


gloriosissimo. 







») Die von Guden. vorgenommene Abänderung in „propreoaria" wird von Waitz, Urk. zur 
deutschen Yerfg. 8. 40, Note 1 abgewiesen. Dass jene Textes&nderung durchaus willkürlich 
war, ergibt die Yergleiohung mit der Vorlage dieser Stelle. 



Digitized by 



Google 



1181. 125 

Diese Zusammenstellung ergibt unwiderleglich, dass die angebliche Stiftungsurkunde für 
die Cisterzienser von 1131 (Gol. 1) in engster Verwandtschaft steht zu der ächten Urk. von 1131, 
der Relation von 1174 und dem Berichte des Ocul. mem. In derselben stimmt, und zwar stets 
soweit wie möglich wörtlich, überein: 

a) die Invocation, Arenga, Zeugenreihe und die Datirung mit der ächten Urk. von 1131 
(CoL 2); die Datirung ausserdem mit der Relation (Col. 3); 

b) die Erzählung von der Einführung der Cisterzienser in Eberbaoh mit der Relation von 
1174 (CoL 3); 

o) der Bericht über den Hof Leeheim mit dem bezüglichen Berichte im Ocul. mem. (CoL 4). 

Demnach ist die sogenannte Stiftungsurkunde entweder die Yorlage und Quelle der Relation 
von 1174 und des Berichtes im Ocul. mem. gewesen, oder aus diesen beiden und Theilen der 
ächten Urk. von 1131 im Laufe des 13. Jahrhunderts von einem Fälscher zusammengesetzt. 
Dass dieses letztere der Fall ist, darüber kann eine Prüfung des bisher nicht veröffentlichten 
Berichtes im Ocul. mem. (Col. 4) keinen Zweifel lassen. Ueber die Anlage und Einrichtung des 
OcnL mem. kann ich auf Baer I, 465, Rössel I, Vorrede S. Y verweisen. Das Copiar vereinigte 
in seinen einzelnen Abtheilungen, deren jede einen besonderen Hof des Klosters behandelt, das 
gesammte archivalische Material, welches bis zum Jahre 1211 über diesen Hof im Klosterarchive 
vorlag. Jede dieser Abtheilungen wird durch eine geschichtliche Darlegung über den Erwerb 
und die Verhältnisse des Hofes eingeleitet, es folgen die auf diese Einleitung bezüglichen Urkunden, 
Traditionen und Zinsregister. 

Die in Col. 4 abgedruckte Relation ist der Bericht des Copiars über den Erwerb und die 
Ausbildung des Hofes Leeheim. Der Bericht stützt sich wohl auf die im Kloster herrschende 
Tradition über die Schenkung der 13 Mansen durch den Erzbischof Adelbert, vielleicht auch auf 
eine hierüber vorliegende spätere Aufzeichnung, dann bezüglich der späteren zahlreichen, im 
vorstehenden Drucke nicht mitgetheilten Traditionen, welche die allmälige Arrondirung des 
Gutes ermöglichten, auf die hierüber jedenfalls geführten Traditionsverzeichnisse. 

Dass dem Verfasser dieses Berichts die angebliche Urk. Adelbert's von 1131 nicht vorlag, 
darüber kann nach dem Inhalte und der Fassung des Berichts kein Zweifel sein. Hätte dem 
Yerfasser des Berichts die Urk. vorgelegen, so würde er sie unbedingt abgeschrieben, wenigstens 
das in derselben enthaltene wichtige Jahr des Erwerbs des Hofes seiner sonst streng eingehaltenen 
Gewohnheit gemäss mitzutheilen nicht unterlassen haben, wie dieses schon zu Beginn der Unter- 
suchung ausgeführt ist. Aber nichts von dem. In dem ganzen Abschnitte Über den Hof Leeheim 
findet sich nicht die geringste Hindeutung auf eine etwaige Urk. Adelberts. 

Dass Erzbischof Adelbert den Grundbesitz zu Leeheim erst in den letzten Jahren seines 
Lebens, wahrscheinlich erst in den zwei letzten (f 1137 Juni 23), an Eberbach gegeben haben 
kann, ist schon vorhin erörtert. Die nun hier gemeldeten einzelnen Vorgänge aus der Geschichte 
des Hofes, die weiteren Erwerbungen (durch Schenker wie den Grafen Gerhard von Nürings 
1143 — 1171), die Austauschungen und die Arrondirung, über welche Baer I, 349 und die dort 
genannten Urk. zu vergleichen, müssen nothwendig eine so ausgedehnte Zeit erfordert haben, 
dass es geradezu unmöglich ist, zu glauben, dass alle diese Vorgänge noch zu Lebzeiten des 
Erzbischofs Adelbert I., nachdem die Cisterzienser erst eben Eberbach bezogen hatten, sich 
sollten vollzogen haben. Eine lange Reihe von Jahren muss dazu gehört haben, bis es dem 
Kloster gelungen war, den Hof in gewünschter "Weise zu arrondiren und anzulegen. Die "Worte 
des Berichtes selbst sind keiner anderen Deutung fähig, derselbe sagt ausdrücklich, dass Erzb. 
Adelbert die 13 Mansen an Eberbach geschenkt habe* und dass hieraus die curia Leheim sei 
iniciata; sodann seien die zur Arrondirung nothwendigen Austauschungen erfolgt. Endlich 
sagt der Bericht ausdrücklich, dass Adelberts Sohenkung und alle späteren Erwerbungen 
freies Eigenthum des Klosters seien. 

Nach allem diesem muss die Erzählung im Ocul. mem. ein selbstständiger und 
einheitlicher Bericht des Schreibers und Verfassers dieses Copiars sein. Die entgegengesetzte 
Annahme, dass alle diese Vorgänge, welche wahrscheinlich den ganzen weiteren Verlauf des 
12. Jahrhunderts erfordert haben, schon vor 1137, Juni 23 eine Beurkundung gefunden und dass 
diese Urkunde dem Verfasser des Ocul. mem. für seinen Bericht vorgelegen habe, ist absolut aus- 
geschlossen und somit muss der Bericht des Ocul. mem. die Vorlage des bezüg- 
lichen Theiles der angeblichen Urkunde von 1131 gewesen sein. Dieses 
Resultat genügt zum Beweise dafür, dass die Urk. von 1131 Fälschung ist. 

Kur durch dieses Ergebniss findet sodann das Vorkommen eigenthümlioher Redewendungen 



Digitized by 



Google 



126 1131. — 1132 März 18. 

älterer Eberbacher Urk. in diesem Beriohte eine zutreffende Erklärung. Ich -will einen sehr 
bezeichnenden Fall anfuhren. In der Eberb. Urk. yon 1173 (Rössel I, 58 und unten) heisst es, 
Tom Kloster sei die Verlegung eines Weges gewünscht worden propter maius secretum et quietem. 
Dieselben Worte kommen in dem Berichte über den Leeheimer Hof yor und können nur jener 
Urk. entlehnt sein. 

Im Grossen und Ganzen hat der Fälscher den Text des Ocul. mem. wörtlich übernommen, 
er ändert nur dann, wenn der Zweck der Fälschung es erfordert. Während es im Berichte des 

Ocul. mem. richtig heisst: Leheim tali modo primordiata est in agris, in pratis etc. 

ändert der Fälscher dotavi — cum grangia, , cum Omnibus attinentiis suis in agris, 

in pratis etc! Die unbequeme Angabe des Berichts — — allodium et quicquid postea a 
diversis conquisitum est, terra sit libera werden einfach durch die erst für viel spätere 
Zeit passenden Worte „allodium cum Omnibus suis appendiciis tt ersetzt Sodann wird die iuris- 
dictio advocatorum eingeschwärzt u. a. 

Dass der so gründliche Baer diesen Bericht des Ocul. mem. weder bei seinen Untersuchungen 
über die älteste Geschichte yon Eberbach, noch bei der Darstellung der Geschichte des Hofes 
Leeheim (Gesch. von Eb. I, 44, 158) benutzt und herangezogen hat, desselben nicht einmal mit 
einem Worte erwähnt, kann nicht auf Zufall oder Versehen beruhen. Ich möchte mich der 
Meinung nicht yerschliessen, dass der scharfsinnige Forscher die Abhängigkeit der Urk. yon 1131 
yon dem Berichte des Ocul. mem. recht wohl erkannt hat, dass er aber die Erörterung dieser 
Frage umgangen hat, um nicht seine These yon der Gründung Eberbachs 1131 umstürzen zu 
müssen. 

Die Ableitung der übrigen Theile der Urkunde ist für den nunmehr erwiesenen Fall der 
Unächtheit derselben bereits vorhin angegeben, so dass eine Wiederholung nicht nothwendig ist. 
Ebenso ergeben sich die wenigen Textänderungen, zu welchen der Verfertiger der Urk. gezwungen 
war, durch Vergleichung der obigen Zusammenstellung so leicht, dass eine eingehende Besprechung 
gleichfalls nicht erforderlich erscheint. 

Wenn durch vorstehende Untersuchung somit die Urk. als Fälschung erwiesen und hierdurch 
die Besetzung Eberbachs durch die Cisterzienser im Jahre 1131 sehr in Frage gestellt oder 
genauer als in hohem Grade unwahrscheinlich erwiesen wird, so soll durch dieselbe jedoch die 
Tradition, dass diese Besetzung noch durch den Erzbischof Adelbert L erfolgte, nicht angegriffen 
werden. Die Gründung des Cisterzienserklosters durch Erzb. Adelbert steht zweifellos fest, aber 
Alles, was derselbe noch für seine Stiftung thun konnte, fasst der Schreiber des Ocul. mem. 
fol. 63' zusammen mit den Worten : Alberthus senior Moguntine sedis archiepiscopus et apostolice 
sedis legatus cum primus fundatur ecclesie nostre existeret, volens eam dotare vineas de propria 
impensa apud Hatterheim comparavit in loco, qui dioitur bokesberch et alibi TTTI or partes 
vinearum, que ita per loca disposita sunt. Prima sita est in langinakker, altera prope locum 
qui dicitur wihere, tercia in steine, quarta super stratam que tendit Ketercho. Hec vineta ita 
liberaliter cum omni devooione in dotem ecclesie nostre delegavit et sigillo caritatis sue insignivit, 
ut nichil iuris alicui preter ius deoime persolvant. 

*186. — Cöln 1132 März 18. 

König Lothar III. bekundet, dass der Reichsministerial Rorich 
von Boppard und dessen Sohn in das Kloster S. Pantaleon zu Cöln 
getreten und demselben „XXIIII. partes vinearum in villa quj 
dicitur Campo iacentium a geschenkt haben, welche Schenkung 
er auf Bitte der Königin Richeza und des Abts Gerhard yon 
S. Pantaleon bestätigt. 

Actum Colonig, XV. kal. Aprilis, anno dominicg incarnationis millesimo 
C.XXXIL, indictione X, anno Vll. regni Lotharii tercii gloriosissimi regis 
Romanorum, anno pontificatus domni Brunonis IL Coloniensis archiepiscopL 

Angebliches Or. in Berlin; mit dem Titel imperator, Indiotion und ann. regn. auf Rasur 
geschrieben. 

Gedr. Lacomblet, U.-B. I, No. 818; Jaffe\ Dipl. quadr. No. 88; Stumpf No. 3266; Goers, 
Mittelrh. Regg. I, 1844. 



Digitized by 



Google 



1132 yor September 13. 127 

187. — Erzbi8chof Adelbert L von Mainz bekundet, dass Graf Ruo- 
bert von Laurenburg das von ihm gestiftete Kloster Schönau 
dem Erzstifte Mainz übergeben habe und trifft Bestimmungen 
über die Abtswahl und die Ausübung der Yogtei durch den 
Grafen Euobert. — 1132 vor September 13 x ). 

C. In nomine sancte et individne trinitatis. Ego Adelbertus dei gratia Mogun- 
Hnensis archiepiscopus et apostolicq sedis legatus. Notum facio ommbus Christi 
fidelibus tarn futuris quam presentibus, qualiter cognatus noster comes Ruobertus 
de Lfirenburch monasterium Sconowe in proprio predio suo fundatum et monastieg 
conversationi sub constituto abbate Hildelino attitulatum pro remedio animg su§ 
et parentum suorum beato Martino contradidit et cum ommbus ad ipsum pertinen- 
tiis, familiis, gcclesiis, agris, vineis, eultis et incultis, silvis, pratis, paseuis, 
molendinis, piscationibus, aquis aquarumque decursibus, glandaticis, introitibus 
exitibusque gcclesig Mogunting in perpetuam possessionem delegavit. Presenti 
quoque priyilegio nostro ad posterorum noticiam transire curavit, quam liberam 
et ab omni servitio absolutam hanc abbatiam permanere a nobis optinuerit. 
Mortuo videlicet loci abbate fratres eiusdem cenobii, quem inter se idoneum 
invenerint, libere eligant. Si vero, quod absit, in ipsorum collegio minus aptus 
inventus fuerit, facultatem habeant in aliud monasterium transire, quod constet 
eorum religioni et diseipling concordare. Electus autem a nobis sive a posteris 
nostriß investiatur et a proprio archiepiscopo suo consecretur, qui annuatim in 
festo beati Martini mundum corporate super ipsum altare representabit in 
memoriam et argumentum, quod eius cenobium de patrimonio sit beati Martini A ). 
Placuit quoque abbati et fratribus, ut diem ordinationis nostr$ dum viveremus 
celebrarent et post obitum nostrum tarn nostrum, quam successorum nostrorum 
archiepiscoporum anniversarium sollempnibus obsequiis peragerent Ipse vero 
comes advocatiam de manu nostra suseepit hoc pacto, ut quieunque successorum 
eius predium de Millene cum eius ministerialibus et familia tenuerit et dominus 
in Castro Lfirenburch fuerit b ) hereditarius et legitimus, advocatus sit eiusdem 
monasterii, ita tantum °), ut ipse sit et non habeat facultatem seeundi vel tertii 
advocati post se ordinandi. Et ut omnibus gvis huius traditionis tenor firmus et 
inconvulsus permaneat, presentis cyrografi paginam inde conscripsimus et sigilli 
nostri inpressione munivirnus auetoritate omnipotentis dei patris et filii et spiritus 
saneti et beati Petri apostolorum prineipis et nostra sub perpetuo anathemate 
interdicentes, ne quis contra eam venire, impetere, demoliri sive in aliquo in* 
crustare presumperit. Quod si quis fecerit, sciat se reservari tremendo iudicio 
spiritus saneti et in extremo examine portionem habiturum cum diabolo auetore 
totius iniquitatis. Testes quoque huius rei hie adnotavimus, quorum hec sunt 



*) Die Worte von Electus — Martini sind in den beglaubigten Abschriften der Urk., 
welche Nassau in dem Streite mit Schönau vorlegte, unterdrückt; vergl. Kremer, Origg. II, 161. 
b) Fehlt bei Guden. 
•) tarnen Guden., Kremer. 
*) Nach Massgabe des Regierungsjahrs des Königs. 



Digitized by 



Google 



128 1182 vor September 18. — 1182 nach September 13. 

nomina a ) : Heinricus maioris gcclesig et sancti Yictoris prepositus, Adelbertus 
prepositus sancti Petri, Cuono custos et maioris $cclesi§ decanus, Tornbertus 
magister et prepositus, Hartmannus cantor et camerarius, Heinricus Pingensis 
prepositus, Emecho prepositus sancti Beveri, Arnoldus urbis prefectus, Meginhardus 
de Spaneheim, Gerlach de Veldence, Rupertus de L&renburch, Godefridus 
de Nitha, Ruthardus vicedominus, Dudo scultetus, Erluwinus walpodo et alii 
quam plures. 

Indictione TUE* 

Actum dominicg incarnationis anno millesimo. c XXX. II ., regnante domno 
Lothario rege Romanorum eiusdem nominis HI ., anno regni sui VJLL . feliciter 
amen. 

Data per manum Heinrici prepositi in Maguntia. 

Or. im St.-A., mit dem aufgedr. S. des Erzbischofs. 

Gedr. Bettung der Freiheiten des KL Schönau, Beilage No. 1; Guden. I, 103; Kremer, 
Origg. II, 160; Sehliephake I, 198; vergl. die Kachweise bei Will I, 295, sowie Hillebrand im 
Osterprogramm des Gymnasiums zu Hadamar, 8. 14. 

188. — Erzbischof Adelbert L von Mainz schenkt dem Domkapitel 

die in der Grafschaft (dem Gau Wettereiba!) des Grafen 

Sigfrid von Nürings belegene Kirche zu Praunheim mit 

dem Eirchensatz und den zugehörigen Zehnten zu Ursel, 

Heddernheim und Hausen, welche er von Gotfrid von Bruch 

und Heinrich von Wicmannesdorf gekauft hatte. — 1132 nach 

September 13 *). 

C. In nomine sancte et individue trinitatis. Adelbertus dei gratia Mogun- 

tinus archiepiscopus et apostolice sedis legatus. Noverit tarn futurorum posteritas 

quam presentium memoria, quod ego Adelbertus Mogontinensis archiepiscopus 

ecclesie beati Martini de domo et canonicis ibidem deo servientibus divina opitu- 

lante gratia de prediis propria acquisita pecunia pro remedio anime mee, quantum 

potui, diligentius contuli. Preponentes itaque temporalibus eterna, transitoriis 

mansura et illud attendentes: „Qui usque ad finem legittime certaverit, corona- 

bitur tt , dulce, non grave duximus, ut collatis aliqua adderemus considerantes, 

immo confidenter sperantes, nos per uberrimam dei misericordiam, que numquam 

deest sperantibus in se, in districti iudicis remunerandos examine. Scientes igitur, 

quia mundus iste transibit et concupiscentia eius, in pago, qui Wetereibia 8 ) 

dicitur, in comitatu Sigefridi comitis de Nuringes ipso presente erga liberum 

hominem quendam Godefridum de Bruch et uxorem eius et generum eius Hein- 



») Hier bricht die Zeile ab, so dass eine Lücke von über 10 cm entsteht, vielleicht um 
den Kamen eines weiteren Zeugen nachzutragen. 

*) Nach Massgabe des Regierungsjahrs des Königs. 

*) Die irrthümliche Angabe dieses Gaues erklärt sich dadurch, dass die Grafen von Nürings 
das Gaugrafenamt im Wettereibagau und Niddagau hatten. Die Orte Praunheim, Ursel, Heddern- 
heim und Hausen, letzteres im Stadtkreis Frankfurt, gehörten zum Niddagau. Bottger, Diözesan- 
und Gaugrenzen I, 218, ist hierdurch irre geführt und suoht die genannten Orte, natürlich 
vergeblich, in der Wetterau ; Ursel — Niederursel hält er für Uergel im Kr. Salmünster (Landau, 
Wettereib. 132), während er die übrigen Orte nicht zu ermitteln vermag. 



Digitized by 



Google 



1132 nach September 13. — 1132. 129 

ricnm de Wicmannesdorf et eius uxorem X. mansos in Prumheim cum investitura 

eiusdem ecclesie et attinentibus cultis et incultis, trium villarum decimationes in 

Urselo, in Hetdernheim, in Husun ad investituram prefate ecclesie pertinentes 

sine omni contradictione proprio precio comparavimus. His ita difinitis, etiam a ) 

firmissime coram liberis et ministerialibus stabilitis idem predium fratribus cano- 

nicia beati Martini libera traditione donavimus ea videlicet ratione, ut in die 

anniverearii mei fratres karitative reficiantur, pauperes Christi trecenti pro opor- 

tunitate temporis pascantur, II II og luminaria diem cum nocte continuantia ponantur 

in ecclesia. Placuit autem, ut prepositus eiusdem ecclesie de domo investiture 

prefate ecclesie Prumheim et omni huic institutioni presit et si ipse in hoc 

negotio, ut fieri potest, aliquid neglexerit, ammonitione fratrum, si eos audierit, 

sin autem, coram episcopo resipiscat. Hec ut in futura secula ab omni exactione 

intacta permaneant, sigilli nostri impressione signavimus omnemque, quod absit, 

qui manum inyasionis huic actioni imposuerit, auctoritate apostolorum Petri et 

Pauli et nostra omniumque fidelium anathematzimus (sie!). Testes huius rei, qui 

interfuerunt approbantes, hi sunt: Heinricus eiusdem ecclesie de domo et saneti 

Victoris prepositus, Adelbertus saneti Petri et saneti Stephani prepositus, Cfino 

decanus, Turenbertus m., Hartmannus c. et camerarius, Godescalcus sanete Marie 

prepositus quod dicitur extra campum, Godeboldus Frideslarie prepositus, Emicho 

de Durlohun prepositus, Godescalcus de Mugestat prepositus, Gozbertus et Adel- 

hartus cappellani et b ) Willeheimus comes palatinus, Heinricus marchionis Lui- 

baldi filius, Arnoldus Moguntinus comes, Ludewicus comes Thuringie, Ernest 

comes et Siczzo comes, Sigefridus et frater eius Bertolfus comites de Nuringes, 

Emicho comes et frater eius Gerlahus, Megenhardus de Spanheim, Wolframus 

de Wertheim, Embrico vicedominus, scultetus Dudo, Erlewinus Walpodo, Dudo 

et frater eius Meingohus, Yolpertus, Ernost, Ruthardus, Ebo. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationisM .C.XXX°.ü ., regnante Lothario 

huius nominis HI ., VJil . autem regni sui anno. Feliciter amen. 

Abschr. im Lib. reg. eccl. Mog. No. 1 (Mainzer Bücher versch. Inhalts No. 17). Hiernach 
gedr. Gnden. I, 105. Vergl. die Nachweise bei Wffl I, 295; Scriba, Regg.II, 266. 

189. — Erzbischof Adelbert I. von Mainz bestätigt mehrere, dem 

Kloster Johannisberg gemachte Güterschenkungen. — 

Aschafenburg 1132. 

C. In nomine sanete et individue trinüatis. Ego Adelbertus divina pre- 

ordinante dementia sanete Moguntin$ gcclesig humilis minister et apostolicg sedis 

legatus notum esse cupio omnibus tarn futuris quam presentibus, qualiter quidam 

Christi fideles dominici preeepti non surdi auditores scientes yilibus et transitoriis 

regnum Celeste et beatitudinem glorig indeficientis comparari posse, deo et saneto 

Johanni baptistg in Bisscofesberc pro remedio animarum suarum et parentum 

suorum de possessionibus suis, qug postea subscribentur, contulerunt nosque 

iustam traditionem suam auctoritate nostra confirmare petierunt. Nos vero, 



») definitis, et Gnden. 
b) aio! 

Codex dipL Nmi. 1, 1. 



Digitized by 



Google 



180 1132. — 1134. 

quemadmodum iuetum est, omni re ordine inquisita et diligenter discussa, posfc 

quam nulluni contradicentem audivimus, dato iudicio secundum canonicam senten- 

tiam, quatinus ecclesia predicta beati Johannis ea cum perpetua pace obtineat, 

omnem inde contentionem sub anathemate interdiximus. "Wlvericus quedam 

vineta in declivo eiusdem montis Biscofesberc predicto sancto Johanni contulit. 

Dominus Bichardus sancti Martini canonicus per manum mundiburdi sui Arnoldi 

de Oggenheim quartam partem mansi in loco, qui dicitur meroesacger *) et in 

alio qui dicitur redelenberc et eurtem unam cum pomerio in "Winkela, molen- 

dinum in loco qui dicitur Elso, in eodem loco tria iugera cum curte una. Domina 

Helmburgis per manum eiusdem Arnoldi fratris sui predicto sancto Johanni AVIL 

iugera et unam curtim tradidit ea conditione, ut post obitum suum fratribus 

de Biscofesberc predicta bona subministrent. Quedam domina Liugardis nomine 

in Algesheim XTL iugera hereditario iure possessa cum curte una tradidit. Yiginti 

quoque iugera secundum illam traditionem, que vulgo dicitur herbi, ad Abben- 

heim. Ad Algesheim quoque "VT1L iugera hereditarie possessa, XTT. etiam iugera 

herbi nominata. Ipsa autem ante obitum suum suis et pauperum Christi necessi- 

tatibus inde subveniat Postquam vero obierit, abbas omnem quam potest inde 

fratribus utilitatem disponat. Quidam Embricho iuvenis cum matre sua Qunderada 

se prefato sancto Johanni in Bischofesberc obtulit et monastic§ institucionis 

regulam suscipiens quicquid predii et bonorum hereditariorum in Tribelesheim 

habuit, ante habitus A ) susceptionem propria manu sanctissimo baptiste Christi 

tradidit ipsamque traditionem trium fideiussorum suorum manibus confirmavit 

Iuvenis idem in Heideresheim tres mansos cum curte una eidem prenominato 

sancto contulit b ) et iuvenis alter Hartmudus nomine in eodem monte monastic§ 

profesdonis habitum suscipiens in Acrufdero °) mansum unum tradidit. Wolfgerus 

et uxor eius Hizecha consentientibus liberis suis prefatg beati Johannis gcclesig 

dimidium mansum in Winkela contulerunt Testes rei huius sunt: Embricho, 

Cfinradus, Meingotus de Gisenheim, Embricho, Guntramus, Ottwinus, Waltbertus 

de Pinguia, Arnoldus, Hartwinus de Winkela. Hec omnia sicut banni nostri 

auctoritate confirmavimus, ita carta sigilli nostri inpressione signata roboramus. 

Data Ascafenburc d ), anno dominicg incarnationis M .C .XXX°.II . 

Or. in München. Das aufgedr. 8. des Erzbischofs in braunem "W. ist schön erhalten. 

Hiernach gedr. Guden. I, 101. 

Vergl. Würdtwein N. 8. II praef. 8. 19; Bodmann 8. 203; Will, Kegg. I, 295. 

190. — Abt Werner von S. Alban zu Mainz schenkt den Brüdern 
seines Klosters zwei in Erbpacht gegebene Mansen zu 
OcrifteL — 1134. 
In nomine sancte et individue trinitatis. Wernherus licet indignus tarnen 

dei gracia abbas sancti Albani pie sollicitus de nobis commissis ovibus Christi 



*) Von Qnden. ausgelassen. 

b ) obtulit bei Guden. ist Lesefehler. 

°) Aorufdelo gleichfalls. 

d ) Aschafenburg gleiohfaüs. 

l ) Yergl. Bodmann 8. 462, 602. 



Digitized by 



Google 



1134. - 1135. 131 

sicut spiritualia, sie et ebrpori eis providere curavimus necessaria. Noverint igitur 

tarn futuri quam presentes Christi fideles, quali condicione II 08 mansos de ele- 

mosinis fratrum Rädolfo nomine concessimus hereditario iure. Hos siquidem in 

Acrufdelo villa sitos, nostro vero iuri sieud et antecessorum nostrorum subditos 

fratrum concessimus usui, quos postea ipsis rogantibus predicto Rudolffo here- 

ditario iure tradidimus. Huius sane tradicionis pactio fuit, ut quotannis quinque* 

uncias fratribus inde persolveret, ex quibus scilicet duas semisuncias in festo 

saneti Martini, reliquum vero censum in purifieacione sanete Marie absque contra- 

dictione presentaret. Ut autem hec nostra tradicio rata foret, probabilium adhi- 

buimus testimonia personarum, quorum hec sunt nomina: Erpho, Snello custos, 

Wolpero, Marqwardus et Karl barbati et Bernhardus laicus et alii fratrum, 

quorum non sunt descripta nomina, sed et alii nonnulli de ecclesie familia. 

Acta sunt hec anno dominice incarnacionis M°. C°. XXX °. Uli , indictione XII a , 

regnante glorioso imperatore Lothario et sanete Mogontine sedi presidente Adel- 

berto archiepiscopo et apostolice sedis legato. 

Absohr. im Gopialbuch des Stifts S. Alban, im Kreisarchive zu Würzburg, hiernach gedr. 
Joann. n, 746. 

10i_H34. 

„Mengotus de Gisenheim et uxor eius Jutta. a 
Bodmann S. 312. 

192. — Abt Werner von S. Alban zu Mainz gibt einen Weinberg zu 
Caub in Pacht. — 1135. 

In nomine sanete et individue trinitatis. Ego Wernherus gracia dei abbas 
saneti Albani notum esse volo omnibus Christi fidelibus tarn futuris quam presen- 
tibus, qualiter matrona quedam nomine Gertrud de Bobardun dedit deo et saneto 
Albano et fratribus ibidem deo devote famulantibus vineam unam in villa nomine 
Caupun pro remedio anime sue et patris sui Hertgeri ea scilicet condicione, ut 
anniversarius eius dies annuatim in memoria habeatur. Sed cum multi nos 
adiissent pro eadem vinea certi et determinati racione census obtinenda, duo 
viri, quorum nomina sunt Dietherich et Regimar et una mulier Reginheit nomine 
de familia supradicte matrone venerunt ad nos humiliter obsecrantes, ut causa 
domne sue certa racione census eandem vineam ipsis concederemus, quorum fidem 
et stabilitatem attendentes propter predicte matrone devocionem peticioni eorum 
annuimus eandemque vineam ipsis et posteris eorum hereditario iure delegavimus 
eo scilicet pacto, ut annuatim inter festum saneti Martini et festum saneti Andree 
quinque solidos fratribus representarent. Si autem ipsi vel heredes eorum hoc 
statutum tempus supersederent et prescriptum censum reddere neglexissent, sex 
ebdomadarupi datis indueiis venientes pro negligencia satisfaciant, si vero et hanc 
constitucionem parvi penderent, post duas ebdomadas habentes inducias et si 
interim fratribus non satisfecissent, pro contemptu hereditate privarentur. Sed ne 
aliquis hoc testamentum, quod nos fieri iussimus, potestate aliqua aut malivolencia 
confringere valeat, impressione sigilli nostri confirmare curavimus. Testes vero 

9* 



Digitized by 



Google 



132 Vor 1137 Juni 23. — 0. D., 1137—1140. 

huius rei sunt: Hartman prior, Snello custos, Cuono capellanus. Laici: Eggihart 

barbatus, Wigger, Herman. 

Acta sunt hec autem anno dominice incarnacionis MCXXXV, indictione XIII, 

Lothario rege imperante et Adelberto archiepiscopo Mogontine sedis ecclesie 

presidente. 

Gedr. Joann. II, 747. 
Scriba, Regg. III, 1056. 

193. — Aus dem Verzeichnisse der zur Zeit des Erzbischofs Adel- 
bert L von Mainz dem Erzstifte gemachten Schenkungen. — 
Vor 1137 Juni 23. 
Hec sunt allodia que dominus Adelbertus yenerabilis Moguntinus archi- 

episcopus deo et sancto Martino in Maguntia contulit. 



Comes Werinherus castra Holzhusun et Aistat et medietatem Brubachum 1 ) — 
sancto Martino et archiepiscopo dedit. 

Castra duo Ethechenstein et Ebbenstein, que comes Udelricus dedit cum universis 
prediis et ministerialibus suis 8 ). 

Quedam etiam allodia, que dominus archiepiscopus propria comparavit 
pecunia, specialiter fratribus deo et beato Martino inibi famulantibus contulit, que 

et hie adnotari preeepit. In Bergestat 8 ). — In Phrumeheim In Sulceheim. 

In Gisenheim 

Or. in München. 

Abschr. im Lib. reg. eooL Mog. No. 1 (No. 17 der Mainzer Bücher) im Kreisarchive sa 
Würzburg. 

Gedr. Guden. I, 395. Yergl. die bei Will I, 303 und unten in den Noten zusammengestellten 
Kachweise. 

194. — Erzbischof Arnold I. von Cöln bestätigt dem Kloster Sieg- 
burg die von der verstorbenen Gräfin Cunigunde von 
Beilstein, sodann von deren Schwiegersohn, dem Grafen 
Ludwig I. von Thüringen, gemachte Schenkung eines Guts 
zu Braubach. — 0. D., 1137— 1140. 
In nomine sanctg et individug trinitatis. Arnoldus dei gratia sanetj Colo- 

iiiensis gcclesip archiepiscopus. Beati, inquit veritas, qui esuriunt et sitiunt 



& ) Im Gopiar Randbemerkung von einer Hand saec. 13: Hec tenent domini de Eppen- 
stein a palatino et palatinus ab ecclesia Maguntina et in recognitionem dominii dominus de 
Eppenstein est castrensis archiepiscopi in ipso Castro et in feodo oastrensi habet IL carradaa 
vini in Loinstein. — Ueber den Grafen "Werner und dessen hier angeführten Besitzungen vergL 
Schenk im Correspondenzblatt der Geschichtsvereine 1874, No. 7. 

*) Hierzu im Gopiar die Randbemerkung „Siout probatur per quoddam Privilegium ecclesie 
sanoti Jacobi, quod habet super quibusdam bonis in Badenheim. — Ueber diese wohl vor 1124 
erfolgte Schenkung Udalriohs DI. von Eppenstein -Idstein vergl. Schenk im Correspondenzblatt 
1874 No. 9; Mittheil, des Hanauer Bezirksvereins 1876, S. 13. — In dem Eppensteiner Lehnsbuoh 
saec. 13 heisst es ferner: „Item vom bysthum zou Menoze die borg zou Eppenstein". 

") Die Schenkung des Erzbischofs erfolgte 1128, vergL die bez. ürk. 



Digitized by 



Google 



O. D., 1137—1140. 133 

iu8ticiam, quoniam ipsi saturabuntur. Hac saturitate non solum nos, verum omnes, 
qui cristiano censentur nomine, repleri optamus et ut diligant, esuriant et sitiant 
iusticiam invitamus. Notum sit igitur ommbus diligentibus iusticiam, qualiter 
predium apud Brubach collatum fuerit gcclesig sancti Michaelis Bigeberg. Tem- 
pore predecessoris nostri domni Friderici archiepiscopi comitissa quedam Cflni- 
gunda nomine de Bilistein, qug fuerat uxor Gisonis comitis, infirmitate preventa 
consilium de salute animg a fratribus Sigebergensibus quesivit et ut ibidem sepeli- 
retur expetiii Quod et factum est. Sed quia presentes non fuerunt ipsius heredes, 
ministeriales distulerunt donationem facere ad altare usque ad eorum adventum. 
Postea veniens domnus Ludewicus comea de Thuringia cum uxore sua, filia pre- 
dictg Cunigundg, obtulit ad altare sancti Michaelis predium apud Brubach, quod 
fuerat eiusdem predictg Cunigundg. Ubi cum quidam Godebertus beneficium suum 
esse diceret et predictus comes post obitum prefatg doming liberum esse assereret 
et id fratres propter talem contentionem accipere rennuerent, habito inter se 
consilio predictus Godebertus beneficium suum comiti Lfidewico reddidit ea con- 
ditione, ut tantummodo in vita sua illud retineret et singulis annis dimidiam 
carratam vini in testimonium solveret et post eum nullus heredum sibi aliquid 
usurparet, sed ex toto liberum gcclesig permaneret. Sic itaque predictus comes 
prefatum predium apud Brubach pro anima predictg Cunigundg tradidit deo ad 
altare. Insuper de suo singulis annis quamdiu Godebertus viveret aliam dimidiam 
carratam vini dari constituit. His ita compositis predictus Godebertus iuravit 
super sanctorum reliquias, quod in prefato predio numquam impedimento foret 
gcclesig neque consensu neque consilio nee aliqua prorsus calliditate. Huius rei 
testes sunt qui affuerunt cum domno Ludewico et Godeberto : Folpertus de Hepis- 
velt et frater eius, Arnoldus senior de Bilistein, Arnoldus de Rükelingin, Metfridus 
de Bilistein et frater eius Theodericus, Cünradus de Rükelingin, Gozwinus de 
Rospen et frater eius Sigebodo, Erkembertus de Rospen et frater eius Adelbero, 
Sigebodo de Hobach et frater eius Heinricus, Widerolt villicus, Paginus, Diet- 
marus et Sigebodo albus de Sehteme, Thammo de Wimere, Ludewicus de Capela, 
Ludewicus de Marburg, Arnoldus de Cuchenbach, Heinricus de Sconebach, 
Wicherus de Benesburc, Udo de Sehteme, Udo de Hanafo. Insuper et seniores 
ex familia de Rospen et de Bigeberg quam plures. Gerlacus villicus, Wolbero, 
Knetelo, Sigewardus, Engilbertus, Hartmannus, Arnoldus, Guncelinus, Becelinus, 
Leo, Waltherus, Bertrammus, Theodericus, Everhardus, Arnoldus et plures alii 
Ut igitur hec inviolata permaneant et nee ipse Godebertus contra iuramentum 
suum aliquid horum immutare audeat nee aliquis heredum eius prorsus quiequam 
ex his sibi usurpare presumat, banno nostro et sigillo presens scriptum confir- 
mamu8 dennunciantes ex parte domini nostri Jesu Christi, ne in predicto predio 
quisquam prefatg Sigebergensi gcclesig violentiam inferat. Quod si fecerit, nisi 
ammonitus cito resipuerit, apostolica auetoritate et nostra exeommunicationi 
subiaceat. 

Org. in Dflsseidorf mit dem S. des Erzbisohofs Arnold I., der demnach Aussteller ist 

Gedr. Laoomblet U.-B. I, No. 37t 



Digitized by 



Google 



134 1138 Ootober 21. — 1140 Februar 2—9. 

195. — 1138 October 21. 

Abt Gotfrid von Prüm verzeichnet die dem Kloster zu 8. Goar 
gemachten Schenkungen, u. a. zu Nochara, Bachelo, Nastheden — 

curiam quandam Swalbach cum quibusdam vineis in villa que 

Campo dicitur consitis, welche Hermannus dux Francorum schenkte, 
zu Prato, Milinc, "Walmdach und Bornacho, welche letzteren Hizecha 
comitissa Suntheburcensis schenkte. 

Xu. kal. Novembr^ anno incarnationis dominice M.C.XXX.YHI., anno 

primo regni Cunradi imperatoris Romanorum augusti. 

Aus neuerer Abschr. gedr. Mittelrh. U.-B. I, 555. 
Goerz, Mittelrh. Regg. I, 1934. 

196. — 1138. 

Papst Innocenz IL gibt dem Propste Erenfrid in Winkel das 
Privileg „liceat etiam vobis in sabbatto sancto et Pentecoste iuxta concessionem 
dioecesani episcopi baptismum in supradicto cenobio monialium regularium in 
Winkel celebrare". 

Nach Severus Cap. rur. Ring, mitgetheilt von Roth I, S. 196. 

197.— Im Lateran 1139 Aprii 25. 

Papst Innocenz IL bestätigt die Privilegien und Güter des 
Klosters Selbold. — — — — — — — — — — — — — 

In quibus hec duximus annotanda, ecclesiam parochialem in Selboldt cum 
appenditiis suis, agris et decimis, ita videlicet, ut de ea nulli persone nisi episcopo 
respondeatis, vineas in Alta villa a Walthero et Hartmanno nobis concessaB 

Datum Laterani - Vll. kal. Maii, incarnationis dominice MCXXXIX, 

pontificatus vero domini Innocentii pape secundi anno X. 

Gedr. Wenck, Hess. L.-G. üb, 86. Vergl. Dahl, Nass. Ann. Hlb, 75. JaffiS No. 5717. 

198. — König Conrad III. nimmt die Kirche des h. Johannes auf dem 
Bischofsberge und deren Güter in seinen Schutz, befreit 
dieselbe von gewissen vogteilichen Abgaben bei dem Anfall 
von Vermächtnissen und restituirt derselben die Güter, 
welche sein Vorgänger König Lothar derselben unrecht- 
mässig entzogen und Gerlach von Ingelheim geschenkt 
hatte. — Worms 1140 Februar 2—9. 
In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Cunradus dei misericordia 
Romanorum rex me sanctorum patrocinio commendans Christi famulatum manu- 
tenendum suscepi. Notum itaque esse volumus omnibus Christi fidelibus tarn 
modernis quam futuris, nos regia manu nostra pro remedio animg nostrg ad 
protegendam et conservandam beati Johannis baptiste in Biscovesberc a ) susce- 
pisse ^cclesiam in omnibus acquisitis et acquirendis, tarn prediis quam ipsorum 
prediorum incolis ubicumque locorum regni nostri sitis. Donavimus itaque b ) hoc 



») BischoTesberg bei Guden. ist Lesefehler. 
b ) Dessgleiohen igitur. 



Digitized by 



Google 



1140 Februar 2-9. — 1140 yor M&rz 13. 135 

ius fratribuB prefatp ecclesig, ut si quisquam hominum dives seu pauper divino 
ductus amore hereditatem prediorum suorum eidem gcclesig donaret, nullius 
advocati, nullius villici placito quicquam deberent aut Interessent, sed semel in 
anno vel bis reditum suum pro quantitate prediorum persolventes reliquum 
temporis absque vexatione cum quiete possideant. Preterea iudicio principum 
eisdem fratribus recognovimus qugdam predia iniuste eis ablata et quondam eis 
donata a quodam ministeriali nostro Gerlaho nomine de Ingilnheim a ) per manum 
predecessoris nostri imperatoris Lotharii sita in prenominata villa. Ne autem 
hanc traditionem nostram vel traditionis conditionem quisquam violentus b ) infringere 
conaverit, hoc superscriptum sigilli nostri inpressione roborantes regalis banni 
nostri auctoritate confirmavimus. Huic autem nostr§ donationi idoneos adhibuimus 
festes, quorum nomina h§c sunt: Adelbertus Mogontinus archiepiscopus, Adelbero 
Trevirensis archiepiscopus apostolicg sedis legatus, Buggo Wormaciensis epis- 
copus, Sigefridus Spirensis episcopus, Gebehardus Argentinensis episcopus, Fride- 
ricus dux, Adelbertus dux Saxoni§, Godefridus dux Lotaringe, Willeheimus 
palatinus comes, Emicho comes de Liningin, Cänrat comes de Chirberc et frater 
suus, Heinrich de Cazenellinbogo comes et cgteri quam plures tarn liberales ) 
quam ministeriales. 

Signum domini Cunradi regis secundi Romanorum invictissimL (L. M.) 
Ego Arnoldus cancellarius vice Adelberti Mogontini archicancellarii recognovi. 
Anno dominicg incarnationis millesimo CXL, indictione DL 1 ), regnante. Cün- 
rado Romanorum rege IL, anno vero regni eius II. Data Wormatig in Christo 
feliciter. Amen. 

Or. in München. Das aufgedrückte 8. des Königs in braunem W. ist zerbrochen, der 
obere Theil verloren. 

Nach demselben gedr. Guden., Sylloge S. 567, mit ungenauer Nachbildung des Mono- 
gramms; 0. d. I, 122; Mon. Boica 29, 1, 269. Vergl. Stumpf No.3406; Wenck, Hess. L.-G. I, 240; 
Will, Regg. Bei Roth I, S. 189, No. 14, 15, zweimal nacheinander regestirt. 

199. — Erzbischof Adelbert IL von Mainz bestätigt dem Kloster 

Johannisberg mehrere näher bezeichnete Güterschenkungen. — 

1140 vor März 13"). 

In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Adelbertus secundus divina 

preordinante dementia Mogonting sedis archiepiscopus. Sanctorum patrocinio 

commendari desiderans sanctum suum famulatum manutenere et donata sibi bona 



») Das Wort ist mit verlängerter Schrift geschrieben. 

b ) yiolentes bei Guden. ist Lesefehler. 

c ) Von Guden. Syll. aufgenommen, C. d. I, 123, in B liberi u abgeändert. 
') Irrig statt IU. 

*) So von Will nach Massgabe des Regierungsjahres des Königs Conrad III. bestimmt. 
Nach den Zeugen ist es nicht unwahrscheinlich, dass der hier beurkundete Vorgang in der Mitte 
Februar d. J. etwa zu derselben Zeit, als die vorstehende Urk. des Königs Conrad £Q. für 
Johannisberg ausgefertigt wurde, ebenfalls zu Worms verhandelt worden ist. Die Ausfertigung 
der Urk. kann alsdann bald darauf in der Kanzlei zu Mainz erfolgt sein, der Erzbischof selbst, 
der sich in dieser Zeit in der Begleitung des Königs befand, scheint erst gegen Ende Mai nach 
Mainz zurückgekehrt zu sein. 



Digitized by 



Google 



136 1140 vor März 13. 

seu donanda per manus Christi fidelium auctoritate paternitatis nostrg protegere 
Buscepi. Notum itaque esse volumus omnibus tarn futuris quam presentibus 
catholicg fidei professoribus, qualiter quidam deo devoti dominici precepti non 
surdi auditores scientes vilibus et transitoriis regnum Celeste et*) beatitudinem 
glorig indeficientis comparari posse, deo et sancto Johanni baptistg in Biscoves- 
berc pro remedio animarum suarum et parentum suorum de possessionibus suis, 
que subtus annotate sunt, contulerunt. Matrona quedam Bertha nomine filia 
Embriconis kamerarii quondam civitatis nostrg per manum mariti sui Godefridi 
nuncupati de Imizelineswilre b ) prefato sancto Johanni baptiste absque omni 
contradictione tradidit curtem in "Winchelo cum omnibus ad eam pertinentibus 
vineis, agris, pratis, cultis et incultis, et capellam in ea sitam cum omnibus ad 
eam pertinentibus, molendino et manso uno in Longesheim. Ad huius ergo 
traditionis confirmationem prefata matrona marito suo Godefrido in idem consen- 
tiente agros quosdam sitos in declivo montis, qui dicitur breitdenrot, in ipsa 
traditione in usum fratrum predesignatg ecclesig concesserunt. Hoc condicto, ut 
quoad ipsi vivant, reliquos eorundem prediorum reditus in manu sua tenentes 
necessitatibus pauperum et egenorum inde subveniant, eis vero utrisque defunctis 
predicti fratres curiam designatam cum omnibus ad eam pertinentibus et in ea 
inventis in quiete et absque omni c ) calumpniatore possideant. Wernherus quidam 
ministerialis noster de Rodenisheim prefatg gcclesig coniuncta manu uxoris sug 
Gerdrudis et ibidem inclusg tradidit duos mansos in Gaulesheim d ) et duas curtes 
in Pinguia cum quibusdam mancipiis utriusque sexus a deo sibi concessis. Lude- 
wicus comes in Binegowe cum uxore sua Liudgardis subdens se in predicto loco 
sancti Benedicti regule mansum unum terrg, que vulgo dicitur erbe, cum duabus 
curiis ad eum pertinentibus et curtim unam in Loricho cum omnibus ad eam 
pertinentibus yineis, agris, pratis, domibus domorumque areis prefate donavit 
geclesig. Herchinbertus quoque quidam ministerialis noster de Hedersheim in 
prefato cgnobio se devotg cum uxore sua subiciens vitg monastieg tradidit 
monachis in eo deo famulantibus novem mansos, IUI?* sitos in Sundelingun et 
duas curtes, HI. in Acrufthero cum tribus areis curiarum, HI. in Hedersheim et 
DI. curtes cum XXXVI. mancipiis utriusque sexus. Henricus de Werstat 
mansum I. in eadem villa situm cum duobus molendinis. Vuolframus de Alnges- 
heim coniuncta manu uxoris sug Berthe curtim unam cum prediis ad eam 
pertinentibus, vineis, agris, pratis. Wiegnandus eiusdem ville °) olim villicus duas 
curtes ibidem sitas cum dimidietate omnium prediorum suorum. Adelbero 
de Alzeia adhibita manu uxoris sug Gudg mansum et dimidium in Hesenesheim 
et curtim unam in Winchelo cum prediis ad eam pertinentibus. Heberhardus 
quidam curtim unam in eadem villa sitam cum sexta et sexta deeima parte 
unius mansi terrg, quam appellant erbg, et mansum unum in WolferestaL 



») ad bei Guden. ist Lesefehler. 

b ) Nicht Imizelmegwilere wie Ghiden. 

°) Bei Guden. ausgelassen. 

d ) Algesheim bei Ghiden. ist Lesefehler. 

') Fehlt bei Guden. 



Digitized by 



Google 



1140 vor M&rz 13. — 1141 vor Mai 28. 137 

Mengerus quidam in Altavilla curtim unam cum quarta parte uniuß mansi. Item 
Henricus quidam eiusdem villg cognominatus de Wedereiba curtim unam ibidem 
sitam cum quarta parte mansi unius. Godefridus quidam curtim unam in Hebrens- 
heim cum manso uno ad eam pertinente. Henricus curtim unam in Winterheim 
cum quarta parte mansi. In Winchelo a ) Wicgerus quartam partem, Qodefridus 
octavam partem unius mansi legitimg et absque omni contradictione tradidit deo 
et sancto Johanni baptistg in Biscovesberc. Horum vero pie devotionis donatione 
cupientes participari auctoritate nostra traditiones suas roboravimus hanc cartam 
sigilli nostri impressione signantes et sub anathemat§ confirmantes. Acta sunt 
autem hgc multis idoneis testibus astipulantibus tarn laicis quam clericis, quorum 
nomina hgc sunt: Henricus maioris gcclesig prepositus, Ludewicus sancti Petri 
prepositus, Hartmannus prepositus sancti Stephani, Henricus custos maioris domus, 
Arnoldus kamerarius, Hartwinus capellanus, Adelbero presbiter, Wernherus pres- 
biter. Laici liberales: Henricus comes de Cazeneüenbogen, Sigefridus comes 
de Nuringes, Conradus comes de Chireberc et alii complures b ). Ministeriales: 
Embrico comes in °) Einegowe, Conradus et frater suus Mengodus, Graft, Heri- 
bort, Henricus, Diedo de Gisenheim, Hartwicus et frater suus Arnoldus, Gisel- 
bertus, Embricho filius Hartmanni, Embricho et frater suus Heinricus, filii Heinrici, 
Marcquardus, Wulfericus, Adelbertus, Hunbertus de Winchelo, Giselbertus, 
Arnoldus, Rothardus, Engelsalc, Embricho, Wicgnant, Embricho de Rudenesheim. 
Facta sunt hgc anno incarnationis domini millesimo C.XL., indictione HI., 
secundo anno regni Conradi regia Romanorum augusti 

Or. in München. Das aufgedr. 8. des Erzbischofs ist fast ganz zerstört. 
Gleichzeitiges Indorsat: Curia sancti Bartolomei, dementsprechend zwei Indorsate saec. 15: 
„Confirmatio bonorum in — curia ad sanctum Barthol omeum etc. 
Gedr. Guden. I, 124. 
Vergl. Will, Regg. I, 311. 

200. — Erzbischof Adelbert IL von Mainz überträgt dem Kloster 

Ilbenstadt ein Lehen zu Welversheim, welches das Kloster 

von dem bisherigen Lehnsträger, dem erzstiftischen 

Ministerialen Embricho, durch Tausch gegen Weinberge 

zu Hattenheim und Winkel erworben hatte. — Glizberch 1141 

vor Mai 28 1 ). 

-$- In nomine sancte et individue trinitotis. Ego Adelbertus dei gratia 

Moguntine sedis archiepiscopus. Dilectis in domino filiis Antonio Elvestadensi 

preposito eiusque fratribus ibidem deo famulantibus in perpetuum. Servorum 

dei pius affectus et sancte religionis studiosus fervor debet maiorum patrocinio 

contueri et subsidio confoveri. Sic enim summo pastori grata erit nostre pasto- 

ralitatis cura, si ecclesiastica prosperitas nostro favore vires accipiat et beneficiorum 

nostrorum opitulationibus accrescat. Notum itaque esse cupimus omnibus tarn futuri 



*) So zu verbinden, und nicht wie bei Guden. 

b ) quam plures Guden. falsch. 

°) Guden. falsch de. 

*) Nach den Pontifioatejahren des Erzbisohofis. 



Digitized by 



Google 



138 1141 vor Mai 28. — 1141 (December 8). 

quam presentis evi Christi fidelibus, qualiter nos divine remunerationis intuitu con- 
cambium inter iam dictam ecclesiam Elvestadensem et quendam nostrum hominem 
Embriconem nomine concessimus. Reddidit enim idem Embricho in manus nostras 
feodum, quod a nobis habebat in territorio ville Welversheim et ab ipsis fratri- 
bus recepit vineas pro commutatione in Hatterheim et Winklo. Ut igitur secundum 
illud apostolicum necessitatibus factorum communicantes in hoc pauperum Christi 
necessariis consulamus et ipsorum memorie apud Jhesum nos adtentius commen- 
demus, pro nostra nostrorumque salute hoc idem beneficium Elvestadensi ecclesie 
in liberam possessionem libere contradimus, servorum domini ibidem regulariter 
viventium futuris perpetuis temporibus usibus modis omnibus profuturum. Ut 
igitur hec nostra elemosina firma et inconvulsa permaneat, presens scriptum 
nostre imaginis impressione et subscriptorum testium astipulatione roborari in 
memoriam testamenti dignum duximus. Adnectentes insuper sub perpetui ana- 
thematis obligatione, ne qua secularis ecclesiasticave persona in hoc nostro dona- 
tivo pacem fratrum invadendo vel ullis vexationibus fatigando sollicitare vel 
inquietare presumat. 

Actum Glizberch, anno dominice incarnationis MCXLI, indictione quarta, 
concurrente II , epacta XI a , anno vero domini Adalberti pontificatus DI . Amen. 

Heinricus prepositus domus, Arnolfus prepositus, Marcolfus prepositus, Goz- 
bertus cantor, Heinricus prepositus et custos, Hartmannus decanus, Cunradus 
magister, Qodescalcus, Bervych. Laici vero: Sigebertus comes, Sigefridus comes, 
Otto palatinus de Widclingsbach, Cunradus Spor, Embricho comes Reni, Dudo, 
Meingotus fratres, item Dudo, item Meingotus, Cunradus, Ortwinus fratres, 
Gerlagus. 

Gedr. Guden. I, 129; Würdtwein, not. de abb. Ilbenst. 29. 
Sonstige Nachweise bei Will, Regg. I, 315. 

201. — Erzbischof Markolf von Mainz bekundet, dass die Wittwe 
Judith zu Steinheim dem Kloster S. Alban ihre Güter zur 
Stiftung ihrer und ihres Mannes Memorien geschenkt, sich 
jedoch den lebenslänglichen Niessbrauch vorbehalten habe. 
- (Mainz) 1141 (December 8). 

In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Marcolfus divina operante 
clemencia sancte Mogontine ecclesie archiepiscopus. Potissimum fore sensimus 
saluti succedencium per omnia pro iuribus patrum in bono sequi vestigia prece- 
dencium, quorum transmissa ad nos usi auctoritate eius per omnia cultum augere 
in ecclesia decrevimus, qui suam in nobis misericordiam clementer ostendere 
dignatus est omnibus. Unde notum fieri cupimus presentibus et futuris omnium 
fidelium Christi generacionibus, qualiter venit ad nos ecclesie beati Albani 
religiosus provisor et abbas Wernherus intimans, quanta devocione et quantis ad 
eum lacrimis venerit matrona quedam Juditha nomine de villa Steinheim sita in 
pago Rinegowe et omnia, que tarn in agris, quam in vineis cultis et excolendis 
possedit, pro sua et mariti sui Eberhardi anima prefate ecclesie fratribus absque 
omni contradictione tradidit atque delegavit. Ea tarnen condicione, ut ipsa omni 



Digitized by 



Google 



1141 (December 8). — 1143 nach September 27. 139 

tempore vitae sue bona illa in suos usus converteret, post mortem vero ipsius 
universa, que haberet, cum omni suppellectile domus sue redigerentur a ) in usus 
fratrum et sie illius beate mulieris et mariti sui memoria apud predictos fratres 
haberetur in perpetuum. felicis oblatum fideliter minutum vidue, cui dominus 
aeeepto fert graciam, ut diem ire eius preveniat, in qua divitum mundi memoria 
perit cum sonitu et transit et in qua Christus pauper suorum nulluni aspernatur 
nee proieit. Ut autem huius fidelis mulieris tradicio rata evis b ) omnibus et incon- 
vulsa permaneat, presentem cartulam conscribi feeimus et sigilli nostri impressione 
insigmri iussimus statuentes sub anathemate, ut, si quis testamentum hoc 
temeraria attemptaverit presumpeione infringere, vineulo exeommunicacionis 
astringatur, unde, antequam deo et ecclesie satisfaciat, numquam absolvatur. 
Huius vero sie acte rei testes sunt: clerici Heinricus maior prepositus, Ludewicus 
prepositus saneti Petri, Hartmannus decanus et prepositus saneti Stephani, Goz- 
bertus cantor et prepositus saneti Johannis, Arnoldus prepositus de Aschafenburg. 
Liberi homines : Boddo c ) et frater suus Warnhcrus, comes Sigefridus et frater 
eius Gerhardus. Ministeriales: Roho d ), Embricho de Steinheim, Baldemarus 
de Geispodesheim, Heinricus, Cuno de Mumenheim. 

Acta sunt hec anno dominice incarnacionis M°.C .XL .I°, indictione Hfl, 
regnante Cunrado rege huius nominis HI , anno regni eius TTTT. (Data Mogoncie 
VI. idus Decembr. e ). 

Abschr. im Copialbuche des Stifts 8. Alb an, im Kreisarchive zu 'Würzburg. 

Hieraus gedr. Joann. II, 747; weitere Nachweise bei Will, Kegg. I, 317; Soriba III, 1069. 

202. — Erzbischof Heinrich I. von Mainz bestätigt dem Stifte S. Victor 
den Besitz der demselben vom Erzbischof Willigis geschenkten 
Gastzehnten, der Zehnten von seinem salischen Lande im 
ganzen Bereiche des Erzstifts, sowie der von Kaiser Otto III. 
geschenkten Güter in Thüringen und Sachsen. — 1143 nach 
September 27. 
C. In nomine sanete et individue trinitatis. Henricus dei misericordia sanete 
Moguntvne sedis archiepiscopus huius nominis primus. Cum inter labentis seculi 
transitoria nil magis precellat, quam in se redeuntibus annis bonorum forte operum 
memoria, constat esse ioeundius, hiis totam mentis aciem maneipare virtutibus; 
virtutum quippe manifesta sunt opera, ideirco frequenter de exterioribus diseimus, 
quod de interioribus sentire possimus. Noverint igitur Christi fideles tarn futuri 
quam presentes, qualiter nobis dilecti beati Victoris foras murum Moguntie cano- 
nici, sibi collate temporalis subsidii a fidelibus dispensationis negligentiam metuentes, 
nostre confirmationis testimonium expetebant sibi in futurum preeaventes, ne 
quod aliquando patrum informavit antiquitas, succedens aboleret vetustas. Nos 
vero etsi non per omnia dignum tarnen duximus, precedentium patrum in aliquo 

a ) redintegrentur bei Joann. ist Lesefehler. 

b ) Joann. in durch Lesefehler. 

c ) Joann. änderte in Boppo. 

d ) Nicht Robo, wie Joann. selbst S. 919 richtig besserte. 

e ) Die eingeklammerten Worte sind von einer Hand saeo. 17 nachgetragen. 



Digitized by 



Google 



140 1143 nach September 27. 

sequi vestigia; divino etenim cultui sicut aliquid superaddere sie in nullo detra- 
here satis est laudabile. Quapropter sacrosaneta Christi ecclesia patrum adaueta 
subsidiis succedentium semper est munienda presidiis. Igitur omnem deeimationem 
hospitalitatis a beate memorie patre et predecessore nostro Willegyso Mogontie 
metropolis arebiepiscopo et apostolice sedis legato prefate ecclesie beati Victoria 
ibique deo famulantibus ob temporale subsidium seimus et fatemur antiquitus 
traditam. Porro nos interpellante fideli nostro eiusdem ecclesie Gerlaho prepo- 
sito et rogatu fratrum a tanto auetore et huius ecclesie fundatore W. ft ) eiusque 
venerabüibus successoribus archiepiscopis dechnationes nostre salice terre, sive in 
agris, sive in silvis extirpatis seu extirpandis, eultis vel excolendis, antiquis et 
novalibus, omnigenorum quoque pullorum et peecorum, nichil excipientes, in omni 
episcopatu nostro tarn in orientali Germania, quam in Saxonia, seu in Norzun 
et in pagis Mogontie adiacentibus, videlicet Wetreibe, Monnegowe, Rinegowe, 
KTachgowe, per decursus etiam fluminum Reni et Mogoni, velut in Hosten, pratis, 
paschuis, insulis et ad dispensationem eorum pertinentes deeimas in Cheterecho 
et Bischofesberc, quasdam etiam yinearum et agrorum in Dulcenesheim ad lumi- 
naria noctis per nos ordinata, immo ubicumque sita sunt eorum bona Tel deci- 
mationes, tradita tradimus, stabilita stabilimus, confirmata apostolica auetoritate 
et nostra innovantes confirmamus. Preterea bona, que dominus Otto piissimus 
Imperator huius Hominis tercius suggerente prenominato patre Willegyso in 
memoriam sui dilecteque sororis Sophie de propriis prediis et redditibus sitis in 
Turingia et Saxonia, scilicet Geisbotesleiben, Chindeshusen, Salemannesbrunnen, 
Escheveberc, Husun, Harstal et ultra flumen Unstrut Merchesleibe, Godenhelingun, 
Grabaho, Cornere, Hohungun cum pertinentibus ad easdem villas familiis, manci- 
piis, silvis, pratis, paseuis, eultis et incultis, aquarum decursibus eidem ecclesie 
liberalitate regali contradidit, item stabilimus et confirmamus. Confirmatio autem 
huius rei ne alieuius postmodum tepescat infirmatione, ne etiam ullius emula 
annichiletur contradictione, nostre auetoritatis testimonio venerabilium personarum 
subsignari et muniri iussimus impressione. Testes sunt: Hartman saneti Martini 
de domo prepositus, Ludewicus saneti Petri prepositus, Anshelmus prepositus 
sanete Marie ad gradus, Arnolt prepositus de Aschafenburc, Godebolt prepositus 
de Frisier, Hertwin prepositus saneti Johannis, Ludewic prepositus de Franchen- 
yvort, Willehelm scolasticus de domo. Capellani: Sigeloch, Gunrat, Berewic, 
Giselbret, Linunc. Canonici saneti Victoris : Adelbero decanus, Cunrat scolasticus, 
Stephan cantor, Hertwin custos. Liberi: Hereman balatinus comes, Emicho comes 
de Linungun, HeShrich comes de Cazenelenbogen, Cunrat comes de Kereberch, 
frater eius Emicho, Wolfram comes de Wertheim, Gerhart comes de Nuringes, 
Gerhart comes de Berebach et frater eius Henric, Godefrit de Hosteten, 
Ministeriales: Embricho comes de Rinegowe, Dudo, Megingoh b ), Erlewin, Wal- 
pret, Dietwin, Ruthart, Ernest 



a ) Hierzu im Copialbuohe die Bandbemerkung von anderer, gleichzeitiger Hand: Nota 
Willegisufl dioitur fdndator eoolesie. 

b ) „(vicedominuB) frater Dudonis" Zusatz von Bodmann, die beiden letzten Worte vielleicht 
aus dem Or. 



Digitized by 



Google 



1143. — 0. D n o. 114&-1153. 141 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis millesimo C.XL.1H ., indictione 
TL, sub rege Conrado huius nominis tercio, anno vero II . ordinationis domini 
Henrici Mogontiensis archiepiscopi 

Schriftprobe vom Or. und Collationirung des Abdrucks bei Joann. II, 585 mit demselben 
Ton Bodmaun in seinem Handexemplar von Joann. auf der Stadtbibliothek zu Mainz ; Zeichnung 
des von Bodmann noch in wohlerhaltenem Zustande gesehenen aufgedr. S. des Erzbischofs 
daselbst S. 197. 

Abschr. im Copialbuche des Stifts S. Victor zu Darmstadt. Gedr. Joann. II, 585; vergL 
Will Regg. I, 323. — Zur Datierung ist die römische Indiction angewandt 

203. — Gertrud von Rüdesheim, die Rheingräfin Hadewigis und 
Agnes schenken dem Kloster Johannisberg Güter zuLorch, 
Ingelheim, Ockenheim und Wackernheim. — 1143. 

Noverint Christi fideles, quod Gertrudis de Rudisheim soror nostra legavit 
ad altare sancti Nicolai pro salute amine sue parentumque suorum quatuor iugera 
vinearum in Loricho et tres solidos in Ingelnheim coram Arnoldo de Rudisheim, 
qui in hanc traditionem suum adhibuit assensum et yoluntatem. Hadewigis 
etiam soror nostra tradidit per manum fratris sui Embrichonis ringravii unum 
mansum in Ockinheim cum edificiis, areis, agris, pratis, pascuis et omni iure, 
quod in eodem manso habere videbatur, hoc adiecto, ut ipsa ad finem vite 
sue usum de his bonis habeat et nobis exinde annis singulis unum solidum 
persolvat in censum. Agnes laica filia Riclindis coniuncta manu sororis sue Gude 
apud nos recluse dedit nobis curtem suam in Wackkirnheim cum mancipiis 
utriusque sexus sub hac lege, ut sua apud nos quotannis agatur memoria. Hanc 
donationem dominus Heinricus archiepiscopus collaudavit et canonice confirmavit 

Datum anno domini MCXLHI. Testes aderant Ruthardus abbas Eber- 

bacensis, Erinfriduß ft ) prepositus de Winckelo, Godefridus de Hoste, Hermannus 

de Stecklenberg, Wolfricus de Winckelo, item Wolfricus de Moguntia et alii 

quam plures. 

Abschr. von Schott im Ü.-B. zur Gesch. des Rheingr. Hauses; hiervon Abschr. bei Eind- 
Hnger 137, 44, der irrig statt Johannisberg, wie Schott hat, Bleidenstatt schrieb. Der Druck bei 
Will, Mon. Blid. S. 25, wo ausserdem die Urk. in »Drei Regesten von Kindlinger u zerlegt ist, 
und Roth II, 4 ist hiernach zu berichtigen bezw. zu streichen. 

204. — 0. D., C. 1143— 1153. 

Cives Mogontine metropolis bekunden, qua cautela pactionis Arnoldus 
ministerialis et noster concivis et uxor eius Geba cum tribus fratribus Dudone, 
Meingoto, Hartwino ministerialibus et concivibus nostris convenerunt — — — 

Mansum unum et curiam habent in Winkelo, quorum medietatem fratribus, qui 
sunt in monte sancti Johannis, aliam fratribus qui sunt in Everbach pro remedio 
animarum suarum post mortem utriusque contradiderunt. — — — — — 

Or. in Darmstadt. 

Gedr. Baur, Hess. Ü.-B. II, No. 7; Stumpf, A. Mog. No. 50. 

a ) Kindlinger und nach ihm Roth falsch Reinfridus. 



Digitized by 



Google 



142 1144 Mai 28. 

205. — Pap st Lucius IL ertheilt dem Kloster S. Alb an bei Mainz die 
Bestätigung seines Güterbesitzes, insbesondere des Besitzes 
der Kirche zu Höchst. — Im Lateran 1144 Mai 28. 

Lucius episcopus servus servorum dei dilectis ßiis Ghiarnero abbati monasterii 
sancti Albani quod iuxta Maguntiam situm est eiusque fratribus tarn presentibus 
quam futuris regulärem vitam professis in perpetuum. Apostolici moderaminis 
clementig convenit, religiosos diligere et eorum loca pia protectione munire. 
Dignum itaque et honestati conveniens esse cognoscitur, ut qui ad gccleaiarum 
regimen assumpti sumus, eos a pravorum hominum nequitia tueamur et apostolicg 
sedis patrocinio foveamus. Eapropter dilecti in domino filii vestris rationabilibus 
postulationibus clementer annuimus et monasterium sancti Albani, in quo divino 
mancipati estis obsequio, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et 
presentis scripti patrocinio communimus statuentes, ut quascunque possessiones, 
qugcumque bona idem monasterium in presentiarum iuste et canonice possidet 
aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum,. oblatione 
fidelium seu aliis iustis modis deo propitio poterit adipisci, firma vobis vestrisque 
successoribus et illibata permaneant. Ecclesiam vero sancti Justini, qug est in 
Hosteden, quemammodum a bone memorig Rothardo Maguntino archiepiscopo 
canonice vobis concessa est et scripto suo firmata, honores quoque et dignitates, 
quas beati Albani monasterium usque ad moderna tempora iuste habuisse dinos- 
citur, per presentis scripti paginam vobis et per vos eidem monasterio confirmamra, 
Decernimus ergo, ut nulli omnino hominum liceat prefatum monasterium temere 
perturbare aut eius possessiones auferre vel ablatas retinere, minuere aut ali- 
quibus vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur vestris et eorum, 
pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis pro- 
futura. Salva Maguntini archiepiscopi canonica iusticia et apostolicg sedis auc- 
toritate. Si qua igitur in futurum gcclesiastica secularisve persona hanc nostrg 
constitutionis paginam sciens contra eam temere venire temptaverit, secundo 
tertiove commonita si non satisfactione congrua emendaverit, potestatis honorisque 
sui dignitate careat reamque se divino iudicio existere de perpetrata iniquitate 
cognoscat et a sacratissimo corpore ac sanguine dei et domini redemptoris nostri 
Jhesu Christi aliena fiat atque in extremo examine districtg ultioni subiaceat 
Cunctis autem eidem loco iusta servantibus sit pax domini nostri Jhesu Christi, 
quatinus et hie fruetum bong actionis pereipiant et apud districtum iudicem 
premia gterng pacis inveniant. Amen. Amen. Amen. 
(Symbol.) 

Lucius catholieg ecclesig episcopus ss. Bene valete. 

fEgo Conradus Sabinensis episcopus ss. 

fEgo Theodewinus sanctg Rufing episcopus ss. 

fEgo Albericus Ostiensis episcopus ss. 

fEgo Imani8 Tusculanus episcopus ss. 

fEgo Gregorius presbiter card. tit. Calixti ss. 

fEgo Rainerius presbiter card. tit. sanete Prisce ss. 

fEgo Wido presbiter card. tit sanetorum Laurentii et Damasi ss. 



Digitized by 



Google 



UM Mai 28. - UM Deoember 2. , 143 

fEgo Nicolaus presbiter card. tit. sancti Cyriaci ss. 

f Ego Reinerius presbiter card. tit. sancti Stephani in Celio monte ss. 

fEgo Aribertus presbiter card. sanctg Anastasig ss. 

fEgo Hugo presbiter card. tit. sancti Laurentii in Lucina ss. 

fEgo Julius presbiter card. tit. sancti Marcelli ss. 

fEgo Ghregorius diaconus card. sanctorum Sergii et Bachi ss. 

fEgo Odo diaconus card. sancti Georgii ad velum aureum ss. 

fEgo Gerardus diaconus card. sanctg Marig in Dominica ss. 

fEgo Octavianus diaconus card. sancti Nicholai in carcere Tulliano ss. 

fEgo Guido in Romana ecclesia altaris minister indignus ss. 

fEgo Rodulfus diaconus card. sanctg Lucig in Septa solis ss. 

Datum Laterani per manum Baronis sancte Romane ecclesie subdiaconi, 
V. kal. Junii, indictione VII., incarnationis dominicg anno M C X°Lini ., ponti- 
ficatus domni Lucii papg secundi anno L 

Or. mit wohlerhaltener Balle an rothgelber Seidenschnur in München. 

206. — Papst Lucius IL bestätigt die dem Kloster Ilbenstadt vom 
Erzbischofe Heinrich I. von Mainz gemachte Schenkung 
von Gefällen zu Erbach und Eltville. — Im Lateran 1144 
December 2. 
Lucius episcopus servus servorum dei dilectis filiis Antonio Elvestadensi 
preposito eiusque fratribus tarn presentibus quam futuris regulärem vitam pro- 
fessis in perpetuum. Quoties illud a nobis petitur, quod rationi et honestati 
convenire dignoscitur, animo nos decet libenti concedere et petentium desideriis 
congruum impertiri suffragium. Eapropter dilecti in domino filii vestris iustis 
po8tulationibus clementer annuimus et beate dei genitricis semperque virginis 
Elvestadensem ecclesiam, in qua divino mancipati estis obsequio, sub beati Petri et 
nostra protectione suscipimus et presentis scripti privilegio communimus statuentes, 
ut quascunque possessiones, quecunque bona eadem ecclesia in presentiarum iuste 
et canonice possidet aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel 
principum, oblatione fidelium seu aliis iustis modis deo propitio poterit adipisci, 
firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant. In quibus hec propriis 
duximus exprimenda vocabulis: in villa Eberbach censum unius mansi vinearum 
et in Altavilla censum dimidii mansi, quem frater noster Hemicus Moguntinus 
archiepiscopus vobis donavit et scripto suo firmavit. Prohibemus autem, ut eius- 
dem loci advocaüam nullus sibi usurpare presumat, sed sicut hactenus ab omni 
advocato libera et quieta de cetero maneat. Decernimus ergo, ut nulli omnino 
hominun liceat, prefatam ecclesiam temere perturbare aut eius possessiones auferre 
vel ablatas retinere, minuere aut aliquibus vexationibus fatigare, sed omnia integre 
conserventur eorum, pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus 
omnibus profutura salva apostolice sedis auctoritate et dioecesani episcopi canonica 
rastitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica secularisve persona hanc nostre 
constitutionis paginam sciens contra eam venire tentaverit, secundo tertiove com- 
monita, si non satisfactione congrua emendaverit, potestatis honorisve sui dignitate 



Digitized by 



Google 



144 1144 December 2. — 1144. 

careat reamque se divino iudicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat et a 
Bacratissimo corpore et sanguine dei et domini redemptoris nostri Jesu Christi 
aliena fiat atque in extremo examine distriete ultioni subiaceat. Cunctis autem 
eidem loco iusta servientibus sit pax domini nostri Jesu Christi, quatenus et hie 
fruetum bone actioniß pereipiant et apud districtum iudicem premia eterne pacis 
inveniani Amen. 

Ego Lucius catholice ecclesie episcopus subscripsi. 

Datum Laterani, per manum Baronis sanete Romane ecclesie subdiaconi, 

TUT, nonas Decembris, indictione VII., incarnationis dominice anno MGXXXXIHI., 

pontificatus vero domini Lucii II. pape anno primo. 

Nach einer Abschr. gedr. Marburgisohe Beyträge zur Gelehrsamkeit ED, 158; Würdtwein 
Not. de abb. Ilbenst. S. 31. 

Vergl. WiU Regg. 8. 324, 20. 

£07.Erzbischof Heinrich I. von Mainz bestätigt die von dem Propste 
Hertwin zu 8. Johann dem Kloster Eberbach gemachte 
Schenkung eines Hauses zu Mainz, von Gütern zu Eltville 
undWalluf, sowie eines erzbischöflichen Lehens. — Mainz 1144. 
C. In nomine sanete et individue trinitatis. Heinricas divine providenti^ 
dispositione sanete Moguntine sedis archiepiscopus huius tiominis I. Apostoli sunt 
verba salubriter nos commonentis „Dum tempus habemus operemur bonum" ad 
omnes, maxime autem ad domesticos fidel Domestici nostre verg fidei plane 
sunt Uli, quorum mens cglo dedita serviunt ei incessabiliter, cui subduntur omnia, 
qug in celis sunt et in terris. Et quia gfficaces sunt pro modulo suo in eius 
glorioso servitio, credimus, quod in nobis minus est, eorum nos assequi apud 
deum omnipotentem instantissimarum orationum adiutorio. Omnis itaque noverit 
posteritas tarn presentium quam futurorum, qualiter prepositus saneti Johannis 
Hertwinus spe accensus saneti desiderii et ea plenius corroboratus nostra licentia 
et permissu per fideiussores Ernostonem, Arnoldum longum, Cunradum de Hepen- 
hefde curtim suam in Maguntia, de qua canonicis beati Martini V* persolvuntur 
solidi singulis annis, preterea domum in Alta villa cum vineis illic attinentibus 
vel quiequid in Waldafo agrorum vel vinearum possidebat, pro remedio animg 
sug et parentum suorum fratribus deo servientibus in Eberbach contradidit. 
Beneficium quoque episopale 1 ), quod ab archiepiscopo Adelberto concessum 
tenebat, antecessori nostro Marcolfo reddidit. Quod idem archiepiscopus tum pro 
memoria sui tum rogatu ipsius predicti prepositi gcclesig beatg Marig in Eber- 
bach contradidit. Retractans itaque secum idem prepositus ab abbate memorati 
loci idem beneficium hac reeepit conditione, ut karratam vini singulis annis inibi 
deo servientibus persolveret, post mortem vero ipsius gcclesia memorata sibi 



*) Erzbiflohof Marculf legte durch Schenkung auch den Grund zum Hofe Drefoen. „Marculfuß 
Moguntine sedis archiepiscopus inioiavit ouriam nostram Dreisen ad perpetuam apud nos sui 
nominis memoriam. Nam sumens de dominicalibus bonis suis que diountur fronegSt donarit 
ecclesi^ nostr^ fundum palustrem inter Altam villam et Eberbach, qui ut modo ambitus curie 
Dreisen cum horto ipsi curie adherente. tt Ooul. Mem. I, fol. 36 (Notiz a. cL J. 1211); Bodmann 
8. 75; vergl. Will, Regg. I, Vo. 817. 



Digitized by 



Google 



1144. — 0. D., wahrscheinlich 1144. 145 

tradita libere et quiete recepta possideret. Super hanc igitur traditionem rogatu 
ipsius nostri fidelis prepositi cartam hanc .conscribi et sigillo nostro signari pre- 
cepimus et ne quis contra hgc se opponat vel temerario ausu violentiam aliquam 
inferre audeat, testium idoneorum, qui presentes affuerunt, nominibus plenius 
confirmavimus. Testes hi sunt: Hartmannus maioris ecclesig et sancti Stephani 
prepositus, Lodevricus prepositus sancti Petri, Heinricus custos, Gerlaus decanus 
et prepositus, Anseimus prepositus beatg Marig ad gradus, Willehelmus magister 
scolarum, Werneherus abbas sancti Albani, Heinricus abbas sancti Jacobi, Cüno 
abbas sancti DysibodL Capellani : Berewicus, GodefHdus, Cunradus, Siglo. Liberi : 
Herimannus comes palatinus, Emmecho comes de Liningun, Cunradus comes et 
frater eius, Emmecho, Wolframus comes de Wertheheim et frater eius Thiderus. 
Ministeriales: Dudo et frater eius Meingotus, Embrico, Rüthardus» yicedominus 
et filius eius Arnoldus, Folpertus et filius eius Godeboldus, Salmannus Walpodo 
et alii quam plures. 

Acta sunt hgc inMaguntia, anno dominicg incamationis millesimo C°.X°L1LL1 ., 
indictione YL 1 ), sub Cunrado rege huius nominis II . feliciter amen. 

Or. in Miltenberg. Ton dem aufgedrückten S. des Erzbischofs in braunem W. ist nur 
ein Bruchstück erhalten. Von den Indorsaten sind zu bemerken: 1) ein dem 12. Jahrh. ange- 
höriges „Testamentum Hertwini de WaltaftV, 2) ein solches des 13. Jahrh. „Testamentum 
domini Hertwini prepositi sancti Johannis de curia in Maguntia et bonis in Alta villa et in 
^Waldaffo et de quodam benefioio episcopali etc. tt , welchem eine Hand des 16. Jahrh. hinzufügte 
„et curia nostra in Reioharthusen, quae omnia nobis dedit propter salutem anime suae 
anno 1144"*). 

Unvollständige und interpolierte Abschr. im Ocul. mem. I, fol. 88. Gedr. Bodmann S. 130 
nach dem Or.; Wenck H 90; Rössel, Eb. U.-B. I, S. 16, nach der Absohr. im Ocul. mem. — 
Weitere Nachweise bei Scriba HI, 1077; Will 328, No. 39. 

208. — Abt Anselm von Johannisberg bekundet eine seinem Kloster 
gemachte Schenkung von zehn Mark. — 0. D., wahrscheinlich 1144. 

In nomine sanäe et individue trinitatis. Ego Anshelmus cenobii sancti 
Johannis baptistg in Bischovesberch solo nomine dictus abbas cum fratribus meis 
notum esse volumus universis fidelibus tarn presentibus quam posteris, qualiter 
donmus Lupboldus canonicus sanctg Marig ad gradus in Moguntia et quedam 
matrona Gfida nomine zelo pig devotionis ducti, cum temporalibus gterna, cum 
terrenis cglestia conparare desiderantes, decem marcas ad emendum allodium 
gcclesig nostrg contulerunt tali videlicet condicto, ut quamdiu vixerint, ipsis ad 
sustentationem decem maldra siliginis Pinguensis mensurg et una carrata vini de 
rebus gcclesig annuatim persolvantur. Cum vero alterum vel alteram decedere 
contigerit, de prefato censu singulis annis in anniversaria commemoratione 
defuncti ad refectionem fratrum quinque solidi reddantur. Post obitum autem 
utriusque tota summa integraliter in usum gcclesig redigatur, hoc tarnen adiecto, 



*) Unrichtig statt VII. 

*) Ist der dem 16. Jahrh. angeh5rige Zusatz zu dem Indorsat, welchen Baer, Gesch. von 
Eberbach I, 203, nicht benutzte, begründet, woran wohl nicht zu zweifeln, so bildete dieses 
Lehen die Grundlage des Klosterhofs Reichartshausen. Baer a. a. O. ist demnach zu berichtigen. 

Codex dlpL Hms. 1,1. 10 



Digitized by 



Google 



146 0. D., wahrscheinlich 1144. — 0. D., wahrscheinlich 1144. 

quod bis quinque solidi divisim in anniveraario utriusque fratribus reficiendia in 
caritate annuatim impendantur et preterea in anniveraario bong memorig Walten 
subdiaconi de Yelevnile duo solidi. Hoc igitur quatinus ratum et inconvulsum 
permaneat, scripto presentis paging fideliter commendavimus et sigilli nostri 
impressione sanctivimus asstipulatione. 

Presentium testium fratrum videlicet ipsius conventus Cunradi prioris, Bene- 
dicti prepositi, Cunradi custodia, Hartmanni cantoris, Cünradi cellerarii, Ember- 
chonis capellani et ceterorum eiusdem gcclesig fratrum. 

Or. in München. Das aufgedrückte S. von braunem W. ist am unteren Rande beschädigt. 
Dasselbe hat 65 mm. Durchmesser; es zeigt das Brustbild des h. Johannes, in der R. die Palme 
haltend, die L. segnend erhoben. Umschr. f Scs. Johannes Baptista. Dasselbe S. an der 
folgenden Urk. Eine Abbildung desselben nach einem dritten, am Rande sehr beschädigten 
Exemplar gibt Bodmann Tab. III, No. 6, ohne im Texte die Urk. zu bezeichnen, welcher das 
S. angehört. Bodmann's Abbildung ist insofern nicht genau, als in der Umschrift nicht Sanctua, 
sondern Scs zu lesen ist. — Die unten Taf. I gegebene Abbildung ist genau. 

Indorsat von einer Hand saeo. 15: „Anseimus abbas. 1144". 

209. — Abt Anselm von Johannisberg bekundet, dass die in sein 
Kloster aufgenommene Matrone Cunha zu Oeisenheim dem- 
selben ihren Besitz daselbst vermachte. — 0. D. y wahr- 
scheinlich 1144. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Anshelmus dei gratia qualis- 
cunque abbas £cclesi§ beati Johannis baptistg in Bischovesberch notum esse volo 
omnibus Christi fidelibus tarn presentibus quam futuris, qualiter matrona quedam 
de Qisenheim nomine Cünha vilibus et transitoriis gterna comparare desiderans 
tradidit deo et sancto Johanni duas curtes in Gisenheim cum omnibus ad eas 
pertinentibus vineis, agris, cultis et incultis ob iugem sui et suorum prede- 
cessorum memoriam aput fratres in prefata gcclesia deo famulantes. Et quia 
domino iubente summe perfectionis est, omnia relinquere et deo ministrare, 
prefata matrona omnibus relictis patrocinio beati Johannis baptistg in prefato 
loco se ipsam contradidit et regulärem vitam secundum preceptum beati Bene- 
dict! subiit. Nos itaque volentes ei etiam in futurum providere, ne quid detri- 
menti pateretur, communi consensu. fratrum constituimus, ut annuatim et cottidie 
tarn in indumentis quam in victualibus reciperet, quicquid fratribus daretur. 
Insuper marcam argenti et reditus alterius curig, qug sita est in foro, ad supple- 
mentum necessitatis sug annuatim ex eisdem prediis persolvendum in festo sancti 
Martini constituimus. Ut autem hec rata et inconpulsa in futurum permaneant, 
hoc superscriptum sigilli nostri impressione roboravimus. 

Testes autem sunt huius rei: Nartwicus, Embercho, Cunradus, Benedictes, 
Hartmannus, Emecho et ceteri fratres tarn iuniores quam seniores. 

Or. in München. Das aufgedrückte, kreisförmige Siegel des Klosters in braunem W. ist 
bis auf die nicht mehr lesbare Umschrift wohl erhalten ; es ist von demselben Stempel wie das 
auf vorstehender Urk., die Urk. selbst jedoch von anderer Hand. Auf der Rückseite findet sich 
ein ziemlioh gleichzeitiger Vermerk „Curtes in Gyssenheim", sowie die Jahreszahl 1144 von 
derselben Hand, welche dieselbe auf vorstehender Urk. vermerkte. 



Digitized by 



Google 



1145 Tor Mutz 13. 147 

210. — Erzbischof Heinrich L von Mainz bestätigt die durch Erz- 
bischof Ruthard erfolgte und vom Papste Lucius IL genehmigte 
Ueberweisung der Kirche zu Höchst an das Kloster S. Alban, 
sowie dessen Privilegien und Güterbesitz. — 1145 vor März 13 x ). 

C. In nomine sancte et individue trinitatis. Heinricus dei gratia sanctg 
Magunting sedis archiepiscopus omnibus Christi cultoribus tarn futuris, quam 
presentibus in perpetuum. Suscepti cura regiminis nos admonet, religiosam vitam 
ducentes digng remunerationis beneficio prosequi, ut et laboribus suis non ingratos 
nos inveniant et ipsi de indulta sibi gratia meliores semper proficiant. Sicut 
enim laudabile est et discretum, reverentiam et honorem maioribus exhiberi 
debitum, sie rationabile atque iustum videtur, prelatos quosque commissos sibi •) 
diligere atque b ) eorum iustis peticionibus pias semper aures aecomodare. Qua 
caritatis diligentia cum omnibus debitores existamus, iniuneti tarnen pastoralis officii 
ratio in filios sanctg Magunting gcclesig cogit nos esse propensiores et in eos 
preeipue, qui matri ipsi se exhibent devotiores. Noverint itaque quique deum 
timentes tarn futuri, quam presentes, qualiter fratres nobis devoti et fideles 
monastica religione degentes in gcclesia beati Albani Maguntig dirigente eos ad 
nos venerabili viro abbate suo Heinrico privilegium presentabant a summe sedis 
pontifice Lucio huius nominis Ü . 3 ) gcclesig sue transmissum et ut, quod ibi 
continebatur, confirmarem °) sub apostolica legatione intimabant. Continebatur 
autem tarn in litteris ab apostolica nobis sede directis, quam etiam in iam 
memorato apostolieg auetoritatis privilegio, ut gcclesia beati Justini, qug est in 
Hosteden, quemadmodum a bong memorig Ruothardo archiepiscopo ipsi monasterio 
concessa est et scripto 3 ) confirmata, ita de cgtero permaneat et ut quascumque 
possessiones, quecumque predia idem monasterium a constitucione sua usque ad 
hgc tempora possidet aut in futurum largitione regum, concessione pontificum, 
donatione prineipum, oblatione fidelium deo propicio potuerit adipisci, firma ei 
suisque habitatoribus et inconvulsa perseverent d ). Honores nichilominus et digni- 
tates, quas beati Albani gcclesiam usque ad moderna tempora constat habuisse, 
videlicet ut fratres eius, quotiens ordines celebrantur, primi post principalis 
gcclesig canonicos vocentur et ut in publicis stationibus et in oblatione, qug 
singulis annis in cgna domini persolvitur, prima post episcopalem sedem habeatur, 
per ipsius scripti paginam constat iam dictis fratribus et per eos eidem monasterio 
confirmata. Quia igitur nostri officii est, sanetam matrem nostram Romanam 
gcclesiam venerari, diligere eiusque mandatis in omnibus obedire nee institutis 
predecessorum nostrorum in aliquo contraire, eius legationem omni debita obe- 
dientia amplectentes, quod ipsa confirmavit, confirmamus ideo maxime, quia sie 



*) sibi commiasos Joann. 

b ) et Joann. 

c ) confirmaretur Joann. 

d ) pennanerent Joann. 

l ) Nach Massgabe des in der Urk. angegebenen Regierungsjahres des Königs Conrad ID. 
") Vergl. No. 206. 
») VergL No. 135. 

10* 



Digitized by 



Google 



148 1145 vor März 13. — 1145 Mai 30. 

ipsam gcclesiam antiquitus iuste habuisse cognovimus. Decernimus ergo, ut nullus 
omnino prefatum monasterium audeat perturbare, honores eius et dignitates anti- 
quas aliquatenus inminuere, possessiones eius auferre, ablatas retinere aut aliquo 
vexationis genere fatigare. Si quis autem contra hanc nostre institucionis paginam 
insurgere temptaverit, thesaurizat sibi iram in die ire et, si non digna satia- 
factione emendaverit, in extremo examine districtj ultioni in perpetuum cruci^ 
andus subiacebit. Ut autem hoc, quod statuimus, inconvulsum et stabile de egtero 
pennaneat, data in prevaricatores sentencia damnationis cartulg huic sigilli nostri 
inpressionem fecimus aptari probabilium adhibentes testimonia personarum, quarum 
h§c nomina sunt: Hartmannus maioris gcclesig prepositus, Gerlahus decanus 
"maioris £cclesi$ et prepositus sancti Yictoris, Heinricus custos sancti Martini 
et prepositus in Erfesfurt, Willehelmus magister scolarum, Anshalmus prepositus 
sanctg Mari§ ad gradus, Hertwinus cantor et prepositus sancti Johannis, Godes- 
calcus prepositus sanctg Marig in campo, Arnoldus camerarius et prepositus in 
Ascafenburch, Burchardus prepositus in Ichinburch, Sigiloch prepositus in Norzun. 
Acta sunt autem hgc anno dominicg incarnationis millesimo C°.XL°.V°, 
indictione VIEI*, regnante glorioso Cunrado rege, anno regni eius VII , super 
nos autem regnante domino nostro Jhesu Christo Amen. 

Schön geschriebenes Or. mit wohlerhaltenem S. des Erzbisohofs in München. 
Undatiertes Transsumt, ausgestellt vom Bischöfe Heinrich II. von Worms (1217 — 1234), 
dem Abte G. von Bleidenstatt u. a. ebendaselbst. 

Abschr. im Copialbuch des Stifts S. Alban im Kreisarchive zu Würzburg. 
Gedr. Joann. n, 750. Yergl. Will, Regg. I, 828. Scriba, Begg. HI, 1079. 

211.— Erzbischof Heinrich L von Mainz bestätigt den regulirten 
Canonikern Augustinerordens zu Gottesthal bei Winkel 
die Schenkung des Erzbischofs Markolf, übergibt ihnen das 
Hospital bei dem Dome zu Mainz, genehmigt die Erwerbung der 
Capelle und von Weinbergen zu Marienborn und gestattet ihnen 
die Ausübung der Pfarrrechte zu Gottesthal. — Mainz 1145 Mai 30. 

C. In nomine scmcte et individuq trinitatis. Heinricus divina favenie dementia 
Maguntine sedis archiepiscopus huius nominis /"!** Quia in dilectione dei et 
proximi universa lex pendet et prophetg, in hoc summopere cura nobis adhibenda 
est, ut iuxta apostolum providentes bona non solum coram deo, sed etiam coram 
omnibus hominibus pro spe vitg eterng stipendia pauperum Christi de thesauris 
bonitatis dei augere summopere studemus. Notum ergo esse volumus tarn 
presentibus quam futuris universis Christi fidelibus, qualiter predecessor noster 
Marcolfus archiepiscopus insulam iuxta Altam villam sitam *) regularibus fratribus 
in valle dei iuxta Winchelam contradidit excolendam ipsorum usibus ea scilicet 



') Die Gottesthaler An lag nach Ausweis älterer Karten Eltville gegenüber dicht am 
linken Ufer bei Heidesheim und ist jetzt in Folge Versandung des Rheinarmes mit dem Lande 
verbunden. Gottesthal gehörte der obere, grossere Theil der Au, welcher nach einer Vermessung 
von 1617 38 Morgen 23 Ruthen fasste, der untere Eberbach gehörige Theil führt auf einer Karte 
yon 1575 den Namen Dreiser Au. Die aus der Au entstandene Niederung bei Heidesheim heisst 
jetzt Nonnenau. 



Digitized by 



Google 



1145 Mai 30. 149 

conditione, ut memoria anniversarii ipsius haberetur. Quam traditionem compro- 
bantes ratam duximus de nostro etiam addentes hospitale pauperum ante gccle- 
siam maiorem constitutum Erenfrido preposito regulari de loco predicto et 
successoribuB ipsius delegavimus, ut supervenientibus egenis ex prebendis illic 
deeignatis cura et solatio pro modo suo subvenirent et vita superstite diem ordina- 
tionis nostre memorialiter peragerent, exutos vero nos a corpore annuatim diem 
nostrg depositioniß vigiliis et missarum sollempniis deo commendarent, obitus etiam 
venerabilium antecessorum nostrorum domini Adelberti senioris atque iunioris 
continuis orationibue pro collatis elemosinis recolerent. Concambio etiam facto 
cum canonicis beati Johannis baptistg in villa Brunnun 1 ) IL iugera vinearum ex 
bonis fratrum, capellam in honore beati Michahelis cönsecratam et hospitali 
coniunctam in ius suum prepositus predictus in presentiam nostri suscepit. 
Licentiam quoque, si necessitas incubuerit, baptizandi et sepeliendi in valle •) 
memorata concessimus. Et hoc petitioni ipsius assensum prebentes addidimus, ut 
quandoque eo defuncto una cum preposito beati Cuniberti christiani b ) fratres in 
capitolio suo orationes ad deum pro requie ipsorum recolentes impensa ab ipsis 
beneficia frequentarent. Ut igitur hjc firma et stabilita permaneant, cartam 
presentem conscribi et sigilli nostri impressione muniri precepimus roborantes 
eam verbo virtutis dei et auctoritate beatorum apostolorum Petri et Pauli, inter- 
dicentes anathemate nostro, ne huic traditioni se aliquis iniuste opponat. Et 
testes, qui interfuerunt, subtus adnotavimus: Hartmannus maioris gcclesig prepo- 
situs, Gerlaus sancti Yictoris prepositus et maioris gcclesig decanus, Anseimus 
prepositus sanctg Marig ad gradus, Godeboldus prepositus Frislariensis, Burchardus 
prepositus Jhecburgensis, Siglo prepositus Northunensis. Capellani: Giselbertus, 
OodeMdus, Cfinradus, Rudingus. Comites: Godefridus de Spaneheim, Gerlaus 
de Veldece °), Gerhardus de Nueringes. Liberi: Gerhardus de Hagenuhusun, 
Gerlaus de Bädinge et frater eius Ortwinus. Ministeriales: Meingotus vice- 
dominus, Dfido scultetus, Embricho de Giseneheim, Wolvricus de Winchela, 
Wolframmus de Hatereheim, Salmannus "Walpodo et alii quam plures. 

Acta sunt hgc anno dominic$ incarnationis M.C .X°L.V°, indictione VIEI*, 
regnante Cunrado rege Bomanorum huius nominis HI . Data in Maguntia, 
m°. kaL Junii feliciter amen. 

Or. im 8i-A. Bas aufgedrückte S. des Erzbiflchoft in braunem Wachse, 97 mm. im 
Durchmesser, ist gut erhalten. 

Nach einer fehlerhaften Abschrift gedruckt Guden. 1, 167, einzelne Oorrecturen aus dem Or. 
Bodmann 8. 232. Yergl. Wittmann in der Zeitschr. des Mainzer Vereins II, 141 ; Will I, 318, 
No. 9, 329, No. 46; Wagner, Stifter II, 306; Zaun, Landcapitel S. 190. Bei Roth I, 197, findet 
sich von eben dieser Urkunde ein zweimaliges Regest aus dem Drucke bei Gudenus, R. No. 2, 3 ; 
in Ho. 3 wird das Datum III. kal. Junii aufgelöst in „vor September 1". 



*) Gudenus irrig „villa". 

b ) So das Or. Guden. las oder vielmehr änderte Cristano ohne Grund. Der gleich- 
zeitige Propst von S. Cunibert in Cöln Hess Yolcoldus, urk. erwähnt 1144, Lacombl. I, 352. — 
Die Beziehungen dieses Propstes zum El. Gottesthal sind nicht aufkl&rbar. 

°) So das Or., das schwer erklärbare n Noloke tt des Druokes bei Guden. ist auch in die 
Regesten Wffl's übergegangen. 

*) Marienborn bei Mainz. 



Digitized by 



Google 



150 1145 Juni 30. 

212. — Erzbischof Heinrich L von Mainz setzt das Verhältniss der 
von ihm geweihten Kirche zu Wildsachsen zur Mutterpfarrei 
Nordenstatt fest. — Mainz 1145 Juni 30. 

C. In nomine sancte et individue trinitatis. Heinricus divina favente dementia 
Maguntine sedis archiepiscopus, huius nominis 1"!"* Ut sublimitas sanct§ ecclesi£ 
vigeat et populus ad cultum verg fidei proficiat, per situs terrg oratoria ad 
laudem creatoris omnium et sanctorum eius gdificata consecrantur, in quibus 
salus de vera salutg cordibus credentium infusa confirmetur. Hoc prefigurayit 
veritas loquens ad discipulos suos: In domo, inquit, patris mei mansiones mult£ 
sunt, qug mansiones gcclesias dei congrue possunt signare *), in quibus aluntur 
doctrina veritatis, qui preordinati sunt in regno summg feUcitatis. Notum ergo 
esse volumus omnibus tarn presentibus quam futuris, qualiter cives in Witele- 
sassen f ) dei instinctu attracti gcclesiam in fundo Hertwini, fratris Dudonis atque 
Meingozi*), in archidiaconatu Lodewici, beati Petri prepositi, satis decentem 
extruxerunt et nos ad eandem consecrandam precibus suis humiliter invitaverunt. 
Quorum annuentes petitioni, presente memorato archidiacono gcclesiam consecra- 
yimus, cui mansus unus in dotem collatus est, quam collationem auctoritate 
hostra confirmavimus. Parrochiano etiam de Norderestat b ) Richardo et succes- 
soribus ipsius °) decima et X. solidi hoc pacto annis singulis designati sunt, ut 
vel ipse parrochianus vel, quem habere posset ad celebrandum inibi divinum 
obsequium constituto sollempnitatum tempore procuraret. Constituimus etiam, ut 
in pascha, pentecosten et in nativitate domini baptismum et cetera divina agenda 
et sepulturam in predicta d ) matrice gcclesia sicut prius per omnia observent, nisi 
quos suprema necessitas vel ad sepeliendum vel ad baptizandum urget. In 
rogationibus etiam cum reliquiis sanctorum more suo devote ad eandem matrem 
suam procedant. Synodis et capitulis archidiaconi sicut iuris est subiecta sit et, 
dum necessitas expetit 6 ), baptizandi et sepeliendi inibi facultatem habeant. Et 
ut ista rata et inconvulsa maneant, rogatu archidiaconi nostri Lodewici cartam 
presentem conscribi et sigillo nostro imprimi testesque, qui interfuerunt, subtus 
adnotari iussimus: Gerlaus prepositus sancti Victoris et maioris gcclesig decanus, 
Burchardus prepositus de Jechburc, Siglous prepositus de Norzun. Capellani: 
Giselbertus, Godefridus, Rudingus, Luinungus. Liberi: Heinricus comes deThidesse, 
Arnoldus de Hagenowe, Cunradus de Walleresteim. Ministeriales : Dudo scultetus 
de Maguntia et frater eius Wernerus et Wienandus, Thiderus, "Werneherus 
dapifer, Cunradus pincerna, Cunradus et Hethenricus mariscalei et alii quam 
plures. 

Acta sunt hec anno dominieg incarnationis millesimo C.XL.V ., indic- 



a ) Signari das Or. ecclesiis — signari G-uden. 

b ) Nordenstat G-uden. 
°) suis Guden. 

d) Fehlt bei Guden. 

ö ) exigit Guden. 

l ) Vergl. No. 155. 

') Yergl. Sauer, Lehnsbücher der Herrsch. Bolanden 8. 77. 



Digitized by 



Google 



1145 Juni 30. — 1145 November 6? 151 

tione Vil al ), sub Cünrado rege ßomanorum huius nominis DI , feliciter. Data 

in Maguntia, II. kal. Julii. 

Or. mit schön erhaltenem, 1. aufgedrücktem S. in München. Geschrieben von derselben 
Hand wie die vorstehende Urk. No. 211. 

Abschr. im Lib. reg. eccl. Mag. No. 1 (Mainzer Bücher No. 17) im Ereisarchivo zu Würzburg. 
Gedr. Guden. I, 174. 
Will, I, 329. 

213. — Pfarrer Adelbero zu Welterod und Lipporn gestattet dem 
Kloster Schönau den Verkauf eines von ihm geschenkten 
Gutes zu Weier zum Eintausche eines Gutes zu Ahlbach, 
überweist demselben die ihm hierfür resignirten Güter zu 
Bachheim und Dessighofen und macht weitere Schenkungen 
zu Welterod und Lipporn, sowie für die Ausstattung der 
Kirche zu Schönau. — 1145 November 6? 

Quia misericordig dei non est numerus et quia ipso iubente terrenis c§lestia, 
caduciß gterna comparari possunt, sapere est, si de nostris, quas divina nobis con- 
tulit misericordia, facultatibus Christi pauperibus donativa erogare ceperimus. 
Quapropter ego Adelbero gcclesiarum sancti Petri in Weiterrode sanctique Florini 
confessoria in Libbrunne solo nomine sacerdos dominis ac fratribus nostris, 
monachis scilicet sancti Florini in Sconaugia, cuius ego tarn condicione quam 
devotione devotus famulus, beneficium ex meo comparavi a quodam Cunrado 
de Elise 2 ) in Were 8 ) situm X. solidorum censum persolvens, quatinus merear 
firaternitatis ipsorum particeps esse et suarum sanctarum orationum communionem 
recipere. Decrevi autem idem beneficium usui ipsorum taliter deservire. Quinque 
solidos custodi assignavi in preparationem nocturni luminis ad altare sanctg crucis. 
Alios quinque ad opus fratrum aput necessarium secus dormitorium ipsorum 
ordinavi Contigit autem idem beneficium fratres nostros una cum abbate ipsorum. 
domino Hildelino scilicet in commutatione alterius beneficii in Albach 4 ) siti post- 
modum vendidisse et nobis II . alia in predictos usus resignasse in Bacheim 
scilicet et in Dissicoben 6 ) qug ita per nos distributa sunt. Bacheim in opus 
nece88ariarum sub prioris tutela consistens. Dissicoben custodi deserviens. Simi- 
Hter etiam a quibusdam Cuneza scilicet de Gisenheim et Ruthardo filio eius 
de Rothenberch beneficium in Weiterrode conparatum tradidimus fratribus in 
elemosinam. Nee non et in Libbrunne beneficium invadiatum est nobis pro 
XV. marcis argenti purissimi in nullius percussuram numismatis redactL Quod 
si me vivente vel carne soluto solutum fuerit, fratres nostri reeipiant argentum 
omnino providentes, in usum gcclesie se illud esse reservaturos. Nee non alia 
atque alia sicut deus nobis pro sua gratia contulit. His predictis addidimus 
nostrg paupertatis dona. Signum gcclesie malus, bong, estimationis casulam, 



l ) Unriohtig statt YHI. 

■) Elz. 

*) Ober- und Niederweier Amt Hadamar. 

«) Ahlbach desgl. 

*) Ober- und Niederbachheim A. Braubach, Dessighofen A. Nassau. 



Digitized by 



Google 



152 1145 November 6? — 1145. 

calicem quinque fertonum ponderis, stolam argento paratam, albam, humerale. 
Dormitorium ipsorum usque ad tabulata de nostro constructum est. Hgc deo 
teste scripto mandare curavimus, non ut me ista commemorantem notet elatio, 
sed ut pro facto nostrorum tarn presentium quam futurorum fratrum frequens 
adyivet oratio. 

Actum, ordinatum, dispositum in presentia domini Hildelini Sconaugiensis 
gcclesi? primi abbatis et aliorum tunc temporis fratrum inibi deo famulantium : 
Godefridi prioris, Ricwini claustralis prioris, Wecelini custodis, Ricwini, Seberti 
pre8biterorum, Ermfridi, Hartlibi diaconorum, Petri subdiaconi, Nibelungi, Rudolfi, 
Berngeri, Heinrici, Heinrici accolitorum, Antonii, Ricwini, Heinrici puerorum, 
Hartmudi, Stephani, Hiltwini, Cunradi, Cunradi conversorum. 

Anno domini M°.C .XL°.V% Vlll . idus Novembris, die dominico. 

Nicht besiegeltes Or. im Besitze des Vereins für Nasa. Geschichte. VergL Annal. XV, 147. — 
Die Daten stimmen nicht, da der 6. November 1145 nicht auf einen Sonntag, sondern auf einen 
Dienstag fiel. Der unzweifelhaft vorliegende Fehler ist sehr auffallend und schwer zu erklären. 
Entweder ist die Jahreszahl verschrieben oder die zu idus gehörige Zahl zu ändern. Die dem 
Jahre 1145 zunächst liegenden Jahre, in welchen der 6. November auf einen Sonntag fiel, sind 
1149 und 1155. Dass der Schreiber MCXLY statt MCLY schrieb, läset sich vielleicht eher als 
möglich annehmen, als dass dieser aus Yergesslichkeit es sollte unterlassen haben, bei MCXLY 
die weitere Zahl Uli hinzuzufügen. Auffallend bleibt ein solches Yersehen in der sehr sorg- 
fältig geschriebenen Urk. immerhin. Dieses ist jedoch in demselben Masse der Fall hinsichtlich 
des Monatsdatums. Halten wir das Jahr 1145 als AusBteUungsjahr fest, so müssen wir, da der 
Schreiber sich bezüglich des dies dominicus schwerlich im Irrthume befunden haben kann, not- 
gedrungen YIII. idus in III. idus ändern. Der 11. November j. J. war ein Sonntag. Die Annahme 
eines Versehens in der Angabe des Monats, etwa so, dass statt Decembris irrig Novembris 
geschrieben, führt gleichfalls nicht zu einer Lösung. 

214. — Erzbischof Heinrich L von Mainz erlaubt seinem Ministerialen 
Wigand, zu Hornau eine Kapelle zu bauen. — Mainz 1145. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Heinricus divina favente dementia 
Maguntine sedis archiepiscopus notum esse volumus tarn presentibus quam futuris 
Christi fidelibus, qualiter ministerialis quidam ecclesie nostre Wigandus nomine 
et uxor eius Wiltrud in longa senectute progressi Oratorium seu capellam in 
proprio fundo Hornawe, ubi frequentius divino possent vacare officio, in honorem 
beate Marie virginis omniumque sanctorum constituere et sufficienter dotare 
volentes, nostram super hoc expetierunt licentiam et auxilium. Hos igitur, ut 
pium eorum propositum feliciorem sortiatur effectum, in structuram eiusdem 
capelle consentimus atque precipimus, ut ipsa tanquam filia ecclesie matrici omni 
fidelitatis obsequio maneat subjecta et nullo casu, nisi rationabilis exigit necessitas, 
ab illa separari valeat. Ut autem nostra hec concessio firma persistat et incon- 
vulsa, hanc cartam inde conscribi et sigilli nostri impressione fecimus muniri. 
Huius rei testes sunt: Hartmannus maior prepositus, Ludewicus prepositus sancti 
Petri, öerlacus prepositus sancti Victoris et decanus maioris ecclesie, Hertwicus 
prepositus sancti Johannis, Erinfridus prepositus de Winkelo, Bertoldus comes 
de Nithehe, Embricho comes de Rinegowe, Salmannus Walpodo, Mengotus 
vicedominus et frater eius Dudo, Wernherus dapifer, Cunradus pincerna et alii 
quam plures. 



Digitized by 



Google 



1145. - 1145. 153 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis M.C.XLY., indict. VII., sub 
Cunrado Romanorum rege tertio. Data Maguntie feliciter amen. 

Abechr. von Schott in dem Urkundenbuche zu dessen Geschichte des Rheingräflichen Hauses. 

215. — Erzbischof Heinrich I. von Mainz bestätigt die von dem 
Cleriker Zacheus gemachte Schenkung eines Mansus zu 
Hattenheim an das Kloster Eberbach. — Mainz 1145. 

Zeugen: Hartmannus maioris gcclesig prepositus, Gerlaus sancti Victoria 
prepositus et maioris gcclesig decanus, Arnoldus camerarius civitatis et prepositus, 
Oodeboldus prepositus Frislariensis et camerarius curig, Burchardus prepositus 
de Jechburc, Heinricus comes de Seine, Arnoldus de Bächun, Thiderus de "Werthe- 
hehn, Burchardus de Heggestat, Hartungus et frater eius Wernerus de Erps- 
fordia, "Wernerus dapifer, Cunradus pincerna, Hedenricus et Cfinradus mariscalci 
et alii quam plures. 

Acta sunt anno dominicg incarnationis millesimo C.XL°.V., indictione VHI a . 

Data Maguntig feliciter amen. 

Or. im 8t.-A. Das aufgedr. S. des Erzbischofs beschädigt. 

Abschr. im Oc. mem. I, fol. 37. 

Gedr. Guden. I, 172; Bossel, Eb. U.-B. I, 8. 21. Ver&l. Will I, 329, No. 48. 

Im Abdr. RoesePs zu verbessern: S. 21 Z. 1: sanote — individue; 8. 22 Z. 8: eterne. 

216. — Abt "Werner von S. Alban bei Mainz trifft Bestimmungen 
über Einkünfte seines Klosters. — 1145. 
In nomine sancte et individue trinitatis. — — — ego Wernherus dei 
gratia cenobii martyris Christi Albani abbas licet indignus notum volo fieri 
cunctis fidelibus tarn futuris quam presentibus, qualem vel quare talem distribu- 
tionem fecerim de nobis commisse ecclesie bonis nostro labore amplificatis et ab 
hereditariis possessoribus in nostros usus pecunia comparatis. — — — — 

Curtim similiter fratris Dudonis in Gysenheim cum adiacente sibi vinea et alterius 
parte vinee fratribus tradidimus, ut in festivitatibus omnium sanctorum sanctique 
Hartini in utraque duobus ferculis ipsis inde serviatur. — — — — — — 

In Mummenheim curtim nostram et quicquid iuris nostri ibidem erat, cellerario 
consignavimus, ut exceptis XV unciis, quibus dimidio mense fratribus inde serviri 
consuetudinarium est, de aliis, que supersunt, et de his, que in Heideresheim et 
Hedderesheim similiter eidem contulimus, VI talenta persolvat, que addita 
IV talentis, que de vineis in Loricho persolvuntur, X talenta faciunt, ex quibus 
XXX diebus dominicis singulis IV uncias deputavimus. In Hedderesheim predium 
pro Adelheida inclusa oblatum camerario concessimus. — — — — — — 

Acta sunt hec et conscripta et sancti Albani martyris sigilli impressione 
munita, anno incarnacionis domini MCXLV, indictione VHI, Cunrado regnante, 
domino Henrico venerabili archiepiscopo Maguntine sedi presidente. 

Gedr. Joann. II, 749. 



Digitized by 



Google 



154 1146 April 5. — 1146 November 13. 

217. — Erzbischof Heinrich I. von Mainz bestätigt dem Propste 
Hildebold zu Höchst die Ueberlassung des dortigen Zehntens 
von Seiten des Stifts S. Victor zu Mainz gegen eine jähr- 
liche Abgabe von zehn Mainzer Schillingen. — Mainz 
1146 April 5. 

C. In nomine sancte et individue trinitatis. Heinricus sancfcg Maguntinj? 
sedis archiepiscopus huius nominis primus. Cum omnis rei maxime detrimentum 
sit negligentia, summopere in re conservanda adhibenda est futurorum Providentia. 
Paulatim enim labore magno sepe recolligitur, quod vel senio vel oblivione vel 
custodum desidia distrahitur. Huic ergo rei simile ne forte contigeret, fratres 
beati Victoris foras murum Maguntig, quorum cottidiana stipendia sunt decima- 
tiones nostrg salic$ terrg tarn in orientali Germania quam in Saxonia et in 
omnibus vicis vel villis nostri episcopatus, precavere cogitabant. Decimationem 
itaque ut diximus nostrg salicg terrg in villa Hosteden super ripam Mogoni 
ubicunque sitam et illuc pertinentem, in agris, in vineis, in hortis, in animalibus 
per manum nostram fratri Hildiboldo eiusdem loci preposito suisque successoribus 
tali conventione incommutabiliter committentes tradiderunt, ut ipse suique succes- 
sores annuatim ad vincula sancti Petri prenominatis fratribus beati Victoris 
X. solidos Magunting monete indubitanter inde persolvant. Quo facto ut istud 
testimonio nostri sigilli confirmarem, obnixe rogaverunt idque apud nostram 
benevolentiam iure talibus promptam facile optinuerunt. Igitur ut hec rata 
permaneant, confirmata esse nostri impressione sigilli subiunctis testibus tarn 
futuri quam presentes cognoscant. Testes sunt isti: Hartmannus principalis 
ecclesie prepositus, Gerlachus prepositus de sancto Victore, Sigelochus prepositus 
de N orzun, Burchardus de Gicheburc prepositus, Gisilbertus prepositus de Wilene- 
burc. Capellani: Cunradus, Linunc, Rudinc, Adelbero decanus sancti Victoris, 
Cunradus magister, Stephanus cantor et reliqui eiusdem martiris canonici. Liberi: 
comes Wolframus de Wertheim et frater eius Ditherus, Arnoldus de Hagenowa, 
Gerlachus de Buchun. Ministeriales: Cunradus de Haepenhefde, Cunradus pin- 
cerna, Wernherus dapifer, Cunradus marscalcus et alii plures. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis M^.XLVI 1 ), indictione Villi 
Data Moguntie, nonas Aprilis. 

Or. in München, mit beschädigtem S. des Erzbischofs. Hiernach gedr. Stumpf, A. Mog. 
No. 31. Wffl, Regg. I, 331. 

218. — Erzbischof Heinrich I. von Mainz bekundet die Stiftung des 
Augustinermönchsklosters Retters durch den Grafen Gerhard 
vonNürings. — Mainz 1146 November 13. 

C. In nomine scmcte et mdividue trinitatis. Heinricus divina dementia 
< < 

Magtmtinorum archiepiscopus. Omnibus confugientibus sub protectione nostrg 



') In Folge eines Bisses im Perg. ist in der Jahreszahl Y nur undeutlich erkennbar, 
vergl. Stumpf, Einl. S. XXXI. 



Digitized by 



Google 



1146 Noyembör 13. 155 

defensionis et pro variis utilitatum causis aures nostr§ benignitatis querentibus 
pro spe retributionis $tern§ aperimus, ut per condescensionem, quam proximis 
nostris et maxime deo famulantibus exibemus, nos in tempore supremg necessi- 
tatis veram salutem consequamur. Notum ergo esse volumus universis tarn 
presentibus quam faturis Christi fidelibus, qualiter comes Gerardus de Nuenringes 
quicquid in Reteresse et in Brubach *), qug nunc vallis sanctg crucis apellatur, 
possidere dinoscebatur in molendinis, pascuis, pratis, silyis, cultis et incultis 
agrorumque cultura per manus nostras omnipotenti deo et beato Martino in 
Maguntia pro remedio anim$ sug, et *) parentum suorum ea contulit ratione, ut 
fratres perpetuo inibi manentes secundum regulam beati Augustini religiosam 
vitam ducerent. Nos ergo ipsius bonam voluntatem circa cultum divinum et 
religionem considerantes et Studium pig actionis, quod servis dei exibebat, appro- 
bantes traditionem in presentia nostri factam auctoritate officii nostri confirma- 
vimus. Et ne se aliquis opponat vel contradicat, paginam presentem conscribi 
et sigilli nostri impressione muniri iussimus et anathemate nostro, verbo spiritus 
saneti et potestate beatorum apostolorum Petri et Pauli interdiximus, ne hgc 
aliquis infringere presumai Quod si quispiam impetere b ) presumpserit, damp- 
natus c ) gterng maledictioni subiaceat nee partieeps beatg immortalitatis . esse 
mereatur. Testes qui huic interfuerunt traditioni, adnotari iussimus, ut ex omni 
parte veritas corroboretur. Quorum hgc sunt nomina: Hartmannus maioris 
gcclesig prepositus, Lodewicus prepositus saneti Petri, Gerlaus prepositus saneti 
Yictoris et maioris gcclesig decanus, Anseimus prepositus beatg Marie ad gradus, 
Arnoldus camerarius civitatis, Willeheimus magister scolarum, Hertwinus cantor, 
Emmecho comes de Nuerburc, Arnoldus de Bucho, Heinricus de Tidesse, Cfln- 
radus de Walleresteheim. Ministeriales: Dudo et frater eius Meingotus vice- 
domüms, Embricho de Giseneheim, Dudo scultetus et frater eius Wichnandus, 
Wernerus dapifer, Cunradus pincerna, Cunradus d ), Dragbodo et Hedenricus 
mariscalei et alii quam plures. 

Acta sunt hec anno dominieg incarnationis millesimo CXL.YL, indic- 
tione Vlli., regnante Cunrado rege Romanorum hidus nominis DI . Data et 
confirmata in Maguntia, idus Novembris, feliciter in dei nomine amen. 

Or. in München. Das aufgedr. 8. in braunem W. ist fast ganz zerstört. Auf dem freien 
Baume zwischen der Zeugenreihe und der Datirungszeile ist eine weitere Bestimmung des Erz- 
bischofs Heinrich in fünf Zeilen und einigen Worten nachgetragen, aber durch Rasur getilgt, so 
dass die Worte ohne Anwendung von Beagentien nicht mehr zu lesen sind. 

Gedr. Guden. I, 176; Kremer, Or. Nass. n, 169. Nachweise bei Will, Begg. I, 331. 



*) quam bei Guden. ist Lesefehler. 

b ) Guden. inVertere durch Versehen. 

c ) Yon Guden. ausgelassen. 

d ) Yon Guden. ausgelassen. 

x ) Braubach, nach der Gemarkungskarte noch jetzt Name der an die Gemarkungen von 
Hornau und Sohneidhain stossenden Flur der Gemarkung Fischbach. Yergl. auch die Bemerkung 
Ton Wenck, Hess. L.-G. I, 351. 



Digitized by 



Google 



156 1146 November 20. 

219. — Erzbischof Heinrich I. von Mainz incorporiert dem Domkapitel 

die Kirche zu Geisenheim, bestimmt die Einkünfte des 

Scholasters und Pförtners und bestätigt den Besitz einer 

Weinrente zu Lahnstein. — Mainz 1146 November 20. 

G. In nomine sancte et individue trinüatis. Heinrious divina favente dementia 

Maguntine sedis arckiepiscopus. Sanctorum patrum vestigia fide ac devotione 

summopere nobis imitanda considerantes et in vineg cultura patrisfamilias plena 

felicitate denarium adipisci cupientes, pervigili cura ab ipsis rudimentis adoles- 

centig laborando operam dedimus in domo domini, scilicet gcclesia beati patroni 

nostri Martini, subveniendo fratrum necessitatibus et solatium ipsis exhibendo, 

ut conquisito lucro crediti laboris gaudium intraremus*) salutis et perpetug pacis 

recolentes animo verba domini dicentis: Qui in minimo, inquid, fidelis est, et b ) 

maiori fidelis est. Noscant ergo per succedentes seculorum generationes omnes 

catholicg ecclesig filii presentes et futuri, qualiter dei ineffabili cooperante miseri- 

cordia nos cura regiminis prediti non immemores exstitimus fratrum et domi- 

norum nostrorum et circa nos ipsorum studio exhibito devotionis. Sedula enim 

meditatione tractavimus, quali modo benigne consulendo defectum ipsorum sustenta- 

remus et penuriam stipendiorum, quam multo tempore paciuntur, quantum valemus 

in presentiarum, relevare non omittemus. Ad q dum ) investituram 

gcclesig in Gisenheim libere hoc modo fratribus concessimus, ut presbitero electo 
a fratribus copia, qug sufficiens videatur, usibus illius deputetur, residuum vero 
communi fratrum cedat utilitaü Qui presbiter a decano investituram, ab archi- 
dyacono curam animarum suscipiat. Preterea perpendimus, quod predicti fratres 
nostri de iure scolastico circa suorum cognatorum scolarium videlicet canonicorum 
domesticam provisionem cum magistro scolarum ad lites indebitas et contentiones 
frequentius prorumpere consueverunt. Ut ergo in his occasio litis penitus deficiat 
et in ecclesia Maguntina pax et concordia magis ac magis proficiat et convalescat, 
prelatis ecclesig Maguntine consentientibus, honorabili quoque viro paci ac fraterng 
caritati omnimodis intento Willehelmo scolarum magistro quam devote postulante, 
X. libras in Studerneheim magistro scolarum annuatim persolvendas stabili iure 
tali tenore donavimus, quatinus in hac parte salvo et incorrupto iure omnium 
aliorum tarn presentium quam succedentium scolasticorum Maguntini episcopatus 
memorati fratres nostri consanguineis suis scolaribus canonicis de stipendiis preben- 
dalibus in domibus suis victum et vestitum eo moderamine provideant, ut etiam 
ipsi ex hoc sui laboris consolationem percipiant et magistri scolarum de predictb 
reditibus sui iuris debita compensatione non careant. Ut etiam adhuc d ) status 
honoris sanctg Magunting sedis in hoc provehatur, V. libras in Apolde cantori 
delegavimus. Preter hec omnia ut claustralis religio redintegretur, qug paulatim 
negligentia labi videbatur pro eo, quod non °) erat constitutum, unde ianitor ad 



») intremns das Copiar und nach diesem (Juden. 

b ) et in das Cop. und (Juden. 

°) Loch in der Urk. Von öuden. übergangen. 

d ) ad huius Guden. 

e ) non fehlt bei Guden. 



Digitized by 



Google 



1146 November 20. — 1147 April 6. 157 

custodiam dormitorii deputatus aleretur, elemosinam nostram, qu§ de Lorecho 
singulis annis proveniebat, ad supplementum illius defectus concessimus. Octo 
maldra siliginis, II maldra tritici et II aveng, maldrum I. leguminis et dimidium 
Balis, IUI, gallinas, XX* ova, V e solidos, funiculum lignorum metitum Xu 1 ? 
pedum longitudine et XTT, altitudine, et amam vini. Hgc dominis et fratribus 
prompta voluntate tradentes et YL carradas vini in Logestein a predeccessoribus 
nostris designatas auctoritate officii nostri corroborantes anathemate nostro in vir- 
tute spiritus sancti et potestate beatorum apostolorum Petri et Pauli interdiximus, 
ne se aliquis opponat vel contradicat Orationibusque eorum assiduis nos commen- 
davimuß, quatinus dies ordinationis nostrg vita superstite V°. kaL Octobris 1 ) 
memoriter agatur, post consummationem vero vite presentis anniversarii nostri 
dies loco suo prenotatus vigiliis missarumque officiis in memoriam nostri celebretur. 
Ad muniendam ergo nostram traditionem et ad corroborandam rei veritatem 
paginam presentem conscribi et sigilli nostri impressione signari iussimus anno- 
tatis infra testibus nomine tenus qui interfuerunt: Hartmannus maioris ecclesig 
prepositus, Lodowicus prepositus sancti Petri, Gerlacus prepositus sancti Victoris 
et decanus maioris ecclesig, Anshelmus sanctg Marie *) ad gradus, Arnoldus prepo- 
situs et camerarius, Willeheimus magister scolarum, Hertwicus cantor, Burchardus 
prepositus de Jechenburc, Sylous prepositus de Northun, Hartmannus prepositus 
sancti Mauricii, Godescalcus prepositus de Mügstat, Lodowicus prepositus de 
Frankenfort Capellani: Qisebertus, Cunradus, Oodefridus, Rudingus. Laici: 
comes Rfibertus de Lurenburc, Gerhardus comes de Nfiringes, Bertoldus comes 
de Nithe, Arnoldus de Haganowen, Heinricus de . une b ), Embrico de Novo Castro, 
Thidericus de Gireberc c ), Heinricus de Thidesse d ), Embrico de Gisenheim, Dudo 
et frater eius Meingotus vicedominus, Dfido scultetus, Wienandus et Wernerus 
firater eius, Ernestus et filius eius Helphricus, Folpertus et Wernherus officiales, 
Wernerus dapifer, Cönradus pincerna, Cunradus, Dragbodo et Heidenricus maris- 
calci aligque quam plures notg et ignotg e ). 

Acta sunt hgc anno dominieg incarnationis M°.C°.XLYI ., indictione V1U ., 
regnante Cunrado rege Romanorum huius nominis HI . Data et confirmata XH . 
kaL Decembris in Maguntia feliciter in dei nomine amen. 

Or. in München, beschädigt, das S. ist abgefallen. 

Abschr. im Lib. reg. eccL Mog. Ko. 1 (No. 17 der Mainzer Bücher) im Kreisarchive zu Würzburg. 
Gedr. Guden. I, 179. Sonstige Drucke und Nachweise bei Will I, 381. Yergl. auch Zaun, 
Landcapitel 242. 

220. — Erzbischof Heinrich L von Mainz schenkt dem Stifte 8. Victor 

eine Hof statte zu Eiedrich. — Mainz 1147 April 6. 

In nomine sanete et individue trinitatis. Henricus divina favente dementia 

Maguntine sedis archiepiscopus. Si quis misericordiam dei consequutus de suis 

») Yon Marie ab schrieb eine andere Hand. 

b ) Loch im Perg. Yon Guden. Übersehen. 

c ) Birbero Guden., was auch Will aufhahm. 

d ) Yor Embrico de Gisenheim schiebt Guden. Meingotus ein. 
*) Die letzten Worte, im Or. zerstört, fehlen bei Guden. 

l ) 1142 September 27. Yergl. Will S. 319, No. 2. 



Digitized by 



Google 



158 1147 April & 

facultatibuß ecclesie dei aliquid contulerit famulantibus, id profecto divine, non 
humane dispensationis esse cognoscimus et revera negligentes, in quo Talent, 
dum sibi ignoscunt, tandem, quid amiserint, consequenter perdendo cognoscuni 
Noverit ergo Christi fidelium posteritas, qualiter fratres nostri, beati videlicet 
Victoria canonici, omnium in episcopatu decimationes novalium tarn in cultis, 
quam colendis silvarum extirpationibus ex antiquo possideant. Porro dum in villa, 
que dicitur Kedercho, cum decimatione sua nullum haberent refugium, ubi con- 
gregata reconderent, recondita observarent, nostwim ut solebant adierunt patro- 
cinium nichil ambigentes, etiam cum consilio affore auxilium. Ego vero, quid 
huic fratrum suggestioni. expediret, mecum deliberans decrevi, uti de dominicali 
curte ibi sita necessitati, imo utilitate eorum aream exponere, quod utique ßicut 
ipsi devotissime postulabant, ita et ego devote consulere cogitabam. Convocatis 
igitur prioribus nostris, qui tunc aderant, et ministerialibus una cum vicedomino 
nostro Meingoto prefatam aream beato Yictori martyri sibique famulantibus 
propria manu libere sub anathemate tradidi, ita ut nemo in presentiarum Tel 
deinceps aliquam decimam vel censum in eadem area requirat vel accipiat aut 
ullam exactionem faciat. Eisdem etiam fratribus decursum aque, quem non 
solum ad molendinorum, sed ad alios usus nostra eis sollertia, dum eorum eram 
prepositus, acquisierat, quidam autem civis urbis bene notus Ruthardus quali- 
cumque modo tempore nostri episcopatus sibi usurpaverat, hanc litem fratribus 
michi conquerentibus coram prioribus nostris et ministerialibus sie, ut fratres 
prefate aque usum quieta possessione optinerent, terminavimus. Preterea ut hec 
traditio inconvulsa permaneat, sigilli nostri subscriptis testibus munivit et muniat 
auetoritas. Testes, qui interfuerunt, hi sunt: dominus cardinalis sanete Romane 
ecclesie Thidewinus et sanete Rufine episcopus, Hartmannus maioris ecclesie 
prepositus, Gerlaus saneti Victoria prepositus et maioris ecclesie decanus, Arnoldus 
prepositus et camerarius civitatis, Willeheimus magister scolarum, Hertrrinus 
cantor, Burchardus prepositus Jechburgensis, Siglous prepositus Northunensis, 
Godeschalcus prepositus de Muzstadt. Cappellani: Cunradus, Heinricus, Rudingus, 
Liunungus saneti Victoria canonicus. Fratres eiusdem ecclesie scilicet saneti 
Victoris: Adelbero decanus, Cunradus magister, Stephanus cantor, Hertrrinus 
custos. Liberi: comes Godefridus de Ameneburc, Arnoldus de Bucho, Gerlaus 
nepos ipsius, Thiderus de Werteheim, Heinricus de Seine et frater eins Eber- 
hardua. Ministeriales: Meingotus vicedominus de Maguntia, Dudo frater eius, 
Embricho de Giseneheim, Dudo et fratres eius Wichnandus et Wernerus, Thiderus, 
Egilwardus et frater eius Dudo, Arnoldus, Ruthardus et filius eius Arnoldus, 
Erno8t et filii eius Helphricus et Hermannus, Arnoldus de Sowelneheim, Cun- 
radus de Triburia, Folpertus officialis et filius eius Godeboldus, Wernerus dapifer, 
Cunradus pincerna, Cunradus, Dragbodo et Hedenricus mariscalei curie et alii 
quamplures. 

Acta sunt hec anno dominice incarnacionis MCXLVU, indictione v mi *), 
regnante Cunrado rege Romanorum huius nominis HI. Data et confirmata 



*) Irrig statt X. 



Digitized by 



Google 



1147 April 6. — 1147 August 8. 159 

in Maguntia coram idoneis testibus, VDI idus Aprilis, feliciter in dei nomine 

amen. 

Gedr. Joann. II, 586. 

Nachweiße bei Will, Regg. I, 333; Scriba in, 1066. 

221. — Papst Eugen III. bestätigt die Privilegien und Güter des 
Klosters Ilbenstadt, insbesondere den Besitz der vom Erz- 
bischofe Heinrich I. von Mainz geschenkten Gefälle zu 
Erbach und Eltville. — Auxerre 1147 August 8. 

Eugenius episcopus servus servorum dei dilectis filiis Antonio preposito 
sancte Marie de Elvestad eiusque fratribus tarn presentibus quam futuris 
canonicam vitam professis in perpetuum. Quotiens illud a nobis petitur quod 
religioni et honestati convenire dignoscitur, animo nos decet libenti concedere et 
petentium desideriis congruum impertiri suffragium. Ea propter dilecti in domino 
filii vestris iustis postulationibus clementer annuünus et prefatam sancte Marie 
ecclesiam, in qua divino mancipati estis obsequio, sub beati Petri et nostra 
protectione suscipimus et presentis scripti privilegio communimus. Inprimis siquidem 
statuentes, ut ordo canonicus, qui secundum beati Augustini regulam et Premon- 
stratensium fratrum institutionem ibi noscitur institutus, perpetuis futuris tem- 
poribus ibidem inviolabiliter conservetur. Quascunque etiam possessiones, quecun- 
que bona in presentiarum iuste et canonice possidetis aut in futurum concessione 
pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium seu aliis iustis 
modis deo propitio poteritis adipisci, firma vobis vestrisque successoribus et illi- 
bata permaneant. In quibus hec nominatim duximus exprimenda: allodium 
Dornheim, decimas et allodium Wulwersheim, censum et omne debitum mansi et 
dimidii vinearum, quas habetis in Everbach et Altavilla, que yidelicet censum et 
debitum venerabilis frater noster Henricus Moguntinus archiepiscopus vobis con- 
cessit et scripto firmavit. Libertatem quoque a bone memorie Alberto Mogun- 
tino archiepiscopo ecclesie vestre concessam et scripto suo firmatam vobis 
nihilominus confirmamus, ut nulli videlicet archidiaconorum vel clericorum 
Moguntine parochie nisi solo archiepiscopo respondere debeatis. Prohibemus 
insuper, ut nullus vobis advocatus preter communem vestrum assensum im- 
posterum constituatur, sed semper sine alicuius advocati perturbatione, sicut 
hactenus fuisse dignoscitur, vestra ecclesia libera quietaque permaneat. Decer- 
nimus ergo, ut nulli omnino hominum liceat, prefatam ecclesiam temere pertur- 
bare aut eius possessiones auferre vel ablatas minuere, retinere seu quibuslibet 
molestis fatigare, sed omnia integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione 
et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura. Salva apostolice sedis 
auctoritate et Moguntini archiepiscopi canonica iustitia. Si qua igitur imposterum 
ecciesiastica secularisve persona hanc nostre constitutionis paginam sciens contra 
eam temere venire tentaverit, si secundo tertiove commonita satisfactione congrue 
non emendaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat reamque se divino 
iudicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat et a sacratissimo corpore et 
sanguine domini nostri Jesu Christi aliena fiat atque in extremo examine districte 



Digitized by 



Google 



160 1147-1152. - 1148 Februar 18. 

ultioni subiaceat. Cunctis autem eidem loco iusta servantibus sit pax domini 
nostri Jesu Christi, quatenus et hie fruetum bone actionis pereipiant et apud 
districtum iudicem premia eterne pacis inveniant. Amen. Amen. Amen. 

Ego Eugenius catholice ecclesie episcopus. 

fEgo Albertus Ostiensis episc. 

fEgo Oddo diac. card. S. Georgii ad velum aureum. 

fEgo Imarus Tusculanus episc 

fEgo Octayianus diac. card. S. Nicolai in carcere Tulliano. 

fEgo Humbaldus presb. card. tit. sanetorum Joannis et Pauli. 

fEgo Gissilbertus indignus sacerdos tit. S. Marci. 

fEgo Guido presb. card. tit. SS. Laurentii et Damaai. 

fEgo Hugo presb. tit. in Lucina. 

fEgo Julius presb. card. tit. S. Marcelli. 

Gerlagum quoque de Budinus et Bertoldum comites, pro quibus rogasti me, 
tibi committo. 

Datum Altisiodori per manum Ghiidonis sanete Romane ecclesie diac. card. 
et cancel., VL idus augusti, indictione X., incarnationis dominice anno MCXXXXVÜ., 
pontificatus vero domini Eugenii EL pape tertio. 

Nach einer Abschrift gedr. Marburgisohe Beiträge zur Gelehrsamkeit EQ, 160; Wflrdtwein, 
Not. de abb. Ilbenst. S. 38. Yergl. Will, Regg. S. 332, 68. 

222. — Erzbischof Heinrich I. von Mainz genehmigt einen zwischen 
dem Kloster Eberbach und seinem Ministerialen Dudo ab- 
geschlossenen Tausch von Gütern zu Birchehe und Eisen- 
heim. - 1147— 1152. 
Zeugen: Hartmannus maior prepositus, Heinricus custos, Gerlacus decanus, 
magister Willeheimus, Hartwinus cantor et prepositus. Capellani: Burchardus, 
Sigelous, Hartmannus, Cänradus de Heckestat, Giselbertus. Ministeriales : Embrico 
comes Reni, Meingozus yicedominus, Hartwinus scultetus, Dudo et frater eins 
Wienandus, Cunradus de Haepenhefte. 

0. D. 

Or. im St.-A. zu Darmstadt. Von dem aufgedr. Siegel des Erzbischofs ist nur ein kleines 
Bruchstück erhalten. 

Abschr. Ocul. mem. I, fol. 37. 
9 Gedr. Baer, Beiträge I, 131 mit der obigen Festsetzung des Datums; Rössel Eb. U.-B. I, 19. 
Bossel nimmt als Ausstellungsjahr 1145 an, ihm folgt Will Regg. I, 329, No. 47. 

223. — Papst Eugen III. bestätigt die Besitzungen des Klosters 

Disibodenberg — — Novale vinearum infra Rudensheim, 

vineam in Butendale. — Metis 1148 Februar 18. 

Datum Metis, per manum Guidonis sanete Romane ecclesie diaconi cardi- 

nalis et cancellarii, XTT. kaL Martii, anno incarnationis domini M.CiL.YHL, 

indictione XL, pontificatus vero domini Eugenii pape Hl anno quarto. 

Abschr. im Diplomatar des Klosters zu Darmstadt. 

Gedr. Joann. Spicil. 127, Mittelrh. U.-B. I, 612. 

Jaffa No. 6388, Scriba III, 1091; Weidenbach, Regg. Bing.; Goerz, Mittelrh. Regg. I, 2069. 



Digitized by 



Google 



1148 Juni 21. — 1148 Ootober 8. 161 

•224. — 1148 Juni 21. 

Anno dominicae incarnationis millesimo centesimo quadragesimo octavo, die 
lunae post secundam dominicam trinitatis, regnante gloriosissimo rege Conrado 
huius nominis tercio, Embricho de Winkelo dictus Griffenclaw miles consensu 
fratrifl sui Ruthardi maioris ecclesie Maguntinensis canonici yendidit dictum pagum 
domino Henrico archiepiscopo pro mille quingentis marcis Coloniensis monete, 
reservatis sibi et successoribus suis iuribus quibuscunque super omnibus bonis et 
mansis, cultis et incultis, tarn propriis quam alienis in districtu Winkelano inter 
finitimos rivos Jainsbach et Pfingstbach sitos competentibus. Presentibus vene- 
rabili firatre Arnoldo priore monasterii sancti Johanms in Bingavia, Friderico 
de Rudißheim armigero, Hartmanno de Rinberg, Gerlaco de Scharpffenstein et 
Marquardo de Glimmenthai eiusdem domini archiepiscopi ministerialibus pro 
testibus ad hunc actum vendicionis adhibitis et rogatis. 

Mitgetheilt von Sohunk, Beitrage III, S. 997, nach einer Abschrift, welche er „von einem 
gelehrten Freunde" erhalten hatte, auf dessen „Ehrlichkeit und richtige Abschrift man sich 
Töllig verlassen zu können" derselbe versichert. In einer beigefügten Anmerkung erklärt 
Sohunk die Urkunde, der der vorliegende Auszug entnommen, für unecht. Soweit seine Gründe 
die Süssere Form dieses Auszuges betreffen, sind dieselben von geringerem Gewichte. Yon 
Erheblichkeit ist jedoch der Einwand, dass die Ministerialen von Winkel-Ghreiffenklau dem Erz- 
büehofe Heinrich im Jahre 1148 nicht wohl das Dorf Winkel verkaufen konnten. 

Sohunk's Zweifel verstärkt Bodmann S. 91 durch zwei weitere Gründe. Ihm ist anstössig, 
dass Cölner Denare genannt werden, die Zeugen Hartmann von Rinberg und Marquard 
von Glimmenthai sind ihm verdächtig, da er dieselben urkundlich nicht nachweisen kann. 
Letzteres ist zutreffend. — Will, Regg. I, 339, scheint die Urkunde nicht beanstandet zu haben. 

Dass hier eine Fälschung vorliegt, ist auf den ersten Bliok ersichtlich. Doch glaube ich, 
das» nicht eine in aller Form abgefasste Urkunde, sondern nur der vorliegende Auszug oder, 
wie Bodmann sich ausdruckt, Arohivalnotiz ezistirt hat, welche zu irgend einer Zeit, etwa im 
16. oder 17. Jahrhundert, in dieser absichtlich dunkel und unbestimmt gehaltenen Fassung 
fabricirt wurde, um — vermuthlich in einem Rechtsstreite — Ansprüche und Rechte des Erzstifts 
gegen die von Greiffenklau zu erweisen. 

Die von Sohunk und Bodmann angeführten Gründe brauchen nicht weiter erörtert zu werden. 

Embricho de Winkelo dictus Griffenclaw und dessen Bruder Rutardus maioris ecclesie 
eanonious sind der Urkunde von 1211 November 18, in welcher sich die von Greiffenklau mit 
dem Stifte S. Victor wegen des Zehntens zu Winkel vergleichen, entlehnt. Vielleicht hat eben 
diese letztere Urkunde die Veranlassung zur Erfindung der in dem vorstehenden Auszuge 
beurkundeten Handlung gegeben. 

Was den zweiten Theil des Auszuges, die Zeugenreihe betrifft, so ist dieselbe schon von 
Bodmann mit Recht verdächtigt worden. 

Die angeführten Zeugen gehören dem 12. Jahrhundert ganz gewiss nicht an, günstigsteh 
Falls sind dieselben einer nicht auf uns gekommenen Urkunde aus der zweiten Hälfte des 
13. Jahrhunderts entnommen. Freilich kann mit derselben Wahrscheinlichkeit gesagt werden, 
das» dieselben mit Ausnahme Friedrichs von Rüdesheim sämmtlich erfunden sind. Friedrich 
von Rüdesheim ist nach Bodmann S. 147 urkundlich nachweisbar etwa von 1248 — 1251, die Namen 
der übrigen Zeugen werden urkundlich niemals genannt. Es ist demnaoh nur anzunehmen, 
dass dieselben entweder gefälscht oder einer nicht auf uns gekommenen Urkunde entnommen sind. 

225. — Erzbischof Heinrich L yon Mainz bestätigt dem Kloster 

Lippoldsberg seine und seines Ministerialen Wulferich yon 

Winkel Schenkung eines Hofes und Weinbergs zu Eltyille. 

— Mainz 1148 October 8. 

C. In nomine unigeniti filii dei domini nostri Jhesu Cristi ego IL sancte 

Mogontine sedis gratia dei quod sum. Divina bonitas et bona diyinitas, quo sua 

Oodn dipL Nm«. 1,1. 11 



Digitized by 



Google 



162 1148 October 8. 

nescit bonitate privari, sicut quod utiliter ac salubriter volunt electis semper in- 
spirat, hominibus, ita quoque pie volumtatis semper gaudet effectibus. Quod ego 
divina gratia largiente cognoscens et operosa caritate perpendens notum esse 
desidero tarn futuris quam presentibus cunctis Christifidelibus, quod quidam gcclesig 
nostrg minister Wlvericus de Winkelo pro animg sug suorumque remedio heredi- 
tatis sug dimidium vinearum mansum in Eltivile*) situm astipulante favore here- 
dum suorum gcclesig nostrg in Liuppoldesberche fideliter offerens annuum triginta 
nummorum censum super eandem vineam et curtim unam Eltivile b ) sitam cum 
omni utilitate hinc proveniente, quibus idem Wlvericus inbeneficiatus erat a nobis, 
michi Mogontig multis astantibus hoc pacto resignare curavit, quatenus hgc pre- 
dicti loci fidelibus largiri deberem. Quod ego gterng retributionis obtentu dignum 
factu iudicans et Studium nostrg devotionis pietatis eius studiis libenter associans 
quantotius effectui mancipare curavi ita sane, ut et ) curiam illam et censum ab 
eo recipiens prefati loci fidelibus in gternam possessionem pro animg quoque meg 
meorumque remedio summa cum devotione contraderem. Et quia eiusdem loci 
prepositus presens erat, eius nimirum petitione commonitus et sigilli nostri 
impressione et anathematis interpositione gcclesig Uli utriusque nostrorum yotiva 
dona firmavi statuens et fixe decernens, ne quis eandem gcclesiam super his bonis 
inquietare presumat nisi quem et hie a Cristo et a corpore eius, quod est mater 
gcclesia, alienum fieri et in extremo examine cum ipso diabolo et angelis eius 
unum esse delectet Si qua igitur in posterum spiritalis secularisve persona hanc 
nostrg institutionis paginam sciens temerario ausu incrustare aut aliquomodo 
evacuare temptaverit, si seeundo terciove commonita sese, quod absit, emendare 
contempserit et hie et in gternum cum illo gterng perditionis d ) filio anticristo 
videlicet gterng exeommunicationi subiaceat. Omnibus autem qug iusta sunt preme- 
moratis Cristi pauperibus ubique servantibus et omnibus causis ipsorum pro Cristo 
constanter astantibus sit pax dei patris omnipotentis et gratia dilecti filii eius 
domini nostri Jhesu Cristi et communicatio saneti Spiritus in gterna secula amen. 
Acta sunt autem hgc in ipsa civitate Moguntia, anno dominieg incarnationis 
millesimo centesimo XL™ VJLLL T .°, VJLLL idus Octobris, anno pontificatus nostri 
quinto, presentibus et assensus suos huic actioni devote prebentibus et clericis 
multis et laicis, quorum nomina hie subscribenda putavimus. Prepositi: archi- 
prepositus maioris ' gcclesig dominus Hartmannus, prepositus saneti Petri Lothe- 
wigus, camerarius Arnoldus, custos Heinricus, prepositus de Frideslare Godeboldue, 
prepositus de Jecheburch Burchardus, prepositus de Northum Sigelogus, prepo- 
situs de Heiliganstad Godescalcus, prepositus de Mucstede Godescalcus. Abbates: 
de saneto Albano, de saneto Jacobo, de saneto Disebodenberche, de Spanheim, de 
Winkelo,' de Walkenrede, de Porta. Archicantores : Hartwinus et Emricho. 
Capellani: Conradus, Giselbertus prepositus, Lienoldus, Rodungus. Laici: comes 
Heinricus de Cazenelenbogen, comes Sichebode de Scowenburch, rugrave, Gtode- 

*) Stumpf Eltrile. 
b ) Desgleichen, 
o) Fehlt bei Stumpf. 
d ) perdioionis Stampf. 



Digitized by 



Google 



1148 Ootober & - 114a 168 

fridus de Nithertche et Arnoldus cognatus eius, Gevehardus de Immenhusen, 
Emricho ringrave, Meingotus vicedominus, Arnostus*), Rothardus et filius eius 
Arnoldus, Wlvericus de Winkele et Arnoldus magnus, Werherus dapifer, Con- 
radus marscalcus, Rocherus camerarius aliique quam plurimi. 

Or. im St.-A. zu Marburg. Das aufgedr. S. des Erzbischofs in weissem W. ist an den 
Bändern beschädigt. 

Gedr. Stumpf A. M., S. 42. 

Yergl. Will Regg. I, 340, Schenk in den Mittheil, des Hanauer Bezirksvereins 1876, S. 20. 

226. — Erzbischof Heinrich I. von Mainz bekundet, dass Frau 
Marcka zu Rüdesheim für Brüder und Schwestern des 
Augustinerordens ein Kloster zu Eibingen gestiftet hat. 
- 1148. 
In nomine sancte et individue trinitatis. Henricus dei gratia Maguntine 
sedis archiepiscopus. Ad nostrum spectat officium, pro omnibus subditis nostris 
paternam sollicitudinem gerere, precipue autem religiosis viris et feminis fide et 
operatione probatis tum nostra largiendo tum etiam pia eorum opera approbando 
eademque confirmando iuxta autoritatem apostoli dicentis: „Bonum operemur" 
ad omnes maxime autem ad domesticos fidei aliquam singularis beneficii gratiam 
conferre. Unde notum esse volumus universis ecclesie Christi fidelibus tarn 
futuris quam presentibus, qualiter quedam honesta matrona de Rudinesheim 
nomine Marcka quoddam predium in Ybingen ab Herenfrido preposito de Winkele 
per concambium acquisierit et pro eterna regni celestis inhabitatione in eodem 
predio deo temporalem domum construxerit eandemque in honore beate Marie 
matris domini a Wikero venerabili Brandenburgensi episcopo nostra concessione 
consecrari fecerit et predicto predio dotaverit tali videlicet conditione, ut a reli- 
giosis fratribus et sororibus ibidem sub regula beati Augustini b ). degentibus 



*) Stumpf las irrig archiepiscopatus nostrL Arnostus ist identisch mit dem in den Urk. 
des Erzbischofs Heinrich I. öfters als Zeugen genannten Ministerialen Ernestus. Yicedomini 
archiepiscopatus werden sonst nioht genannt. 

*) Das ursprüngliche „Augustmi" der Abschrift ist von einer Hand des yorigen Jahr- 
hunderts durchgestrichen und ,Benedicti' Übergeschrieben. Die ursprüngliche Lesart ist jedoch 
zweifellos als die richtige anzunehmen. Der Schreiber des Copiars, der durch Yergleiohung 
seiner Abschriften mit den erhaltenen Originalen oontrolirt werden kann, arbeitete sehr gewissen- 
haft und liegt kein Grund für die Annahme vor, dass er in seiner Vorlage, dem jetzt verlorenen 
Originale, nicht wirklich „Augustini" vorfand. Dass man im vorigen Jahrhundert Veranlassung 
nahm, Augustini in Benedicti zu ändern, erklärt sich sehr einfach; es war in Eibingen längst 
jede urkundliche Tradition sowie Ueberlieferung darüber geschwunden, dass das Kloster nicht von 
Anfang an dem Benedictinerorden angehört hatte ; die Ueberlieferung kannte es nur als solches. 

In dem bisherigen einzigen Abdrucke dieser Urkunde bei Bodmann S. 239, der aus dieser 
Abschrift geflossen ist, findet sich die neuere Lesart Benedicti; es konnte demnach bisher von 
allen Forschern nur angenommen werden, dass Eibingen von Anfang an dem Benedictinerorden 
angehört habe. 

Demgegenüber ist jedoch die dem Original der Urkunde entnommene Lesart des Copiars 
für hinreichend beglaubigt zu halten und anzunehmen, dass Eibingen ursprünglich, ebenso wie 
das gleichzeitige Gottesthal, dem Augustinerorden angehört hat. Ebenso wie Gottesthal und 
Betters war auch Eibingen für Brüder und Sohwestern bestimmt. Die Beziehungen zwischen 
der neuen Gründung und Erenfrid, dem Propste der Eberbach entstammenden Augustinercanonie 

11* 



Digitized by 



Google 



164 1148. — 1151 April 8. 

dignum deo servitium exhiberetur et memoria sui necnon amicomm suorum 
iugiter haberetur. Eandem quoque ecclesiam predicta matrona cum omnibua 
attinentibus beato Martino in Maguntia pro remedio anime sue libere contradidit 
hanc necessariam interponens conditionem, ut de omni iustitia sua ad nos et 
successores nostros solummodo respectum haberet et a nobis provida dispensatione 
tarn in secularibus quam in Bpiritalibus gubernaretur. Ut autem hec traditio 
rata et inconvulsa omni permaneat evo, hanc cartam fecimus conscribi et 
impressione sigilli nostri confirmari nomina testium supponentes. De clero: Hart- 
mannus maioris domus prepositus, Gerlagus eiusdem domus decanus, Godeboldus 
Prideslariensis prepositus, Anshelmus Pinguensis prepositus, Burchardus prepo- 
situs de Jecheburc, Sigelous Nortunensis prepositus, Qiselbertus cappellanus, 
Linungus, Henricus abbas de Walkenrid. De laicis: Embreco comes Kern, Wal- 
bertus advocatus de Pinguia, Arnoldus scultetus de Kudinsheym, Hegenscalc, 
Qiselbertus filius Arnoldi, Berwelfus, Henricus de Logenateyn, Heberoldus 
de Ibingen, Heberhardus, Folbertus et alii complures. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis M C XL°V111 , indictione decima *). 
Absohr. des jetzt verlorenen Or. im Copiar des Klosters saec. 16. Gedr. Bodmann 8. 239. 

227. — Erzbischof Heinrich I. von Mainz schenkt dem Kloster 
S. Jacob den zu dem Hofe in Eltville gehörigen Wald und 
die Nutzung der Waldaff. — Mainz 1151 April 8. 

C. In nomine sancte et individue trmitatis. Henricus dei misericordia sancte 

< 

Mogonting gcclesig archiepiscopus. Quoniam rerum et eventuum multimodis variatur 
inequalitas et de mutabilitate semper est suspecta posteritas, idcirco, quod modernis 
geritur temporibus, prudenti consilio est agitandum et, ut inconvulsum fixumque 
permaneat, rata et nodosa est astipulatione roborandum. Idcirco notum esse 
yolumus universitati fidelium tarn futurorum quam presentium, qualiter nos pro 
remedio animg nostrg et rogatu Godefridi venerabilis abbaue ac prelatorum 
nostrorum consultu saltum ad dominicam curtim nostram inAltavilla pertinentem 
in pago Renensi gcclesig sancti Jacobi apostoli in specioso monte sitg et fratribus 
inibi deo servientibus, yidelicet aqug decursum, qug vulgo nuncupatur Waldaffa, 
inferius et superius, cum omnibus appendiciis suis, piscationibus, exitibus et 
reditibus, cum omni utilitate, qug ullo modo exinde potuerit provenire, libera 
donatione tradidimus ea yidelicet ratione, ut diem ordinationis nostrg scilicet in 



zu Winkel, welche in dieser Urkunde hervortreten, sprechen gleichfalls für die hierdurch 
ermittelte, bisher nicht bekannte Thatsache. Die Neubegründung des Klosters durch 
die h. Hildegard 1165 hat dasselbe alsdann dem Benedictinerorden wohl als ausschliessliches 
Frauenkloster zugeführt. YergL Dahl, die h. Hildegard 26; Rhein. Antiqu. II, 10, 467, 606; 
Will, Regg. S. 839, No. 99; Sohmekeis, Leben der h. Hildegard 8. 514 ff. und desselben Verf. 
Gesch. von Rüdesheim 125 ff., 176, sowie meine bezügliche Ausführung Annal. XVII, 10. 

Bezüglich der inneren Verfassung der als Doppelklöster geltenden Klöster Eibingen, 
Gcttesthal und Retters soll hier keine Meinung ausgesprochen werden. Die Existenz derartiger 
Klöster wird ja neuerdings mit Entschiedenheit bestritten, vergL s. B. (Hefers in der Zeitschr. 
für Westf&l. Gesch. XXXVm, 141, 150, 160. 

*) Unriohtig statt XL 



Digitized by 



Google 



1151 April & 165 

festo martyrnm Cosme et Damiani devotiesime celebrent ac poßt excessnm vitg 
nostrg anniyersarium obitus nostri diem cum debitis yigiliarum et missarum officiiß 
pro salute animg nostrg quotanniß commemorare non pretermittant et ad reno- 
yandam per singnlos annoß obituß nostri memoriam de reditibus predicti nemoris 
fratribus plenariam caritatem exhiberi precipimus. Nos vero scientes, gtatem 
humang successionis iuxta vocem dominicam pronam esse ad malum et aliqua 
facticia occasione fratres illos de eodem saltu posse vexari, hanc cartam eis con- 
scribi et sigilli nostri impressione fecimus insigniri sub anathemate precipientes, 
ne quiß de c§tero fratres prefati monasterii inquietare presnmat. Sunt autem 
teßtea huius rei: Hartmannus maioris domus prepositus, Arnoldus prepositus sancti 
Petri, Henricus prepositus sante Marie in Erfesphurt*) et maioris domus custos, 
Godescalcus prepositus sancte Marie in campo, Hartmannus prepositus sancti 
Mauricii, Anshebnus prepositus sancte Marie ad gradus, Hertw. cantor et prepo- 
situs sancti Johannis baptiste, Henricus abbas sancti Albani, Burchardus prepositus 
de Gichiburc b ), C&nradus prepositus sancti Gingolfi, Sigeloch prepositus, Gisil- 
berdus prepositus. Laici: Gerhardus comes de Nuringes, Henricus iunior de 
KazenelnbSgfin, Ditherus de Wertheim, Graft de Swinvurthi, Sigefridus de Biga. 
Ministeriales: Dudo, Meingoz vicedominus frater eins et Embricho filius eius, 
Hertw. scultetus, Dudo et Wienandus frater eius, Cänradus, Walbodo Herold. 
Officiales: Arnoldus, Hertwinus, Wernherus, Wernherus, Gernod, Harmfit, Marc- 
ward, Wienand, Cunrad, Henrich. 

Hec traditio facta est anno dominice incarnationis M .C .L .I°, indictione 
XHn*., ipso die saneto pasce, regnante serenissimo Cfinrado huius nominis H°. 
feliciter amen. 

Data Mogontie, VI , idus Aprilis. 

Or. in Barmstadt. Bas aufgedr. S. ab. 

Yergl. die Nachweise bei Will I, 345; über die Datierung Ficker, ürknndenlehre §. 415. 
Nach diesem Exemplare, soweit ersichtlich, der aus einer Abschrift Würdtweins geflossene Brück 
bei Kremer, Origg. n, 172. Bodmann S. 47 druckte die Urk. naoh einer anderen Ausfeiügung, 
zu welcher er die Varianten des obigen Orig. mittheilte. Ueber den Verbleib jenes anderen 
Orig. habe ich nichts ermitteln können, die Angabe von Stumpf, A. Mog. XXYU1, dass auch 
jenes Orig. jetzt in Barmstadt beruhe, ist, wie mir von dort mitgetheilt wurde, irrig. 

In jenem zweiten Or. heisst es im Titel abweichend „dei gratia". Neben kleineren Ab- 
weichungen ist die Zeugenreihe bemerkenswerth : Hartmannus maioris domus prepositus, Arnoldus 
prepositus, Henricus prepositus et maioris domus custos, Godescalous prepositus, Anshelmus pre- 
positus, Hartmannus prepositus, Hertwinus cantor, Burchardus prepositus, Cunradus prepositus, 
Sigeloch prepositus, Gisilbertus prepositus. Laici: Gerhardus comes de Nuringes, Henricus 
comes de Kazzenelnbugun et filius eins Henricus, Ditherus de Wertheim, Arnoldus de Hagenowa 
et frater eins Bammo, Godefridus de Ameneburc, Caraft de SvYinvurthi Ministeriales: Dudo et 
frater eins Meingoz vicedominus et filius eins Embricho, Hertwious scultetus, Dudo et Wionandus 
frater eins, Cunrad Walbodo, Gernod, Hannut, Herolt, Wicnant, Cunrat. Officiales: Arnold, 
Hertw., Werinherus, Werinherus, Maroward, Bragobodo. 

Ein Facsimile der 9 ersten Zeilen dieser Ausfertigung von der Hand Bodmann's findet 
sich in dessen Collectaneen zur Geschichte des Klosters S. Jacob in Miltenberg. Es fehlt hier 
das Chrisnion, welches Bodmann in seinem Abdrucke wiedergegeben hat. 

Nach Angabe Bodmann's bei seinem Abdrucke war das S. erhalten. 



■) Die Worte „Henricus praep. s. M. in Erfesphurt" stehen auf einer Rasur. 
b ) Biohiburo Bodmann. 



Digitized by 



Google 



166 1151 Mai 25. 

228. — Erzbißchof Heinrich I. von Mainz nimmt das von dem Kloster 
Seibold bei Rode gegründete Frauenkloster in seinen 
Schutz, bestätigt demselben den Besitz der von Embricho 
von Steinheim geschenkten Güter und der bisher dem 
Kloster Selbold gehörigen Güter zu Hattenheim und Elt- 
yille und gestattet den Klostergeistlichen die Ausübung 
von Pfarrrechten. — Mainz 1151 Mai 25. 
In nomine sancte et individue trinitatis. Henricus divina favente dementia 
Moguntine sedis archiepiscopus. Quoniam inquirentium dominum generationis 
propagine valde utilitati sancte ecclesie provideri et ipsius gubernatoris processum 
assiduis precibus in anteriora provehi censemus, officii nöstri nos authoritas non 
solum pio qualicunque affectui verbotenus favere, verum etiam, ubi oportunum 
viderimus, prosequente studio manum adiutorii non segniter hortatur apponere. 
ünde universitati tarn presentium quam futurorum notum esse volumus, quod 
dilectissimus frater noster Eberhardus Selboldensium abbas cum fratribus suis 
diutissime nobis institit, ut pro exornando eorum loco sorores suas sub umbra 
culminis nostri ultra Waldaphyn ad locum qui dicitur Rode in hereditatem, quam 
Embrico ministerialis noster eorum ecclesie pro remedio anime sue et pro 
redemptione patris eius Wigandi et matris eius Hadewigis et uxoris eins Gude 
et fratris eius Luthardi omnisque parentele sue contulit, paterne colligamus. 
Quibus omni humilitate nostram authoritatem crebro pulsantibus tandem impetra- 
tionis ostium aperuimus, quatenus Christi benedictione, nostra quoque permissione, 
id quod ad decorem et profectum domus dei divina aspiratione preventi incepe- 
runt ipsius adiutorio subsequente eo tenore perficiant, ut idem fundus cum iam 
traditis et in perpetuum tradendis, sicut hactenus in confinio illo circa Renum 
tarn in Hetenesheim quam in Altavilla ab ipsis possessa pretaxate Selboldensi 
scilicet ecclesie pertinuerunt, sie sine alieuius retractione cum omni subiectione 
irrefragabiliter omnimodo . pertineant. Statuimus etiam, ne quis successorum 
nostrorum eundem locum alieuius petitionis vel exaetionis sive hospitatus calumpnia 
infestet excepto iure, quod ex antiquo institutum communiter ab omnibus inibi 
quippiam eiusdem iuris possidentibus episcopali debetur mense. Annectendum 
etiam duximus, ut ipse sorores cum fratribus sibi necessaria procurantibus prefate 
ecclesie abbati, sanioris partis consilio canonice electo, sint per omnia in Christo 
subiecte, ita ut sit unus grex et unus pastor et ut idem victus et vestitus, iidem 
mores, eedem consuetudines iidemque officiales pro dispensatione eius utrinque 
uniformiter teneantur et nulla sine communi congregationis consensu suseipiatur 
vel eiieiatur. Concedimus etiam procuratoribus earum ius predicandi, baptizandi, 
sepeliendi, penitentes suseipiendi, infirmis omnibus modis subveniendL Precipimus 
autem beati Petri apostolorum prineipis successorumque eius, nostra quoque 
authoritate, ut hec, que a nobis sancita et nostra inscriptione signata censentur, 
nullus infringere aut in irritum ducere presumat Quod si quis aliqua retrogra- 
datione corruptus temeraverit, huius sedis censure et tandem, si non resipuerit, 
exeommunicationis sententie usque ad dignam satisfactionem subiaceat. Igitur ne 
huius statuti series a quovis intestabilis iudicetur, hos qui interfuerunt teste* 



Digitized by 



Google 



1151 Mai 25. — 1151. 167 

subscribere curavimus: Hartmannus maioris donras prepositus, Henricns custos, 
Gerlacus, Wilhelmus scolasticus, Burkardus de Gicheburck prepositus, Hartmannus 
ad sanctum Mauritium prepositus, capellani Gyselbertus et Rudingus; abbas 
Henricus de sancto Albano, Godofridus de sancto Jacobo. Comites Henricus 
de Catzenelnbogen et Gerardus de Nuringis, Egbertus de Geilnhusen et Arnoldus 
de Hagenowa, Meingotus vicedominus et frater eius Dudo, dapifer Heroldus, 
pincerna Conradus, Hartmudus mariscalcus de Altavilla, Walebrunus villicus, 
Ernestus et filius eius Arnoldus cum ceteris. 

Anno incarnationi8 dominice MCLL, indictione Xllll., concurrente VII., 
epacta XII. 1 ) conscriptum est hoc Privilegium. Datum Moguntie VILL calend. 
Junii, luna V. 

Gedr. Wenck, Hess. L.-G. üb, 8. 101. 

Vergl. Bodmann 8. 233, 235, 690, 723; Dahl, Nass. AnnaL mb, 74; Will, Regg. I, 345. 

229. — ErzbiscliQf Heinrich I. von Mainz bestätigt dem Augustiner- 
kloster zu Winkel die Schenkung des Erzbischofs Markolf, 
sowie die von dem Ministerialen Meingot gemachte Schenkung 
einer Mühle zu Winkel und eines Weinbergs zu Heides- 
heim. — 1151. 

C. In nomine sanctf et individue trinitatis. Heinricus divina favente de- 
mentia Maguntin$ sedis archiepiscopus. Cum iuxta nostrg speculationis officium 
ad omnes divinitus nobis conmiissos paterng providentig sollicitudinem habere 
debeamus, specialiter tarnen pauperibus Christi, qui nudi nudam crucem Christi 
semper in corpore suo portant et die noctuque contendunt, quomodo possint socii 
fieri eius, qug est in Christo passionis et glorig affectus, nostri diligentiam impen- 
dere decrevimus ita videlicet, ut a fidelibus Christi pia devotione eis contradita, 
ne succedentium temporum vetustate veniant in oblivionem et negligentiam, scripto 
noetro memorig commendemus et auctoritate nostra corroboremus. Notum igitur 
esse volumus tarn futuri quam presentis gvi fidelibus Christi, qualiter predecessor 
noster beat$ memoria dominus Marcholfus motus miseratione super paupertate 
fratrum et sororum sub regula beati Augustini communi vita in Winkelo degentium 
insulam curti sug in Altevile adiacentem totam Ulis contradidit, exceptis duobus 
mansis, qui Eberbacensi cenobio pertinebant 2 ). In eadem quoque traditione sua 
statuit auctoritate, ut insula illa, sicut numquam ullas decimas vel census sibi 
seu antecessoribus suis persolvit, ita ab omni in perpetuum decimatione vel censu 
libera esset et nulli umquam prefati cenobii abbatum aliquid ex ea in beneficium 
vel ius hereditarium liceat prestare, sed totam exceptis predictis Eberbacensis 
cenobii mansis duobus ad usum fratrum et sororum deputavit, qui in predicto 



x ) Irrig statt I. 

*) Erzbißchof Heinrich sagt in dem Auszüge, welchen er in der Urk. von 1145 
Mai 90 Ton der Urk. des Erzbischofs Markolf gibt, von dieser Beschränkung nichts. Abt 
Folbert von Winkel bestritt übrigens die Ansprüche der Eberbacher Cisterzienser, wie die 
vorhergehende Urk. ergibt. — Zur Sache vergL No. 211, sowie die Nachweise bei "Will. 



Digitized by 



Google 



168 1151. 

loco voluntariam pro deo sustinerent paupertatem et pro yivis et defunctis ingiter 
dominum deprecarentur. Haue etiam muneriß sui piam statuit retributionem, ut 
prefati cenobii fratres et sorores sui et successorum suorum aniversarii diem 
semper haberent in memoria, quia multum valet deprecatio iusti assidua et ele- 
mosina pauperibus erogata hie et in futuro prestat suflragia. Dlud quoque non 
incognitum esse volumus, quod quidam gcclesig noetrg ministerialis Meingotus 
nomine eidem gcclesig in "Winkelo molendinum 1 ) et vineam adiacentem Heiaeius- 
heim diversis tradidit temporibus fideliter orans, ut ipsius et parentum suorum 
ibidem memoria haberetur in perpetuum. Nos autem, postquam in locum preno- 
minati predecessoris nostri miseratione dei successimus, hanc traditionem suam 
cum predicti ministerialis nostri donatione constante nobis yeritate et iusticia 
ratam habuimus et supplici precatu Folberti*) abbatis nee non fratrum et sororum 
prememorati cenobii devicti hac carta inpressione sigilli nostri insignita utramque 
donationem confirmavimus sub anathemate prohibentes, ne quis ausu temerario 
hgc pietatis opera cassare aut infringere presumat. Huius rei testes sunt de clero: 
Hartmannus maior prepositus, Arnoldus prepositus saneti Petri, Heinricuß cuatos, 
Gerlagus prepositus saneti Victoria, Ansehnus prepositus ad gradus, Burchardus 
prepositus de Jecheburch, magister Willehelmus, Heinricus abbas saneti Albani, 
Godefridus abbas saneti Jacobi, Anseimus abbas de Biscovesberch. De capellanis: 
Gißelbertus prepositus de Prankenevort, Cönradus prepositus saneti Gingolfi, 
Rfidingus, Gernotus. De laicis: Gerardus comes de Noringis, Arnoldus de 
Hagenowe, comes Cönradus et frater suus Embicho, Godefridus de Amaninburch, 
Gerardus de Hagenhusun. De ministerialibus: Meingotus vicedominus et Dudo 
frater eius, Embricho comes Reni, Helfericus et Arnoldus de Selehoven, Embricho 
de Winkelo, Egeno de Altevile, Heroldus dapifer, Cönradus pincerna, Heidin- 
ricus, Cönradus, Hartmudus marscalei et alii complures. 

Acta sunt hgc anno dominieg incarnationis M .C .L .I°, indictione TllH, 
regnante invictissimo rege Cfinrado huius nominis IQ . 

Or. im St.-A. Von dem aufgedr. S. des Erzbischofs sind nur einzelne Bruchstücke übrig. 
Nach nicht genauer Abschr. gedr. Guden. I, 20& Will I, 346, No. 142. 



») So, und nicht Roberti, wie Gudenus irrig. Der Abt Robert igt demnach zu streichen 
und Bodmann S. 177, Note n, sowie Will, Regg. S. 346, No. 142 zu berichtigen. Schon Bar, 
Gesch. von Eberbach I, 23, Stramberg im Rhein. Antiquar II, 11, S. 226 und sodann Zaun, Bei- 
träge S. 191, haben das Richtige vermuthet. In der Abschrift der folgenden Urk. No. 230 in 
dem Eberbacher Gopiar saec. 15 hingegen findet sich statt des Folbertus des Orig. und des OcuL 
memor. „Robbertus abbas de Winkelo". 

*) Vielleicht die in der folgenden ürk. von 1217 genannte Mühle, über welche jedoch das 
Archiv des Klosters, insbesondere ein Güterverzeichniss vom Jahre 1318, auffallender Weise 
nichts Weiteres enthält. Dieselbe scheint jedoch bei Oestrich gelegen zu haben. Als das Kloster 
im Jahre 1696 in Mainz die Erlaubnis nachsuchte, auf seinem Grund und Boden bei Oestrich 
eine Mühle zu bauen, berief es sich nach Ausweis der Acten darauf, dass nach Aussage einer 
hochbetagten Nonne früher im Kloster die Ueberlieferung bestanden habe, dass die zu der neuen 
Anlage ausgewählte Stelle am Mühlbache ein alter Mühlplatz des Klosters sei, auf dem in Vor- 
zeiten eine Mühle des Klosters gestanden habe. 



Digitized by 



Google 



1151. — 1152. 169 

230. — Erzbißchof Heinrich I. von. Mainz legt die von dem Abte 
Folbert*) zu Winkel gegen das Kloster Eberbach erhobene 
Klage bei und bekundet eine hiermit in Verbindung 
stehende Verzichtleistung des Klosters Altmünster. — 1151. 

Huius rei testes sunt de clero: Hartmannus maior prepositus, Arnoldus 
prepositus sancti Petri, Heinricus Erfordensis prepositus, Gerlagus prepositus 
sancti Victoria, Anseimus prepositus ad gradus, Burchardus prepositus de Jeche- 
burch, magister Willehelmus, Heinricus abbas sancti Albani, Godefridus abbas 
sancti JacobL De capellanis: Giselbertus prepositus in Frankenevort, Conradus 
prepositus sancti Gingolfi, Rudingus, Gernotus. De laicis: Gerardus comes 
de Nüringis, Arnoldus de Hagenowe, Godefridus de Amaninburch. De ministeria- 
libus: Meingotus vicedominus, Dudo frater eins, Embricho comes Eeni, Embricho 
de "Winkelo, Heroldus dapifer, Conradus pincerna, Heidinricus, Conradus, Hart- 
mudus marscalci et alii complures. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis M°.C .L°.I ., indictione XHH*, 

regnante invictissimo rege Cönrado huius nominis H°. 

Or. im St.-A. Bas aufgedr. S. des Erzbischofs ist wohlerhalten. 

Abschr. Oo. mem. I, fol. 50. 

Gedr. Guden. I, 211; Wenck II, U.-B. 8. 100; Rössel, Eb. U.-B. 1, 27. Will I, 346, ffo. 143. 

In dem Abdrucke Bossers ist zu verbessern: S. 27, Z. 1: sanote — individue; Z. 2: 

< < 

Maguntine; Z. 11: evi; Z. 15: mansiuncule — eoclesie; Z. 16: sue; Z. 17: que; Z. 18: ecclesie — 

sue; Z. 19: que; Z. 20: nostre; S. 28, Z. 1: hec; Z. 6: ecclesie — nostre; Z. 8: fraterne oari- 

tatis; Z. 9: Aldinmunstere; Z. 10: prememorate aque; Z. 13: evo; Z. 16: heo. 

281, — Erzbischof Heinrich I. von Mainz bekundet, dass sein 
Ministerial Dudo und das Kloster Eberbach Güter zu Reicharts- 
hausen und Winkel ausgetauscht haben. — 1152. 
Hii sunt testes: Hartmannus maioris ecclesig prepositus, Heinricus decanus 
de domo, magister Willehelmus, Hertwicus cantor, Burchardus prepositus de Jeche- 
burch, Sygelous prepositus de Norzun, Heinricus abbas sancti Albani, Godefridus 
abbas sancti Jacobi, Cuno abbas sancti Dysibodi, Anshelmus abbas de Bischoves- 
berch. De capellanis: Cunradus prepositus Bancti Gingolfi. Gerhardus comes 
de Noringis, Godefridus comes de Aminburch, Arnoldus de Hagenowe, Gerlachus 
de Bfiche. De ministerialibus: Mengotus vicedominus, Dudo frater eius, Hertwicus 
sculthetus, Wiknandus et Arnoldus de Selehoven, Wernherus dapifer, Cunradus 
pincerna, Heindenricus marschalcus et quam plures alii. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis M°.C .L .n°., indictione XV. 
regnante gloriosissimo rege Friderico huius nominis 1°. 

Abschr. Oo. mem. I, fol. 58 und ü t fol. 19, hier mit Auslassung der Zeugenreihe. Gedr. 
Guden. I, 214 naoh OcuL mem. I. Rössel, Eb. U.-B. I, 84, druckt die Urk. angeblich nach dem 
Original im Wiesbadener St.-A. Die Angabe ist nicht richtig, das Or. ist dort nicht vorhanden. 

Bossers Abdruck ist ebenso wie der bei Guden. aus Ocul. mem. I, nur sohlechter wie 
jener (so las Rössel s. B. statt Norzun — Ymzunt); die Varianten, welche Rössel aus Ocul. 
mem. I notiert, sind die der Abschrift in IL 



*) So das Original und die Absohrift im OcuL mem. ; das jüngere Eberbacher Copiar (saec. 15) 
hingegen „Robbertus abbas de Winkelo". YergL die Bemerkung zu der vorhergehenden Urk. 



Digitized by 



Google 



170 0. D. 1152? — 1154. 

Abgesehen von der Zeugenreihe ist bei Rössel weiterhin zu verbessern : S. 34, Z. 1 : Die 
litt, oblong, fallen fort; Z. 2: Moguntine; Z. 10: primicias; Z. 12: docemur statt edocemur Ocul. II; 
Z. 14: Marie — vite; Z. 21: sue; Z. 23: Merbodonis statt Meribodonis Ocul. II; S. 35, Z. 1: 
sue ecclesie sancte: Z. 2: Marie; Z. 10: ecclesie sancte Marie; Z. 14: prefate ecclesie; Z. 16: 
huius statt hec; Z. 18: precepimus roborari. 

Will I, 348, No. 157. 

232. — Erzbischof Heinrich I. von Mainz schenkt dem Kloster 
Johannisberg Weinberge zu Rüdesheim. — 0. D. 1152? 

In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Heinricus dei misericordia 
Moguntine sedis archiepiscopus volens participari pio operi predecessorum meorum, 
qui fundaverunt gcclesiam beati Johannis baptiste in Bischofesberch et subli- 
maverunt. Notum volumus esse omnibus Christi fidelibus tarn futuris quam pre- 
sentibus, qualiter potestativa manu mea tradidi partes triam vinearum Rudenee- 
heim, qu$ ad nos pertinebant, fratribus $cclesi$ beati Johannis baptiste in 
Bischovesberch ob iugem memoriam mei et predecessorum et successorum meorum 
aput fratres ibidem deo famulantes. Ut autem hoc ratum et inconvulsum etiam 
in posteros permaneat, hoc superscriptum sigilli nostri inpressione signavimus 
sub anatemate confirmantes. 

Acta sunt autem hec multis idoneis testibus astipulantibus tarn clericis quam 
laicis, quorum hgc sunt nomina: Hartmannus prepositus maioris domus," Arnoldus 
prepositus et camerarius, Hartwicus prepositus et decanus, Sigelous prepositus, 
Giselbertus prepositus. Capellani: Cunradus, Heinricus, Rudingus. Laici liberales: 
Godefridus, Arnoldus. Ministeriales : Meingotus vicedominus et fratres sui, Helfe- 
ricus, Arnoldus, Embricho comes, de Gisenheim Cunradus et frater suus Mein- 
gotus, de Winkelo Embricho et Giselbertus, de Rudenesheim Giselbertus, Arnoldus 
et filii eius, Berwelfus. 

Or. zu München. Das in der unteren rechten Ecke aufgedr. S. des Erzbischofs in 
dunkelbraunem W. ist gut erhalten. 

Indorsat von zwei Händen saeo. 15: a) littera triam rinearum in Rudensheim, fortgesetzt 
von b) einer zweiten, gleichfalls dem Kloster angehörigen Hand und zwar derselben, welche die 
schon mitgetheilten Indorsate auf den beiden Urk. des Abts Anselm von 1144 schrieb — quas 
tradidit monasterio nostro dominus Henricus archiepiscopus Moguntinus, qui electus fdit anno 
1142 seditque annis decem. 

Gedr. Guden. I, 217, welcher daselbst nachzuweisen sucht, dass die undatierte Urk. 1152 
ausgestellt sei. 

Vergl. Will, Regg. I, 348, No. 159. 

233. — Abt Heinrich von S. Alban bei Mainz schenkt seinem Kloster 
verschiedene Güter. — 1154. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Ego igitur Heinricus 

dei misericordia abbas ecclesie beati Albani martiris notifico — — — — — . 
Curtim eciam in Pinguia ab Embrichone sculteto de Winkelo duodecim marcis 
emi, pluribus aliis, que minoris constant, omissis. — — — — — — — 

Acta sunt hec anno ab incarnacione domini MCLllll, indictione secunda. 

Gedr. Joann. II, 751. 



Digitized by 



Google 



1156. — 1156. 171 

234. — Erzbischof Arnold von Mainz schlichtet den Streit zwischen 
dem Kloster S. Jacob zu Mainz und dem Rheingrafen Em- 
bricho wegen eines Waldes an der "Waldaff. — 1156. 

~=T~ In nomine sancte et individue trinitatis. Arnoldus dei gratia Maguntine 
sedis archiepiscopus. Notum esse volumus uniyersis tarn futuri, quam presentis 
evi fidelibus, quod lis et controversia inter dominum Godefridum abbatem ecclesie 
sancti Jacobi et Embrichonem ringravium vertebatur super quodam saltu, quem 
predeces8or noster beate memorie dominus Heinricus archiepiscopus predicte 
ecclesie ex dominica curte nostra in Alta villa in pago Reni iuxta aque decursum, 
qui "Waldaffa nuncupatur, inferius et superius cum omni utilitate contradidit ea 
ecilicet conditione, ut dies obitus sui ibidem quotannis devotissime celebretur. 
Quare diuturne altercationes ex utraque parte enate et ad eas definitive deci- 
dendas in presentia nostra longius agitabatur. Predictus ringravius asserens, eundem 
ealtum a parentibus suis in partem hereditatis accepisse eumque, ut toti constet 
provincie, a comite Ludewico civitatis nostre prefecto in feodum habere dicebat. 
Econtra dominus Godefridus abbas antedictus hec omnia denegans ipsum saltum 
secundum litteras a domino Heinrico archiepiscopo acceptas ecclesie sue attinere 
affirmabai Habito igitur prudentum, virorum consilio ringravius intercessione nostra 
commotus omni proprietati, que sibi in eodem saltu competere videbatur, una cum 
Ludewico comite predicto libere et absoluto renunciavit et fratribus memorate 
ecclesie receptis ab eis XXX. marcis denariorum in remedium anime sue tradidit 
possidendum. Ut autem hec transactio seu traditio in omne tempus stabilis et incon- 
vulsa permaneat, hanc cartam inde conscribi et sigilli nostri numimine roborari 
fecimus. Testes sunt: Hermannus maior prepositus, Burchardus prepositus in 
Gichegeburc, Conradus prepositus sancti Gingolfi, Rudingus, Heinricus capellani. 
Laici: Bertolfus comes de Nithe, Godefridus comes de Spanheim, Emercho comes 
irsutus, Gerhardus de Kelberauwe, Helfricus vicedominus, Embrico et Mengotus 
frater eius et alii quamplures. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis MGLVL, regnante Priderico 
glorio8issimo imperatore huius nominis primo. 

Abschr., wie es scheint, des Originals in Schott's Urkundenbuch zu dessen Geschichte des 
Bheingrftflichen Hauses, hiervon die Abschr. bei Kindlinger 187, 44; nach letzterer gedr. 
Both II, 4. 

235. — Erzbischof Arnold von Mainz nimmt das Kloster Walsdorf, 
welches sich seinem Erzstift unterstellt hat, in seinen 
Schutz. — 1156. 

In nomine sancte individue trinitatis. Arnoldus divina favente clemencia 
Maguntine sedis archiepiscopus. Sanctum et salutare divine pagine elogium nos 
instruit et ammonet ad omnes quidem bene operari, maxime autem ad domesticos 
fidei et ad eos, qui, nobis familiaritate seu locorum oportunitate coniuncti sunt et 
qui ad nos respectum habere dinoscuntur necnon ad eos, qui mundum cum flore 
suo spernentes, communi vita in cenobis degunt et voluntariam pro deo sustinent 



Digitized by 



Google 



172 1166. 

paupertatem. Magnum siquidem caritatis beneficium Ulis impenditur, dum qualiter 
ecclesie eorum fundate sint et quod ipsis a fidelibus contraditum sit, veraci et 
auctorabili testamento declaratur. Notum igitur esse cupimus tarn futuri quam 
presentis evi fidelibus, qualiter quidam Godefridus sacerdos religiosus in verbo 
dei et opere studiosus et devotus sancta et iugi predicacione sua populum 
quemdam in villa, que dicitur Walesdorff, lucrifaciens in tantum commonuit et 
ad superna erexit, quod locum quendam solitarium, quem iure proprietatis 
communem habuit iam dicte ville adiacentem item Walesdorff nuncupatum, in 
manu eiusdem sacerdotis contradidit ea videlicet condicione, ut eum divino cultui 
manciparet. Sacerdos ergo ille ad ministerium dei industrius et devotus auctori- 
tate et connivencia illius dioceseos prelatorum per fratres monachici ordinis in 
loco illo servicium dei ordinavit et instituit. Postmodum vero idem presbiter, 
fratres et prememorate Tille populus Moguntiam venientes coadunatis manibus 
locum illum beato Martino tali iure et condicione tradiderunt, ut in Signum 
subiectionis et respectus singulis annis ad altare beati Martini aureum nummum 
persolveret vel XtTt *) nummis argenteis eum redimeret. Crescente itaque in 
loco illo religione et cultu divino cepit et crescere circa eundem locum populi 
devotio, ita ut tarn per possessiones quam per res mobiles fratribus inibi degen- 
tibus curam suppeditarent. Illud quoque in noticia esse cupimus tarn futurorum 
quam presentium Christi fidelium, quod populus quidam in villa Widergiß nun- 
cupata de communi predio suo, quod habebat in Eberbach, quod vulgo marka 
dicitur, prememorate novelle plantacioni b ) in Walstroff. X. mansos pia devotione 
donavit et per manus omnium eorum, qui iure adesse debuerant, absque contra- 
dictione delegavit. Cetera autem, que loco illi attinent sive ex emptione sive ex 
donacione, hec sunt: 1111 mansos habet in Yischbach et XXX mansos in Mulefo. 
Hec omnia, quia nobis ex veritate constabant, cupientes apud omnem posteritatem 
rata et inconvulsa permanere, hanc kartam c ) conscribi et impressione sigilli nostri 
insigniri precepimus et quantum iuris permissione potuimus confirmavimus statu- 
entes, ut locus ille nullum haberet advocatum, sed per solum Maguntinum 
archiepiscopum secundum ins fundi regeretur et ordinaretur. Huius rei testes 
sunt: Hartmannus maioris ecclesie prepositus, Hertwinus decanus, Wilhelmus 
scolasticus,' Hugo cantor, Sigelohus camerarius, Henricus abbas sancti Albani, 
Baldemarus abbas de Blidenstat, Godefridus abbas sancti Jacobi, Hildelinus 
abbas de Sconawiga, Godefridus de Besuch, Gernotus -pastor de Kamberch. 
De cappellanis: Baldewinus, Rudolffus, Dragebodo. De laicis: comes Emecho, 
Guntramus de Hazechenstein, Eppo de Seiebach, Helffericus Maguntinus vice- 
dominus, Warnherus dapifer, Conradus pincerna, Hertwicus et Godebolt marscalci, 
Udelbertus et frater eius Boemundus, Thedericus de Widerchisz et filii eius Con- 
raidus et Krafit, Hupertus, Heinricus de Bichenbach et conplures aliL 

Factum est autem hoc nostrum testamentum et hec nostra confirmacio anno 



») Von Kremer für VH, yoii Deissmann für Xu gelesen. 
b ) plantaoionum die Absohr. 
°) karta die Absohr. 



Digitized by 



Google 



1156. — 1158 August 14 — September 24. 173 

dominice*) M.C°.L°.YI ., indictione HI. b ), regnante gloriosissimo rege Friderico 
huios nominis primo. 

Nicht fehlerfreie Absohr. saeo. 15 im St.-A. Hiernach gedr. Kremer, Orig. N. II, 174; 
Deissmann, El. Walsdorf S. 5. Vergl. Will, Begg. I, 360. 

236. — Der Mainzer Bürger Saleman schenkt dem Kloster Ilben- 
atadt Güter zu Erbach, Winkel und Eltville. — 1156. 

Noverit industria omnium Christifidelium tarn praesentium quam futurorum, 
qualiter homo quidam generosae prosapiae, Moguntinae civitatis civis nomine 
Saleman cognomento coecus divino excitante et suggerente spiritu, ut floreret 
acut palma in domo domini faceretque fructum radicantem deorsum et germi- 
nantem sursum, quasdam possessiones sibi attinentes instinctu et rogatu suae 
coniugis aeque nobilis prompta devotione ecclesiae beatae Mariae Virginia in 
Elvenstadt contradidit, quae traditio ut firma sit, quibus locis facta sit, subito 
notamus: in Eberbach mansum tradidit, quem emit XXXTTT marcis a fratribus, 
qui sunt in Winchelo. Itemque quandam possessionem Regenhardi in eadem villa, 
quam emit quinque marcis. In Altavilla vineam quae vocatur hagenahe, quam 
emit decem talentis. Haec omnia liberali voluntate et fraterna conventione facta 
sunt, eo videlicet tenore, ut ipsi et suae coniugi dimidia pars fructuum, quoad 
vixerint, proveniat. Si autem mortuus fuerit vir, uxori superstiti non minus sub- 
veniat, donec et ipsa naturae concedat et tunc demum usibus fratrum praelibatae 
ecclesiae in perpetuam possessionem sine ulla contradictione succedat Testes cL 
Hubertus, d. Hartmannus praepositus, Udo prior, Ortlieb cellarius, d. Henricus 
de Solms, f. Hermannus, f. Bubo, <L Hartmud, f. Walther. 

Anno MCLVL 

Aus den „Acta domestioa tt der Abtei, Msc, pag. 1093, gedr. bei Würdtwein Not. de abb. 
nbenst pag. 46. 

237. — Kaiser Friedrich I. hebt die Mainzölle zwischen Bamberg 

und Mainz mit Ausnahme derer zu Neustadt, Aschaffenburg 
und Frankfurt auf. — Worms 1157 April 6. 
Datum Wormacie, viil id. Aprilis, indictione V to , anno dominice incar- 
nationis M .C .Lvil ., regnante domino Friderico Romanorum imperatore invic- 
tissimo, anno regni eius V., imperii vero tL Actum in Christo feliciter amen. 
Or. in Bamberg und München. 

Gedr. Schuttes, histor. Schriften 362, Böhmer C. d. Moenofr. S. 15; Mon. Ger. Legg. U, 104; 
Mon. Boio. 29a, 840; Böhmer, Beiohsg. S. 6, Auszug; vergL Böhmer No. 2370; Stumpf No. 3767. 

238. — Erzbischof Arnold von Mainz entscheidet den Streit des Klosters 

zu Winkel mit den Yormündern des Rheingrafen Embricho IV. 
wegen der von diesen für ihren Mündel erhobenen Erbansprüche 
auf die Rendewineshuba, welche Wolfericus von Winkel dem 
Kloster geschenkt hatte. — Mainz 1158 August 14 — September 24. 
C. In nomine sanctf et individuq trinitatis. Arnoldus divina favente dementia 
Magunüne sedis archiepiscopus. Ex officii nostri debita amministratione com- 

») So die Abeohr., inoaruationis ist von Kremer und Deissmann zugesetzt. 
b ) So statt IV. 



Digitized by 



Google 



174 1168 August 14 — September 24. 

pellimur, ea, qug in gcclesiis speculationi nostrg commissis vota fidelium con- 
tulerunt, ne aliqua obscuritate claudantur, in lucem diligenter redigere et ut 
apud omnem posteritatem perpetuum robur firmitatis optineant, auctoritatis nostrg 
presidio stabilire et corroborare. Eapropter notum sit omnis eyi Christi fidelibus, 
quod quidam felicis memorig Wolfericus nomine de Winkele, ministerialis sancti 
Martini, cupiens pro temporalibus gterna et pro transitoriis metere perpetua, 
quandam cellam in eadem villa videlicet Winkela in honore sancti Egidii in 
proprio fundo constroxit et quendam beatg recordationis Erenfridum, sanctg Marig 
ad gradus canonicum, aridum cum flore suo mundum respuere satagentem, illuc 
evocavit et ei cum eadem cella quoddam allodium suum, quod dicitur Rende- 
wineshuba, perpetua possessione pro remedio animg Bug libere contradidit. Verum 
eo tempore post predicti Wolfrici decessum Embrico ringravius multa adversus 
prefatum Erenfridum prepositum querebatur asserens, se eidem Wolfrico linea 
sanguinis in hereditatem debere succedere. Sed prepositus uti vir conditg discre- 
tionis et perspicug sanctitatis eundem comitem ab omni querela et infestatione 
placavit. In processu denique temporis eodem obeunte ringravio Embrico 
de Winkela et Cunradus de Haepenhefde, eiusdem ringravii cognati, filium eiua 
parvulum in tutelam mundiburdialem recipientes prefatum allodium multa procla- 
matione ceperunt causari asserentes, beneficiario iure ad filium ringravii ipsum 
spectare. Quam ob rem cum super hoc Fredericum, eiusdem loci prepositum, 
supradicti videlicet Erenfridi sanctg memorig successorem, in presentia nostra 
longa contentione pulsarent stipulationem suam legittima comprobatione prose- 
quentes, rogatu nostro sponte atque ultro tarn ipsi, quam idem puer filius rin- 
gravii causam ipsam in potestatem nostram penitus tradiderunt, omnem querelam 
et quicquid iuris in predicto allodio se arbitrabantur habere, in manus nostras 
in perpetuum resignantes. Nos itaque * idem allodium, quod dicitur Rende- 
wineshube, prefatg gcclesig sancti Egidii restituentes libera et perpetua possessione 
eidem gcclesig absque aliqua contradictione ipsius contulimus decernentes ex 
auctoritate dei patris et filii et spiritus sancti et beati Petri principis apostolorum, 
ut quicunque contra hoc ausu temerario aliquo ingenio ammodo venire attemp- 
taverit, perpetug anathematis gladio, nisi resipiscat, feriatur. Ut autem hoc factum 
apud omne seculum ratum et inconvulsum omni stabilitate transistat, presentem 
paginam transscribi et auctoritate nostra eam fecimus insigniri et corroborarL 
Huius autem rei testes sunt: Harpertus abbas sancti Albani, Hellengerus abbas 
sancti Disibodi, Anseimus abbas de Beschofesberch, abbas de Eberbach, 

Hartmannus maioris gcclesig prepositus, Arnoldus custos, Sigelous decanus, 
magister Willelmus, Hugo cantor. De capellanis: Lodewicus, Cunradus prepo- 
situs sancti Gingolfi, Rudingus, Gernotus, Dragebodo. De laicis: comes Gerhardus 
de Nfirinkes, comes Rupertus de Lurenburch, Helpricus vicedominus, Hermannus 
scultetus, Embrico de Winkela, Cunradus de Haepenhefte, Helwicus dapifer, 
Fredericus pincerna, marscalci Godeboldus et Hartmudus et complures alii. 

Acta sunt autem hgc in camenata nostra Maguntie, anno dominice incarna- 
tionis M .C .L .VJiI°, indictione VI*, regnante victoriosissimo imperatore Friderico 
huius nominis primo. 



Digitized by 



Google 



1158 August 14 — September 24. — 1158 vor Juni? 175 

Or. im St.-A. Das aufgedrückte S. des Erzbisohofs ist gut erhalten. — Absohr. aus einem 
verlorenen Chartularium des El. Gottesthal in Schott's Urkundenbuch zu dessen Geschichte der 
Rheingrafen. 

Gedr. Bodmann S. 176 mit einzelnen Lesefehlern. Weitere Nachweise bei Will, Regg. 1, 365. — 
Für den Namen des Abts von Eberbach ist Lücke freigelassen. Bodmann hat in seinem Ab- 
drucke den Namen des Abts Ruthard hineingefälscht und auch versucht, Baer in einen Irrthum 
zu fuhren, den Würdtwein berichtigte; vergl. Baer, Gesch. von Eberbach I, 231. Die Erklärung 
für die Lücke gibt die in diese Zeit fallende Yacanz des Eberbacher Abtsstuhles. Abt Ruthard 
war, wie Baer a. a. 0. 223, 231 annimmt und was durch vorliegende Urkunde zur, Gewissheit 
wird, am 14. August 1152 gestorben, der vom Kloster in Clairvaux erbetene Nachfolger nooh 
nicht eingetroffen, weshalb für ihn der Raum zur nachträglichen Beifügung seines — nooh nicht 
bekannten — Namens vorläufig freigelassen war. Die spätere Ausfüllung des Namens ist sodann 
unterblieben. 

Die Urkunde ist von der Hand desselben Schreibers wie die nachfolgende für Münster. 
Da auch in dieser Urk. der Raum für die spätere Eintragung des Namens des Abts von Eber- 
bach freigelassen ist, dürfte die Ausstellungszeit beider Urkunden sehr nahe zusammenliegen. 
Da die folgende Urk. die Indiction VII hat, folgt, dass der Schreiber dieser Urk. nach kaiser- 
licher Indiction rechnete ; es ist demnach diese Urk. zwischen August 14 und September 24, und 
zwar wahrscheinlich kurz vor September 24, die folgende kurz nach September 24 d. J. zu setzen. 

Die von Will S. 365, No. 61, gegebene Festsetzung „vor Juni tt erweist sich schon deshalb 
als verfehlt, weil der unter den Zeugen genannte Abt Harpert von S. Alban in diesen Tagen 
noch nicht Abt war, da sein Vorgänger Baldemar urkundlich noch am 25. Mai d. J. erwähnt 
wird, vergL Joann. n, 752. 

239. — 1158 vor Juni? 

Erzbischof Arnold von Mainz hebt den Verkauf der Güter 
des Klosters Altmünster zu Hohenheim und Hedenstadt an 
das Kloster Celle bei Würzburg auf, verpfändet dieselben an 
den Dompropst Herold von Würzburg und entschädigt das Kloster 
Altmünster durch Ueberweisung von sechs Pfund aus den Ein- 
künften zu Eltville und Erbach. Abbatissg autem et sororibus 

suis pro eodem predio de reditibus nostris singulis annis VI libras, HI in Alta 
villa et HI in Eberbach specialiter ad domuni carnium nostrarum pertinentes, 
restituimus tali pactione, ut cum predia illa fuerint soluta, in usum Maguntini 
archiepiscopi, qui tunc presideat, sex librg ill§ revertantur — — — — — 

Huius rei testes sunt: Hartmannus maior prepositus, Burchardus prepositus 
sancti Petri, Arnoldus custos maioris gcclesig, Sigelous decanus et prepositus sanctg 
Marig in campo, magister Willelmus, Hugo cantor, Hatzekinus prepositus sancti 
Mauricii, Embrico prepositus de Pinguia, Baldewinus prepositus sancti Johannis. 
De capellanis: Cunradus prepositus sancti Gingolfi, Rudingus, Gernotus, Bertoldus, 
Dragebodo, Hermannus canonicus sancti Martini, Marcwardus Augustensis canonicus. 
De laicis: comes Sigefridus de Morle, comes Bertoldus de Nithee, Gerhardus de 
Kelverowa, Marcwardus de Birgestat. De ministerialibus : Helpricus vicedomnus, 
Embrico filius Meingoti, Arnoldus magnus, Hermannus scultetus, Wienandus, 
Saleman, Ernestus waltpodo, Helmewigus dapifer, Godebolt et Hartmut marscalei, 
Herolt, Helmewich, Rudolf et complures alii. De civitate Wirceburgensi videlicet: 
Bernhardus parvus, Hartmannus filius Gerboldi, Bertoldus filius Loberici, Burchardus 
albus, Richelmus iuvenis filius Richelmi, Gernot filius Drutmanni de Brozzoldes- 
heim, Godefridus scinkae, Henricus de Inkesinken, Heinricus sanctipeleineus, 
Cunradus, Henricus qui dicitur seepfman. 



Digitized by 



Google 



176 1158 vor Juni? — 1158 September 24 — November 24. 

Acta sunt h$c anno dominicg incarnationis M.C.LYHI, indictione VI, reg- 
nante gloriossissimo imperatore Friderico, huius nominis primo. 

Or. mit wohlerhaltenem, aufgedr. 8. des Erzbischofr im Reichsarohiv zu München. Hier- 
nach gedr. Stumpf, A. M. No. 68. Will I, 366, No. 64; Wagner, Stifter II, 347, 363. 

£40. — Erzbischof Arnold von Mainz bestätigt dem Stifte S. Stephan 
die von seinem Begründer, dem Erzbischofe "Willigis ge- 
troffene Bestimmung, nach welcher demselben zwei Drittel 
des Zehntens zu Münster zustehen. — 1158 September 24 — 
November 20. 
C. In nomine sancie et individue trinüatis. Arnöldus divina favente dementia 
Moguntine sedis archiepiscopus. Cum in hac valle plorationis, ubi propter primi 
Pareiitis prevaricationem variis defectibus et erumpnis sumus expoeiti, nonunquam 
iusticia premitur et obruitur, officium est prelatorum, quos divina ordinatio domus 
sug speculatores constituit, subposito brachio eam quantum in ipsis est erigere et 
erecta sustentare et subditorum suorum quidem omnium, specialiter autem eorum, 
qui de sorte domini sunt, iuxta illud propheticum „pars mea dominus a causa* 
cognoscere et iuste iudicare ita videlicet, ut si que antiquata invenerint, studeant 
renovare et subtracta sive ahenata ad pristinum gquitatis statum revocare. Noverit 
igitur Christifidelium tarn presens etas quam secutura posteritas, qualiter prede- 
cessor noster sanctg recordationis Willigisus archiepiscopus inter cetera, qug con- 
tuht gcclesig beati Stephani prothomartiris in Moguntia, cuius ipse pia devotione 
et non parva diligentia fundator extitit, gcclesiam in Monsterliederbach 1 ) cum 
omni integritate legittime contradidit tali pactione et iure, ut dug partes decimarum 
aliorumque proVentuum ad cottidiang neccessitatis stipendia canonicorum pertinerent 
et sacerdos, qui in gcclesia illa pastoris sollicitudinem gerendo divina celebraret, 
de tercia parte procurationem haberei Has decimas cum ceteris proventibus 
prememoratg gcclesig beati Stephani canonici in libera et quieta possessione ad 
communem usum per multas annorum revolutiones habuerunt ita videlicet, ut ipsa 
temporis prescriptio actori, si forte quis contra eos esset, silentium imponeret 
Accidit autem, quod quidam Anseimus 8 ) iam dictg gcclesig prepositus Hermanno 
cuidam cognato suo gcclesiam illam in Monsterliederbach concederet et carnali 
tractus affectu omnes partes decimarum usui eius vendicare permitteret et ipse 
de sua facultate, quantum et quando de gcclesia illa constitutum erat, fratribus 
plenarie ministraret. Anselmo itaque vocatione dei corruptionis huius corpus 
exuenteßichardus 8 ) qui ei successit, cepit adversus prefatum Hermannum questiones 
movere et decimas necessitati fratrum pietatis intuitu collatas repetere. Hgc causa 
veritate et iusticia suffulta in tantum prevaluit, quod iam dictus Eichardus una 
cum fratrum suorum coüegio in generali synodo 4 ) coram digne recolendg memorig 



l ) Münster, Amt Höchst, üeber den dortigen Besitz des Stifts S. Stephan vergL die 
Urkunden von 1262 März 13, 1287 November 6; Vogel^S. 869. 
*) Propst Anselm urk. 1103. 
•) Propst Biohard 1122, 1124. 
4 ) Will, S. 282 No. 168, setzt die Synode in das Jahr 1125. 



Digitized by 



Google 



1158 September 24 — November 20. 177 

seniore Adalberto archiepiscopo ex iudicio et coniventia totius conventus synodalis 
decimas illas cum ceteris pertinentiis prestito iuramento obtinuit. Sed quia nonnum- 
quam euggestione hostis nostri diaboli necnon fragilitate vasis, quod possidemus, 
hoc quod in aliis reprehendimus, ipsi plerumque committimus, contigit, quod 
Richardus prepositus antedictam gcclesiam illam cuidam Godescalco consanguineo 
buo concederet in eundem per omnia modum, uti predecessorem suum eam con- 
cessisse supra memoravimus. Bichardo ergo ab amministratione prepositurg illius 
cessante cum fratres defectum paterentur, adversus Godescalcum illum queri- 
moniam moventes super iniusta decimarum suarum detentione eum in ius voca- 
bant. Ante decisionem autem huius causg contigit eundem Godescalcum ita etate 
et infirmitate gravari, quod non solum valetudine corporis, verum eciam sensuum 
privatus esset officio, unde iam dicti fratres caritativa compassione et humanitatis 
intuitu defectum suum voluntarie sustinebant, ut ipse in ultimo senio suo et ani- 
malis vigoris destitutione ex decimis Ulis posset habere solatium. HIo vero ab 
huius carnis ergastulo exempto supramemoratus conventus coram nobis in facie 
gcclesig nostrg causam suam renovans iterato iuramento priorem probationem 
confirmabat et ita iudicio $cclesi$ nostrg et auctoritatis nostrg licentia duas partes 
decimarum in Monsterliederbach cum aliis proventibus in possessionem suam et 
ad communem stipendiorum suorum usum recepit. Hanc donationem, probationem 
et requisitionem per omnes successiones temporum ratam et inconvulsam manere 
volentes presentis privilegii auctoritate communivimus et banno nostro confirma- 
vimufl. Si quis igitur huic rationabili facto nostrgque auctoritatis confirmationi aliquo 
modo obviare presumpserit, sciat se anathematis vinculo innodatum et, nisi resi- 
puerit, gterno supplicio deputatum. Huius rei testes sunt hi: Bernbardus Pather- 
burnensis episcopus 1 ), Hartmannus maior prepositus, Burchardus prepositus sancti 
Petri, Araoldus custos maioris gcclesig et Erphordensis prepositus, Gerlacus prepo- 
situs sancti Victori8, Sigelous decanus de domo beati Martini, magister Wille- 
helmus, Hugo cantor, Hetzekinus prepositus sancti Mauricii, Hartpertus abbas 
sancti Albani, 2 ) abbas de Eberbach, Anseimus abbas de Beschofesberch. 

De capellanis: Lodewicus, Cunradus, Rodingus, Heinricus, Dragebodo, Ortwinus. 
De canonicis gcclesig beati Stephani: Ekkehardus decanus, Gernotus magister, 
Fridericus cantor, Giselbertus, Bernoldus. De laicis: Sifridus comes de Moerle, Ger- 
hardus comes de Nurinkes, Bertoldus comes de Niete. De ministerialibus : Helpricus 
Ticedominus, Hermannus scultetus, Salmannus, Wienandus, Wernherus, Helmigus 
dapifer, Fridericus pincerna, Godeboldus et Hartmudus marscalei et complures alii. 
Acta sunt hgc anno dominieg incarnationis M .C ,L°. VULL ., indictione 
VII*, regnante gloriosissimo imperatore Friederico huius nominis primo. 



J ) Bischof Bernard I. yon Paderborn 1127—1160. 

') Bezüglich des hier für den Namen des Abts yon Eberbach zu dessen nachträglicher 
Eintragung freigelassenen Raumes, sowie der Datierung der Urk. ist bei der vorhergehenden Urk M 
welche yon dem Schreiber dieser Urk. geschrieben ist, schon das Erforderliche bemerkt. Die 
Urk. ist demnach bald nach September 24 und wenigstens vor November 20 zu setzen, an 
welcBem Tage der neue Abt Eberhard von Eberbach, wie Baer, Gesch. yon Eberbaoh I, 231 
wahrscheinlich macht, im Kloster anwesend war. 

Codex dipL Nm 1,1. 12 



Digitized by 



Google 



178 1159 August? — 1160 vor Juni 24. 

Or. im St-A. Das aufgedrückte 8. des Erzbischofs in braunem Wachse ist gut erhalten. 

Gleichzeitiges Indorsat: Preceptum de Munsterliederbach. 

Gedr. Joann. II, 519 nach einer vielfach fehlerhaften Copie und mit der unrichtigen Jahres- 
zahl 1159, welche in Georgisch, Regg. I, 638, Würdtwein, N. S. II, pag. XLV, Scriba, Kegg. m, 
No. 1107, Will, Regg. I, 370 u. a. übergegangen ist. Vogel, 8. 870, hat das richtige Jahr. — 
Aus der Datierung folgt, dass die Urk. in Abwesenheit des Erzb. ausgestellt ist 

241. — Ilbenstatt 1159 August? 

Erzbischof Arnold von Mainz bekundet, dass mehrere Mönche 
zu Ilbenstatt von den Grafen Sigfrid und Gerhard von Nürings 
und des letzteren Gemahlin Udelhild für 40 Mark Silber Güter 
zu Riedhausen kauften und ihrem Kloster schenkten, sodann 
später mit Unterstützung des Grafen Gerhard weitere Güter 
daselbst erwarben und gleichfalls dem Kloster schenkten, ferner 
praedium Henrici, quod ibidem possidebat, per mansum unum in 
Ginnenheim et Stirstatt commutabant. — — — — — — — — 

Unter den Zeugen Anseimus abbas de Beschhofesberg. 

Acta sunt haec anno dominicae incarnationis 1159, indictione XI 1 ), regnante 
gloriosissimo imperatore Friderico huius nominis primo. 

Gedr. Wenck Ib, 7. Nachweise bei Will, Regg. I, 369. 

242. — Erzbischof Arnold von Mainz schenkt dem Stifte 8. Maria 
zu den Greden die von der Abtei Schlüchtern angekaufte 
villa Urefo im Gau Einrich und den Zehnten von den 
Rodungen im Walde Hagenowe. — Bingen? 1160 vor Juni 24. 
C. In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Arnöldus dei gratia 
Moguntvne sedis humilis minister omnibus deum diligentibus tarn futuris quam 
presentibus gcclesiastici ordinis et secularis discipling et claustralis observantig. 
Status antiquus a patribus nostris studiosa devotione institutus et decora mode- 
ratione amministratus et conservatus idcirco in plenitudine sui decoris diu per- 
mansit et etiam fere usque ad tempora nostra perduravit, quia debita stipendia, 
quibus homo exterior reficiendus et sustentandus erat, sufficienter eis tunc tem- 
poris habundabant nee erat necessitas extrinseca, qug eos a divini officii conaer- 
vatione et contemplatione devocaret. Verum peccatis nostris exigentibus omnes 
communiter in tantam iam devenimus miseriam, in tantam perturbationis et con- 
fasionis voraginem impegimus et involuti sumus, ut etiam nobis, qui licet indigni 
episcopali tarnen fungimur honore, quid faciendum quidve sperandum sit, in dubram 
venerit. Justo enim dei iudicio venit super nos tribulatio et non exaudimur in 
necessitatibus nostris, quia omnes incessanter deum offendimus. Proinde hoc solum 
et unicum nobis est remedium, ut ad thronum gratig dei confugere festinemus, ai 
forte misereri, si parcere, si extentam super nos sug districtionis iram convertere 
dignetur in misericordiam. Huius rei consideratione nos salubriter compuneti et 
commoniti, ne penitus inutiles et sine fruetu coram domino inveniamur, quantum 
ipsius concesserit dementia, curam adhibere et operam dare parati sumus et semper 



l ) So statt VH. 



Digitized by 



Google 



1160 vor Juni 24. 179 

erimus. Quocirca notum esse volumus esse universis Christifidelibus, quod abbatia 
quedam sanctg Marig in Sluthere villam quandam Urefo vocatam in provincia, 
qug vulgo Einriche dicitur, sitam legittime quidem possedit, sed nullam inibi 
consequi poterat utilitatem, tum propter loci ipsius distantiam remotiorem, tum 
et maxime propter quorundam hominum perversorum violentiam et inquitationem. 
Communicato itaque consilio predictg gcclesig abbas Manegoldus et universi con- 
fratres sui consentiente et approbante venerabili confratre nostro Gebehardo Wirze- 
burgensi episcopo per manum advocati ipsorum Marcwardi de Grunbach prefatani 
villam Urefo nobis vendiderunt debita emptionis et venditionis sanctione et asti- 
pulatione utrinque adhibita et sollempniter peracta. Nos vero eandem villam per 
manum Gerhardi comitis de Nuringen suscepimus et in usus legittimg possessionis 
nostrg mancipavimus et, sicut condictum fuerat, domino abbati et monachis suis 
XXXVL marcas probati argenti persolvimus. Sed quia sacrosanotg genitricis dei 
Marig geclesiam ad gradus multis et diversis afflictam et adtenuatam calumpniis et 
miseriis compatiendo perspeximus, unigenitus ipsius filius cordi nostro inspiravit, 
ut canonicis ibidem deo famulantibus et statutis stipendiis carentibus aliquod 
solatium per eiusdem predii nostri collationem impenderemus. Adhibitis itaque 
gcclesig nostrg sapientioribus tarn clericis quam laicis per manum predicti Ger- 
hardi comitis prenominatam villulam Urefo cum omnibus pertinentiis suis tarn in 
familia, quam in gcclesia ibidem sita, de decimis, agris, pratis, pascuis, silvis, 
cultis et incultis, aquis aquarumque decursibus et ceteris emolumentis, qug ibidem 
in presentiarum sunt vel in posterum inibi provenire poterunt, super altare sanctg 
Marig delegavimus et in perpetuam possessionem ad usus fratrum destinavimus. 
Ne quis etiam preter nostram et successorum nostrorum personam ius advocatig 
ibidem sibi usurpare presumat, sub anathemate contradicimus et prohibemus. 
Proinde, quod bonis serviciis finem meliorem succedere et apud deum salubre et 
apud liomines est laudabile testante scriptura „Non cesset manus tua operari, 
quod bonum est" hgc nos verba non profunctorie, sed oculata attendentes animad- 
versione predictis fratribus nostris habundantiori compassione subvenire et provi- 
dere curavimus et cottidiana adhuc eis ampliare stipendia hoc modo decrevimus. 
In silva hagenowe quamplurima iam facta sunt novalia, quorum decimas, que 
nostri iuris fuerunt et ad episcopalem nostram iusticiam libere et sine omni con- 
tradictione spectabant, sano usi consilio fratribus concessimus et ad roborandam 
possessionis ipsorum firmitatem propria manu nostra super altare sanctg Marig 
predictas decimas delegando tradidimus. Fundum autem prefatg silvg hagenowe 
ad proprietatem et legittimam possessionem sanctg Marig et fratrum pertinere 
omnes, qui in iHa vicinia circumquaque commorantur, simul in unum divites et 
pauperes manifeste noverunt et unanimi sententia et voce consona confitentur, 
quocirca tarn humano iudicio, quam iure ecclesiastico universis Christifidelibus 
perspicue patet et irrefragabiliter constat, prefatam silvam cum omnibus suis 
novalibus et decimis et universis, qug ibidem fieri poterint, emolumentis ipsorum 
usibus fratrum integraliter subservire debere nee ullum hominem in his novalibus 
aliquid iuris vel potestatis habere sine fratrum communi voluntate et concessione. 
Ut autem quiete sine omni infestatione alieuius persone hgc nostra fratribus collata 

12* 



Digitized by 



Google 



180 1160. — 1160. 

beneficia rata et inconvulsa omni evo permaneant, hanc nostrg donationis cartam 
inde conscribi et ßigilli nostri impressione roborari fecimus et ex auctoritate dei 
omnipotentis et sanctorum apostolorum Petri et Pauli et nostra precipimus et snb 
anathemate contradicimus, ne quis ausu temerario invadere ßive infestare seu 
grayare aliquo modo hanc fratrum legittimam possessionem presumat. Statuimus 
etiam, ut canonici, quibus hoc nostri in prandii solatium divina opitulante gratia 
contuümus, diem ordinationis nostre annuatim celebrent et post depositionem 
tabernaculi nostri anniversarium nostrum debitis semper exequiis servent et inter- 
cessorias ad deum pro nobis offerant cottidie preces et orationes. Huius rei 
testes sunt de clero: Hartmannus prepositus sancti Martini et sancti Stephani, 
Burchardus prepositus santi Petri, Arnoldus custos, Sigelous decanus et camerarius, 
magister Willelmus, Hugo cantor, Christianus prepositus sanctg Marig ad gradus, 
Gerlaus sancti Yictoris prepositus, Hetzekinus prepositus sancti Mauricii, Embrico 
Pinguensis prepositus, Cunradus sancti Gingolfi prepositus. Capellani: Lodewicus, 
Rudingus decanus, magister Gernotus. Laici: Gerhardus comes de Nürmges, 
Helpricus vicedominus, Godeboldus marscalcus et alii quam plures tarn clerici 
quam laici. 

Acta sunt autem hgc anno dominicg incarnationis M .C°.LX°, indictione 
VLLL a , regnante Priderico gloriosissimo Romanorum imperatore huius nominis 
primo, anno vero imperii eius Villi . 

Or. auf der Universitätsbibliothek zu Heidelberg. Das in der linken unteren Ecke auf- 
gedrückt gewesene 8. ist abgerissen. Faosimile von der Hand Bodmann's, mit Zeichnung des 
damals noch wohlerhalten vorhandenen Siegels in dessen Nachlass zu Miltenberg. 

Gedr. Joann. II, 645. Vergl. die Nachweise bei Scriba m, 1110, Will I, 375, sowie 
Boettger, DiSeesangrenzen I, 136. 

243. — Eberard zu Hattenheim trifft bei seinem Eintritte in das 
Kloster Eberbach — sub abbate domino Eberardo — 
Bestimmungen über den Anfall seiner Güter an das Kloster 
und an seinen Schwiegersohn Adelhun. — 1160. 

Huius rei testes sunt: David sacerdos, Henricus, Eberardus, Otto, Gozwinus, 
Godefridus. 

Acta sunt hgc anno incanmtionis domini M .C°.LX ., gpacta XI a ., indic- 
tione vm a . 

Or. im St.-A. Das aufgedrückte S. ist jetzt so beschädigt, dass nicht mehr festzustellen 
ist, ob die yon Rössel besorgte Abbildung bei Baer, Gesch. yon Eberbach I, Taf. V, 1 völlig 
genau ist. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 42. Aus der Anführung dieser TTrk. bei Bodmann S. 83 
regestiert Roth I, S. 30, Ko. 29, 30 die Urkunde zweimal. 

In dem Abdrucke Rosseis ist zu berichtigen: S. 42, Z. 1: sancte — individue; Z. 2: evi; 
Z. 7: domno; Z. 8: die Worte „Mari^ in Eberbahs con" sind nicht von der Hand des Schreibers 
der Urk., sondern von der" des Schreibers der Eberbacher Relation yon 1174, No. 263, der uns 
öfter beschäftigen. wird; Z. 20: ecolesie. 

2M. — 1160. 

Gerlacus de Lorecho. 
Bodmann S. 333. 



Digitized by 



Google 



1160. — 1162. 181 

ms.— \m. 

„Udalrich von Lindau (Bruder des Klosters DenkendorfP) 
„legt durch Schenkung den Grund zur Gründung der Colonie 
„zum Rödchen, Ordens zum L Grab." 

„Jfoc. in Stuttgarter öffentlicher Bibliothek/ 

Regest bei Roth I, S. 13. 

Die hier benutzte Stelle findet sich im Cod. histor. fol. 307, S. 13 der Stuttgarter 
Königlichen Bibliothek, ich verdanke dieselbe, sowie die Mittheilung, dass dieselbe bereits bei 
Scheidlin, Beiträge zur Gesch. des Herzogth. Wirtemberg II, 21 gedruckt, der Freundlichkeit des 
Herrn Oberbibliothekars Dr. Heyd. Die fragliche Stelle im Verzeichnisse der Pröpste yon Denken- 
dorf betrifft den Abt Conrad III. und lautet: „Is magistrum Udalricum de Lindavia sua regione 
attraxit, qui se et libros plurimos huio loco contulit hancque ecclesiam cum dote et decimis, 
quam sacerdos extraneus hactenus possedit, deinceps cum cura animarum in proprios usus 
oedere obtinuit ab Heermanno episcopo Constantiensi anno Christi 1160, septima idus Junii." 

Wie ans dieser Stelle die Stiftung der Niederlassung Rode im Rheingau herausgelesen 
werden konnte, ist nicht ersichtlich. 

246. — Conrad, erwählter Erzbischof von Mainz, bekundet, dass 
das Stift S. Maria zu den Greden sein Gut zu Nordenstatt 
unter bestimmten Bedingungen verpachtet habe. — 1162. 

C. In nomine sancte et individue trmitatis. Ego Cünradus divina favente 
dementia Moguntinf sedis electus universis Christi fidelibus presentibus et futuris 
notum esse volumus, quod venerabiles fratres sanct$ Marig ad gradus in Moguntia 
sibi suisque snccessoribus providentes predium, quod ipsi in villa, qug dicitur 
Nordenstat, possident, quibusdam Friederico videlicet et Regenmaro sub certo 
pactionis tenore unanimiter concesserunt. Sed et nos, ne alicuius litigii contro- 
versia inter eos in posterum emergeret, utrique providentes parti huius pacti 
formulam scripto mandare et sigilli nostri impressione signare curavimus. Predicti 
itaque fratres predium, quod ante dictum est, Ulis duobus, Friederico videlicet et 
Regenmaro iam prenominatis, hoc scilicet pacto concesserunt, ut singulis annis 
infra octavam sancti Martini duo talenta persolvant et homines terram illam 
inhabitantes atque colentes non pecunig exactione (aut) a ) alicuius iniurig molestia 
ledant et hanc quamdiu vixerint uterque vel alter licite possideant. Post decessum 
eorum nee uxores eorum nee filii nee ali(us) b ) heres eorum aliquid iuris in 
predieta terra obtineant. Si vero ab hoc pacto exorbitaverint, ut videlicet 
pensionem prefixo termino non persolverint vel illius terrg eultores iniuriose 
molestaverint, hgc supradieta pactio prorsus in irritum revocabitur et predium 
illud fratres sepius dicti euieunque voluerint libe(ro arbitrio) ) concedere poterunt 
Huius autem actg rei testes sunt hi: Christianus maioris ^cclesig prepositus, 
Arnoldus custos, Sigelous decanus, Gerlaus prepositus sancti Yictoris, magister 
Willelmus, Hugo cantor, Hezekinus prepositus sancti Mauricii, Embrico Pinguensis 
prepositus, Godefridus prepositus in Frankenefort et ceteri canonici de domo. 
De saneta Maria:- magister Cünradus, Folradus, Godeböldus, Marcwardus, Sal- 



*) Ergänzt von Würdtwein. 

*) Ehenfalls. 

°) Würdtwein's Ergänzung liherrime ist verfehlt. 



Digitized by 



Google 



182 1162. — 1162-1165. 

mannuB, Nanzo*) et ceteri fratres. Laici: Lodewicus prefectus, Fredericus pala- 
tinuB frater episcopi, Marcwardus. Ministeriales: Dudo camerarius, Embrico vice- 
dominus, Petrus scultetus, Arnoldus rufus et multi alii officiati et ministeriales. 

Acta autem sunt hec anno dominicg incarnationisM.C.LX°.II ., indictioneX*., 
regnante Prederico Romanorum imperatore semper augusto, huius nominis prima 

Or. im St.-A., an dem linken Rande beschädigt. Das wohlerhaltene, spitzovale S. des Erz- 
bischofs in braunem Wachse ist mit Pergamentstreifen in der unteren linken Ecke der Urk. befestigt 

Gedr. Würdtwein, N. 8. II, S. XLIX, das 8. abgebüdet daselbt 8. XLVL 

Vergl. Varrentrapp, Erzb. Christian 8. 125; Scriba, Regg. HI, 1111; Will n, 2, No. 14. 

*247. — 1162— 1165. 

Erzbischof Conrad I. von Mainz befreit das Kloster Eberbach, 
dessen Höfe und sämmtliche Besitzungen von allen Beisteuern 
an das Erzstift und verbietet seinen Beamten, solche zu erheben, 

quamdiu donante deo vita fungimur et Moguntine cathedre presidemus — 

futuros quoque successores nostros fideliter commonemus et obtestamur, ut proprie 
salutis et felicitatis intuitu fratribus pretaxatis hanc ipsam remissionis gratiam 
indulgeant. 

O. D. 

Angebliches Or. im St.-A. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 46; Auszug Bodmann 8. 782. 

Fälschung des Eberbacher Mönches, von welchem No. 262 und die gefälschten Urk. Ton 
1174, 1178, No. 264, 269, 270, die Relation von 1174, No. 263 u. a. herrühren, und zweifellos von 
dessen Hand geschrieben. Die Anfertigung fällt in die auf die Absetzung Conrads folgende 
Regierungszeit des Erzb. Christian I., 1165 — 1183, genauer wahrscheinlich etwa 1174 — 1178. 
Hierüber sind die Ezourse zu den genannten Urk. zu vergleichen, in welchen die auch für diese 
Urk. geltenden Beweise für die Fälschung eingehend erörtert sind. — Bezüglich der vorliegenden 
Urk. tritt hinzu, dass die aus derselben oben mitgetheilten Worte eine unverkennbare Hindeutung 
enthalten auf Conrads Removierung und seinen Aufenthalt ausserhalb des Erzstifts. Die Worte 
quamdiu — presidemus würden nach seiner Rückkehr 1183 schwerlich geschrieben sein. Ebenso- 
wenig würde Conrad nach 1183 diese Ermahnung an seine Nachfolger, welche offenbar einen 
Druck auf den Erzb. Christian ausüben soll, geschrieben haben, sondern die Bestimmung 
jedenfalls fester und bestimmter gefasst haben. Bodmann 8. 782 nahm 1183 als Ausstellungs- 
jahr an. Das für die Urk. verwandte Pergament ist 54 cm. hoch, 45 cm. breit, die Schrift 
nimmt 24 cm. ein, der untere Theil von 30 cm. Höhe, also mehr wie die Hälfte, ist unbeschrieben. 
Doch sind daselbst noch drei Linien für den weiteren Text gezogen, ein Beweis, dass die Urk. 
nicht vollendet und die beabsichtigte Aufführung von Zeugen unterblieben ist. Das auf dem 
unteren Theile befindliche 8. des Erzbischofs in braunem W. ist wohlerhalten, dasselbe ist ein 
Abdruck des ächten Stempels, aber später mit Hülfe eines schmalen Pergamentstreifens, der 
durch einen in das Pergament gemachten Einschnitt gezogen ist, auf die Urk. befestigt. Es ist 
ein Abdruck des Stempels, mit dem Conrad nach seiner Rückkehr siegelte, abgebildet "Würdt- 
wein, N. 8. III, 8. VIII, und wird wahrscheinlich von einer ächten Urk. abgelöst und auf diese 
Urk. befestigt sein. Die Umschrift „f Chonrad 9 di. gra. Sabinensis epo. Maguntine sedis 
archiepc." ist sehr deutlich und noch wohl lesbar. Die von Rössel gegebene Beschreibung der 
Urk. und ihres 8. : „Das aufgedr. gut erhaltene Siegel zeigt den älteren Typus, jedenfalls vor 1196, 
„ihrer Schreibart nach stammt die Urk. aus der ersten Zeit Conrads 1160 — 1163 (!!). Umschr.: 
„f Chuonrad. di. gra. Sabinensis Leg. (!) Maguntine . sedis . archiepc." ist äusserst flüchtig und 
fehlerhaft; zudem ist aus Versehen im Regeste Erzb. Arnold I. als Aussteller genannt. Dass 
das Siegel später auf die Urk. geheftet, vermuthet schon Scholz, de Conradi I prinoipatu terri- 
toriali S. 15, vergl. 16, 34, 35. Der Tenor der Urk. ist fast wörtlich wiederholt in dem auf 
Grund derselben ertheilten Privileg des Erzb. Sigfrid II. von 1208 December 31. 



*) Würdtwein falsch Hanzo. 



Digitized by 



Google 



1163 Februar 6. — 1163. 183 

248. — Papst Alexander III. nimmt das Kloster Eberbach und dessen 

Besitzungen in seinen Schutz. Genannt werden die Güter 

zu Hargarden, Treysen, Richardeshusen u. a. — Paris 1163 

Februar 6. 

Datum Parisiis, per manum Hermanni sancte Romane ecclesie subdiaconi et 

notarii, VUi. idus Februarii, indictione XL, incarnationis anno M .C.LX°.II., 

pontificatus vero domini Alexandri pape KI. anno quarto. 

Or. im St.-A. Bulle an rothseid. Schnur, wie bei Diekamp, Mitth. des Oest. Instit. für 

Geschichtsforschung in, S. 627, No. 18. Auf der Rucks. 1. von der Schnur Rm. Gedr. Baer, 

Beitr. II, 257; Rössel, I, 49 mit Facsimile der Rota und des Monogr. und mit 1162. 

m — 1163 Februar 28. 

Erzbischof Conrad I. yon Mainz bestätigt den Vergleich 
zwischen dem Propste Arnold yon S. Maria in campis bei Mainz 
und seinem Stifte wegen der Verwaltung der Praebenden — — 

Sunt autem hec, que fratribus pro canonice stipendiis assignavit; et quic- 

quid ecclesia habet et quicquid habet in Wickere — — — 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis MCLXTTI, indictione XI, regnante 
serenissimo Romanorum imperatore Friderico, in nomine domini amen. 

Data per manum Ruperti Muckestadensis prepositi et notarii curie, II. kalendis 
MarciL 

Gedr. Joann. II, 687. 

Vergl. Scriba Kegg. III, 1112; Will n, 3, No. 17. 

250. — Kaiser Friedrich I. nimmt auf Bitte der Aebtissin Hilde- 
gard das Kloster Rupertsberg in seinen Schutz. — Mainz 1163 
April 18. 

Unter den Zeugen Erzbischof Conrad yon Mainy. 

Signum domini Friderici Romanorum imperatoris invictissimi. 

Ego Christianus cancellarius vice Conradi Moguntini archiepiscopi et archi- 
cancellarii recognovi 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis MCLXTTT, indictione XI., regnante 
domino Friderico Romanorum imperatore gloriosissimo, anno regni eius XI ., imperii 
vero TEL 

Data Moguntie XITTI. kal. Maii. 

Gedr. Guden I, 245; Beyer, M. U.-B. I, 694. 

Vergl. Weidenbach Regg. Bing.; Stumpf No. 3979; Mülverstedt, Magdeb. Regg. I, 586; 
Wül D, 4, No. 21. 

251. — Erzbischof Conrad I. von Mainz legt den Streit zwischen 

dem Kloster S. Jacob zu Mainz und Conrad von Rüdesheim 

wegen des Hofes Gladenbach bei. — 1163. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Cunradus divina misericordia 

Moguntinus electus. Noverint universi tarn futuri Christi fideles, qualiter dominus 

Godefridus abbas ecclesie sancti Jacobi apostoli comparavit a Berta legali vidua 

Conradi de Heppinheffte curiam Cladinbach in Binegowe, quam ob longam 

loci distantiam sibi, ut par est, ad plenum emancipare non poterat. Hanc ob rem 



Digitized by 



Google 



184 1163. — 1166 August 15. 

communi fratrum suorum consilio tradidit eam Embrichoni ringravio in hereditatem 
et perpetuam possessionem hoc apposito, ut ipse vel heredes sui, ad quemcunque 
eorum dicta curia pervenerit, prefato domino Godefrido seu fratribus suis annuatim 
in festo sancti Remigii XXV. maltra ßiliginis Moguntine niensure et Xu. solidos 
Coloniensium denariorum ex eadem fideliter persolvant. Procedente autem tempore 
idem ringravius, quando cum domino nostro imperatore Priderico Longobardiam 
profectus predictam curiam Cunrado de Rudenesheim vendidit, qui hucusque censum 
ex eadem stipulatum de anno in annum persolvere recusavit Hinc dominus Gode- 
fridus querelam contra eum movebat non iniustam et antedictam curiam ex iure 
census non soluti ad se et fratres suos sine onni contradictione rediisse affirmabat. 
Sed Cunradus prenotatus causam simpliciter denegans eandem curiam a ringravio 
predicto comparasse et eandem decem fere annis ab onni onere et censu liberam 
possedisse asserebat. Tandem hec discordia nobis mediante nostra aliorumque 
amicorum interpositione ita complanata est, ut prefatus Cunradus in quieta posses- 
sione prenominate curie permanere debeat, contra vero censum supra notatum, 
quem retro annis ringravius fideliter persolvit ex eadem, etiam imposterum domino 
Godefrido et fratribus suis tarn in siligine quam in denariis annuatim tempore 
statuto persolvere et eis, ut dignum est, preteritum sine mora restituere teneatur. 
Ut autem huius compositionis tenor permaneat immobilis, presentem paginam 
conscribi et sigilli nostri impressione firmari iussimus. Huius rei testes sunt: 
Christianus maior prepositus, Sigilo decamus, Arnoldus custos, Hugo cantor, Wil- 
helmus magister, Hazechinus prepositus, Cunradus prepositus, Sifridus, Gerhardus, 
Wernherus canonici maioris ecclesie. Laici: Rupertus et Heinricus de Nassowe, 
Emicho irsutus comes, Gerhardus comes de Nuringis, Wernherus de Walebach, 
Embricho comes Reni, Wernherus de Bolanden, Hartradus de Merinberc, Cun- 
radus de Leitgastere, Embricho de Winkelo, Wernherus dapifer, Arnoldus Rufds 
et alii quam plures. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis M.C.LXHI., indictione XL, 
regnante glorioso Friderico Romanorum imperatore augusto huius nominis prima 

Abschr. von Schott in dem Urkundenbuche zu dessen Geschichte des Rheingräfl. Hauses; 
hiervon die nicht genaue Abschr. von Kindlinger 137, 48. 

Nach letzterer Abschr. gedr. Roth II, 7; Auszug bei Bodmann 8. 126; Wffl H, 5, No. 24. 

252. — Cöln 1166 August 15. 

Erzbischof Reinald von Cöln zählt die Besitzungen der 
Abtei Siegburg auf. — — — — — — — — — — — — 

In Brubach beneficium ab Everhardo de Steine et iuniore Constantino de Orbach 
precio receptum reddit annue vini carratam. — — — — — — — — 

Preterea comes Everhardus de Seina cum quadam vice pene ad mortem egrotaret 
in Siegeberg, pro sepultura sua contulit eidem cenobio vinearum portionem quam 
habuit in Brubach, quam sanitati redditus ita retinuit, ut donec superviveret 
hamam vini daret annuatim, quam portionem pecunia prerogata per abbatem 
libere optinuit ecclesia. Cuius predii equa portio, que alteri fratri comiti Heinrico 
competebat, eo defuncto pro anima ipsius et sepultura collata est ecclesie. Item 
Ludewicus comes Thuringie pro Cünegunda comitissa matre uxoris sue predium 



Digitized by 



Google 



1166 August 15. — 1167. 185 

in Brubach tali conditione tradiderat, ut post obitum Godeberti, qui habebat hoc 
in beneficio, libere illo potiretur ecclesia, cuius usnm fructuarium precio dato 
sepe dictus abbas redimens liberam fecit possessionem. — — — — — — 

Scripta sunt hgc et confirmata a nobis anno dominice incarnationis Millesimo 
centesimo sexagesimo sexto, indictione quarta decima, ubi testes interfuerunt. 
Data Colonie, octavodecimo kalendas Septembris, imperante domno Friderico 
Romanorum imperatore invictissimo, anno regni eius quartodecimo, imperii 
nndecimo, anno pontificatus domni Reinoldi Coloniensis archiepiscopi primo. In 
dei nomine amen. 

Gedr. Lacomblet U.-B. I, No. 421. 

253. — Propst Heinrich von Bingen und sein Bruder Symon 
schenken dem Kloster Schönau ihren auf Lebenszeit an 
eine Frau Mechtild, welche innerhalb sechs Jahren für das 
Kloster ein Haus zum Werthe von zehn Mark erbauen soll, 
verpachteten Hof zu Lorch. — 1167. 

Quoniam, ut ait Augustinus, operamini, quod bonum est, dum tempus habetis. 
Notum sit omnibus tarn futuris quam presentibus, qualiter ego Heinricus Pin- 
guiensis prepositus et Symon frater meus curtim quandam in Lorcho, que nobis 
hereditario iure successerat, gloriose genitrici dei Marie et sancto Florino in Sco- 
nowa pro salute animarum nostrarum per manum mundiburdi nostri Embrichonis 
absque omni contradictione contradidimus. Erat autem matrona quedem religiosa 
ac deo devota nomine Methilt, quam ob multarum precum ipsius instantiam et 
dilectionem participem nobiscum orationum statuimus, ita eciam ut nobiscum cohere- 
dem predictg curtis faceremus et per manum mariti eius nomine Wignandi viri 
boni nobiscum contradi prefatg gcclesig permitteremus. Predicta igitur Mehtilt 
tantg dilectionis ac devotionis nostre non immemor et ut deo de sua largitate 
offerret, domum quandam, que decem constaret marcas, se edificaturam in loco 
vicino domui bone, ubi aliquando torcular situm fuerat, per consensum mariti sui 
Wignandi infra sex annos nobis et gcclesig compromisit. Nos itaque hec pie 
considerantes curtim prefatam, quam eis inhabitandam concesseramus et censualem 
feceramus, singulis annis ad tres fertones censum eis indulsimus et ad finem vitg 
sug inhabitandam eis concessimus sicque postmodum libere vacaret ecclesie. 
Statuimus etiam ad peticionem mundiburdi nostri Embriconis, si quis heredum 
nostrorum sive nos videlicet soror sive frater et non alii heredes sepedictam curtim 
desiderarent, viginti marcas prefate gcclesig contraderent et abbas et fratres inde 
allodium sibi et gcclesig compararent et post vite nostre decessum ac venerabilis 
matrone Mehtildis nobis annuales. exequias sicut condictum est devote celebrarent. 
Intererant autem huic tradictioni viri honesti, videlicet Arnoldus filius Dudonis, 
qui Dudo tunc Jherosolimam ierat, et Heinricus, qui dicitur miles, et Herlewinus, 
quos etiam super eodem facto, ne aliquo malo scindi posset ingenio, sicut moris 
terre illius est, manusfideles accepimus et fidecommissarios statuimus. Litererat 
quoque monachus quidam de predicta Sconowa nomine Erenfridus et quidam 



Digitized by 



Google 



186 1168. — 1170. 

illius cenobii conversus nomine Richardus et maior villg Lorcho et Fridebolt miles 
et alii quidam. Et ut hec traditio stabilis et inconvulsa permaneat et quia hominum 
labilia sunt ingenia ac mutabilia, hanc traditionem nostram presenti cartule 
inscripsimus ac sigilli nostri impressione insigniri ac roborari fecimus. 
Acta sunt hec dominice incarnationis anno M°.C°.LX.V11 . 

Or. im Besitze des Vereins für Nase. Gesch. Das aufgedr. S. des Aasstellers in braunem 
W. am Rande beschädigt, dasselbe zeigt einen Geistlichen in halber Figur, die r. H. segnend 
erhoben, in der 1. ein geöffnetes Buch. Ton der Umschr. erhalten f Heinr pi. 

Vergl. Nass. Annahm XV, 148. 

£54.-1168. 

Marquardus filius Hunonis schenkt dem Stifte S. Stephan zu 

Mainz Güter zu Eltville, insuper vineam ibidem ad carradas X., id 

est iugera duo cum dimidio etc. 

Im Auszüge mitgetheilt Bodmann S. 907. 

255. — Erzbischof Christian I. ron Mainz schlichtet einen Streit 
zwischen dem Kloster Johannisberg und dem Rheingrafen 
Embricho. — 1170. 
In nomine sancte et individue trinitatis. Christianus divina favente dementia 
Maguntine sedis archiepiscopus universis has litteras inspecturis salutem in 
domino. Hotum esse volumus, quod super omni dissentione et controversia, que 
inter dilectos in Christo abbatem et conventum sancti Johannis in Biscovesberc 
ex una et dilectum fidelem nostrum Embrichonem ringravium*) ex parte altera 
hactenus vertebatur super tres mansos arabilis terre in Budinheim sitos, quos 
pater suus Embricho eo tempore, quo iussu predecessoris nostri Heinrici beate 
memorie Romam profectus est, dictis fratribus pro quadam peccunie summa vendidit 
et lege redemptionis contulit possidendos, nostro tandem aliorumque ecclesie nostre 
prelatorum interventu talis intercessit compositio b ), quod predictus abbas et con- 
ventus prefato Embrichoni dabunt Vlll. libras annuorum reddituum in Rinegowe 
in villis videlicet Rudinsheim et Hattinheim in festo divi Martini percipiendas, 
Embricho autem pro se et fratre suo abrenunciävit omni iuri et actioni, que c ) 
in predictis mansis hactenus habere videbatur contra eos et sie omnis dissensionis 
materia, que inposterum inter partes prenotatas possit suboriri, sopita est et penitus 
sublata. Et ut hec compositio rata et firma permaneat, presentem paginam 
exinde conscribi et sigilli nostri impressione firmari fecimus. Huius rei testes 
sunt: Arnoldus maior prepositus, Dudo prepositus sancti Johannis, Johannes pre- 
positus, Heinricu8 cantor, Syfridus, Adelbero, Conradus et item Conradus canonici 
maioris ecclesie. Laici: Gerhardus comes de Nuringen, Conradus irsutus comes, 
Walterus de Huson, Hartmannus de Büdingen, Wernherus de Bolanden, Em- 
bricho de Heppinhefte, Godeboldus de Wierbach, Dudo camerarius, Arnoldus 
Rufus, Pranco pincerna et alii quam plures. 



a ) Moguntine, disseneione, rinegravium u. a. bei Roth sind Lesefehler. 

b ) composicio desgl. 

°) quam desgl. oder willkürliche Aenderung. 



Digitized by 



Google 



1170. — 1171 August 9? 187 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis M.C.LXX., indictione III, impe- 

rante gloriosissimo imperatore Friderico feliciter amen. 

A beehr, yon Schott, hiernach Kindlinger 137, 49; nach letzterer Abschr. gedr. Roth II, 9; 
Anführung bei Bodmann S. 45; Will II, S. 29, No. 77, sodann irrthümlich nochmals S. 37, 
No. 117. Das letztere Bögest ist demnach zu streichen. 

256. — Erzbischof Christian I. von Mainz schenkt dem Stifte 
S. Maria zu den Greden bestimmte Einkünfte an Geld, 
Wein und Brod aus dem Hofe zu Erbach. — Mainz 1171 
August 9? 
In nomine sanete et individue trinitatis. Cristianus dei gratia Maguntine 
sedis humilis magister. Imperator regni gterni et ianitores celestis curie tante 
pietatis sunt et clementie, quod pro terrenis eterna restituunt. Corde contritis et 
humiliaÜB sempiterna gaudia conferunt et pro elymosinis, que peccata redimunt, 
paradisi beatitudinem impendunt. Nos igitur preclara predecessorum nostrorum 
yestigia sequi volentes aliquid in gazophylatium dei imponere volumus, ut a vero 
et a iusto samaritano cum redierit, in eterna vita maiora premia reeipere 
mereamur. Quocirca universorum Cristi fidelium clericorum et laicorum presens 
noverit etas et successura posteritas, quod nos intuitu retributionis gterne dilectis 
filiis nostris fratribus sanete Marie in gradibus presentibus et futuris ad cele- 
brandam annuatim cenam domini concedimus et largimur XXV solidos bonorum 
nummorum de villa nostra, que vocatur Eberbach, pro habendis piseibus singulis 
annis et de cellario nostro in Maguntia unam amam vini boni et tot panes albos, 
quot fieri possunt de uno maldro tritici, ut se nobis devotiores exhibeant ad 
conficiendum sanetum crisma 1 ). Ptecipimus itaque in virtute dei et sub obtentu 
gratie nostre ministris nostris, ut hec nostra statuta predictis fratribus sanete 
Marie, sicut a nobis statutum est, singulis annis persolvant statuentes atque 
rogantes, ut idem beneficium a successoribus nostris pleno conservetur. Ut autem 
hoc verius credatur et ab omnibus inviolabiliter conservetur, presentem inde 
paginam scribi et nostro sigillo feeimus insigniri. 

Datum Maguntig, anno dominice incarnationis M .C Ö L°XXI°, V°. nonas*) 
Augusti, in presentia et testimonio Burchardi prepositi saneti Petri, Warnerii 
prepositi sanete Marie in campo, Henrici prepositi Pinguensis, Gottofredi prepositi 
de Frankenefort, Henrici cantoris maioris gcclesie, Arnuldi prepositi de Difendal, 
Hermanni prepositi de Geismari, Frederici decani et Cristiani cantoris saneti 
Stephani, Henrici decani saneti Victoris et copiose multitudinis clericorum et 
laicorum, qui presentes erant: GerlacuB videücet comes de Veldenza, Walterus 
de Husen et Fridericus filius eius, Dudo camerarius, Conradus vicedominus, 
Embrico ringravius, Arnuldus Bufus, Bembodo de Pinguia a ), Merbodo de Sovlen- 



a ) Arnuldus Rufus de Pinguia Joannis, wohl durch Versehen. 

') Yergl. die folgende ürk. yon 1258 December 13. 

*) An dieser auffallenden Datierung nimmt auch Yarrentrapp S. 133 Anstoss, er ändert 
Y. Nonas in IY und setzt die Urk. auf August 2. Vielleicht liegt es näher, den zweifellos vor- 
handenen Fehler des Schreibers in Nonas zu suchen und diese in Idus zu ändern; die Urk. 
wurde dann auf August 9 zu setzen sein. Will n, 29, No. 80 folgt Yarrentrapp. 



Digitized by 



Google 



188 1171 August 9? — 1171. 

heim, Diterus scultetus, Petrus de veteri monasterio, Godescalcus officiatus et 
alii quam plures. 

Or. im St.-A. Das angehängt gewesene Siegel ab. 

Absohr. im Copiar des Stifts S. 13 zu Darmstadt. 

Gedr. Joann. II, 648; mit Fortlassung der Zeugen bei Camici, Cristiano arcivescoTO etc. 
S. 87; Büsching im Magazin für die neue Historie 13, 530; vergl. Varrentrapp, Erzb. Christian 
S. 43, 133. 

257. — Erzbischof Christian L von Mainz befreit die Güter des 
Klosters Rupertsberg im Rheingau und in allen dem Erz- 
stift Mainz zugehörigen Orten von allen erzbischöflichen 
Steuern. — 1171. 

C. In nomine sancte et individue trinitatis. Cristianus dei gratia Magunting 
sedis archiepiscopus omnibus Christi fidelibus tarn presentibus quam futuris. Si 
quid yenerabilibus locis ad subsidia deo inibi servientium de his, que iuris nostri 
sunt, contulerimus, speramus et nobis et nostris successoribus ad perpetuam 
salutem profuturum, quibus inde memoria debetur orationum. Noverint igitur 
fideles tarn nostre, quam post future etatis, qualiter ego Cristianus Maguntine 
metropolis humilis provisor pro honore sancte dei genitricis ad ecclesiam eius, 
que sita est Pinguig in monte sancti Ruberti, talem iuris nostri usum propria 
manu ex consensu et hortatu priorum meorum contradidi, ut in pago Rheni et 
in omnibus locis, qui nostre attinent ecclesig, de curiis aliisve possessionibus 
ßanctimonialium in prefatg ecclesig cenobio deo famulantium nullum deinceps 
supplementum episcopali nostre peticioni a nostris dispensatoribus exigatur, sed 
ab huius pensionis debito libera prorsus omnia que illic ad eas spectant ex 
auctoritate nostre traditionis perpetuo iure habeantur. Et quoniam licet episcopis, 
ut de facultatibus capitaneg ecclesig pauperiores adiuvent ecclesias, ut hec nostra 
tradicio et nostris et successorum nostrorum temporibus inconvulsa perseveret, 
huic actionis contestativam paginam nostri impressione sigilli roboravimus. Testes 
quoque, quibus presentibus actum est, annotavimus. Hi sunt: Amoldus maior 
prepositus, Burcardus sancti Petri prepositus, Wernherus in campo sancte Marie 
prepositus, Bertoldus sancte Marie ad gradus prepositus, Heinricus cantor, Sifiidus 
sancti Johannis prepositus, Cunradus prepositus, Hermannus prepositus, Egeno, 
Babo, Helet, Berengerus cellerarius, Cunradus. Laici : Gerlacus comes de Veldenee, 
Gerhardus comes de Horinges, Cunradus comes de Bouminburc, Walterus de Husen, 
Hartmannus de Butingen, Volmarus de Meti, Wernherus de Bonland, Dudo 
camerarius, ringravius senior et ringravius iunior, Arnoldus Rufus, Reimboto, 
Cänradus de Lettgesteren, Hermannus, Cunradus de R&dinsheim, Arnoldus 
de Gisnheim et frater eius Meingotus et alii quam plures. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis M.C.LXXl, indictione im, 
regnante Berenissimo imperatore Priderico. 

Or. mit wohlerhaltenem S. des Erzbisohofs im St-A. zu Coblenz. 
Gedr. Bodmann S. 757; Stumpf, A. Mog. No. 148. 

Vergl. Würdtwein, N. S. in, 8. 7; Weidenbaoh, Regg. Bing. No. 81; Varrentrapp, Erab. 
Christian S. 134; Goerz, Mittelrh. Regg. n, 299; WU1 II, 30, No. 83. 



Digitized by 



Google 



1171. — 1178 gegen Ende des Jahres. 189 

258. — Abt Adalbero von Bleidenstatt erwirbt von dem Stifte 
S. Victor zu Mainz einen*Hof zu Lorch durch Tausch gegen 
einen Hof seines Klosters zu Oestrich. — 1171. 

Adelbero dei patientia sancti Perrucii in Blidinstat humilis provisor. Cunctis 
Christi fidelibus presentibus pariter atque futuris huius scripti serie volumus inno- 
tescere, qua lege quibusve pactionibus inter fratres congregationis sancti Victoris 
in Moguncia et sancti Ferrucii supradictos concambium ordinäre placuit. Dedimus 
siquidem prefatis fratribus sancti Victoris aream unam in Hosteriche cum TTTT . 
iumalibus vinearum et censum VL solidorum etc. — econverso iidem fratres nobis 
— stabili proprietatis iure perpetuo concesserunt curtile I. in Lorecha curti nostre 
adiacens ibidem cum H. iugeribus vinearum etc. Quod ut inconvulsum omni evo 
permaneat, hanc paginam caractere sigilli fratrum sancti Victoris et nostro, ut 
subtus videtur, inpresso insignivimus. Testes etiam annotavimus, quorum nomina 
sunt hec: WernheniB prepositus sancte Marie de campo, Henricus cantor sancte 
Marie ad gradus in Mogoncia, Dudo camerarius urbis, Arnolt de Gisinheim, Her- 
mannus de Rudinsheim, Cunradus villicus de Winkela, Egeno de Haternheim et 
alii quam plures. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis M.C.LXXI., indictione IV., reg- 
nante serenissimo Friderico imperatore, Christiano sancte Mogontine cathedre 
presidente, Gisilberto advocato. 

Nicht vollständiger Abdruck bei Bodmann S. 86 ans dem „Bleidenst&tter Traditionsbuche", 
mithin richtiger nach einer Abschrift yon Schott 

259. — Erzbischof Christian I. von Mainz bekundet, dass Heinricus 
Möge dem Kloster Tiefenthal eine vom Rheingrafen Em- 
bricho lehnrührige Insel bei Hattenheim für 55 Mark ver- 
kauft hat. — Bingen 1173 gegen Ende des Jahres. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Christianus divina favente dementia 
Maguntine sedis archiepiscopus. Ad pontificale nostrum spectat officium, ut ea, 
que inter filios ecclesie nostre geruntur, publico litterarum testimonio corroboremus. 
Hinc sciat universitas omnium Christi fidelium, quod quidam homo Embrichonis 
ringravii Heinricus nomine dictus Möge cum consensu uxoris sue Jutte monialibus 
cenobii in Difindale insulam quandam versus Hatiraheim in Binegowe, quam a 
predicto comite in beneficio habuit, pro quinquaginta quinque marcis legalium 
denariorum vendidit et propria manu dicte uxoris sue necnon et ringravii, quorum 
consensus ad hoc factum de iure requirebatur, perpetuo tradidit possidendam. Ut 
autem hec alienatio omni tempore rata persistat et inconvulsa, hanc cartam 
petitione utriusque partis conscribi et sigilli nostri impressione iussimus insigniri 
simulque testes subtus annotari fecimus, quorum nomina hec sunt. Clerici: 
Arnoldu8 maior prepositus, Sifridus scolasticus, Heinricus abbas sancti Albani, 
Gerhardus abbas in Everbach, Burckhardus prepositus, Heinricus Pinguensis pre- 
positus, Emercho, Dudo, Hezil canonici. Laici: Rupertus comes de Nassowe, 
Gerlacus comes de Veldence, Godefridus de Eppinstein, Embricho ringravius et 
frater suus, Sifridus de Lapide et frater suus Wolfram, Dudo camerarius, Em- 



Digitized by 



Google 



190 1178. - 1178. 

bricho de Walbahe, Franco de Loricha, Dudo et Wernherus de Gisenheim et 
alii quam plures. 

Datum apud Pinguiam, anno dominice incarnationis M .G .LXXHI% reg- 
nante Friderico imperatore augusto. 

Abschr. Schott's in dem Urkundenbuche zu seiner Gesch. des Rheingrftfl. Hauses. Hiernach 
gedr. Bodmann S. 233, 312, 333. 

Vergl. Yarrentrapp, Erzb. Christian S. 61, 136; Schenk im Correspondenzblatt 1874, 8. 70, 
welcher die Unechtheit der Urk. zu yermuthen scheint; Fioker, Urkundenlehre I, 263; Goerx, 
Mittelrh. Regg. II, No. 330; Will H, 37, No. 116. 

260. — 1173. 

Conrad von Bickenbach, Canonicua des Stifts S. Peter zu 
Mainz, schenkt diesem Stifte iurnales quatuor vinearum et aream I. in qua 
sita est curia Gobelonis de Lorecha cum suis appendiciis in villula Hazemannes- 
husun in pago Reni etc. 

Aus dem Or. mitgetheilt Bodmann S. 116. 

261. — Aufzeichnung des Abts Gerhard yon Eberbach über den 
Ankauf des Grundes des Mapper Hofes. — 1173. 
Anno M°.C .LXX .m o . 

Abschr. im Ocul. mem. I, fol. XCm. 

Gedr. Baer, Beiträge II, 263 ; Rössel, Eb. Ü.-B. 1, 55. Vergl. Baer, Gesch. yon Eberbach 1, 291. 

Baer, Gesch. yon Eberbach I, 31, 306, yermuthet, dass Abt Gerhard, der Verfasser dieser 
Aufzeichnung, auch der Verf. der Relation yon 1174 über die Einfuhrung der Cisterzienser in 
Eberbach sei. Wäre die Annahme richtig, so wäre Abt Gerhard der Schreiber mehrerer Eber- 
bacher Urk. dieser Zeit und zugleich der Anfertiger mehrerer Fälschungen; vergl. den Excnrs 
zu der gefälschten Eberbaoher Urk. yon 1174, No. 264. — Stil und Bedewendungen dieser Auf- 
zeichnung zeigen jedoch nicht die geringste Aehnliohkeit mit dem Stile der Urk. jenes zweiten 
Eberbachers, so dass es schon aus diesem Grunde nahe liegt, die Autorschaft des Abtes Gerhard 
für diese Producte als höchst unwahrscheinlich zu betrachten. 

Dass Abt Gerhard, der Verfasser dieser Aufzeichnung, und der Verfasser der Relation 
yon 1174, sowie sonstiger Eberbaoher Urk. dieser Zeit, nicht ein und dieselbe Person sind, 
ergibt sich dann mit Sicherheit daraus, dass der letztere noch die Urk. des Nachfolgers Gerhards, 
des Abtes Arnold, von 1178 schrieb. Wir haben in letzterem einen nicht weiter bekannten Eber- 
bacher Mönch zu sehen. 

Dass die Jahreszahl yon dem Schreiber des Copiars nicht in den Text eingerückt, sondern 
an den Rand geschrieben ist, kann auf Zufälligkeit beruhen und durfte keine Bedenken gegen 
die Richtigkeit begründen. 

262. — Die Einwohner zu Erbach überlassen dem Kloster Eberbach 
ein Stück ihres Gemeindewaldes zur Berichtigung des in 
das Kloster führenden Weges, werden hierfür in das feier- 
liche Jahresgedächtniss des Klosters aufgenommen und 
erhalten für ihre Kirche einen zum Theil vergoldeten 
Kelch zum Geschenke. — 1173. 

Testes horum sunt: Windolfus sacerdos canonicua in Elefstat, Didericus et 
Brunecho, Egeno, Egelwardus et Marcolfus filius eius, Eberardus frater suus 
ministeriales; Berwelfus, Gerlahus, Godescalcus, Cunradus, Wolframus et reliqui 
quotquot erant. 



Digitized by 



Google 



1173. — Nach 1174 Januar 18. 191 

Acta sunt haec anno dominice incarnationiß M^C^LXX .!!! ., indictione VL, 
imperante Friderico huius nominis primo. 

Or. im St.-A. Das wohlerhaltene S. des Domoapitels hängt an rothen und gelben Seiden- 
schnüren, Umsehr.: Sanetns Martinus. 

Absehr. im Ocul. mem. I, fol. 2; II, fol. 20. 

Nach dem Or. gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 57; Bodmann 453; nach der Absehr. Bodmann 
8. 80 nochmals. 

Vergl. Baer, Gesch. von Eberbach I, 287. 

Verfasst und geschrieben im Kloster Eberbach von demselben Mönche, welcher die Relation 
von 1174 und mehrere andere Urk. schrieb und welchem das Klosterarchiv überdies einige 
Falsifikate verdankt. Vergl. besonders den Excurs zu der gefälschten Urk. von 1174, No. 264. 
Die Besiegelung ist nicht unverdächtig. Diese Thatsache reicht jedoch wohl nicht aus, um die 
Urk. direct als Fälschung und ihren Inhalt ganz oder theilweise als im Kloster erfunden zu 
bezeichnen. Es kann immerhin angenommen werden, dass der beurkundete Vorgang sich 
wirklich und auch in dem angegebenen Jahre 1173 vollzogen hat, aber erst einige Jahre später, 
etwa 1178, eine einseitig vom Kloster ausgestellte Beurkundung gefunden hat. — Schon Baer, 
a. a. O. I, 310, erörtert die Frage, ob hier Zurüokdatierung anzunehmen ist, entscheidet sich 
aber nicht bestimmt. 

In dem Abdrucke Bossers zu verbessern: S. 57, Z. 1: Das Chrismon ist hinzuzufügen; 
8. 58, Z. 29 ist das sinnlose multum durch inultum, welches sich richtig bei Bodmann findet, zu 
ersetzen; Z. 30 aliter zu streichen als Zusatz in der Abschrift Ocul. mem. I, aus welcher das 
Wort auch in den Druck bei Bodmann S. 80 überging. 

263. — Bericht über die Einführung der Cißterzienser in das Kloster 
Eberbach. — Nach 1174 Januar 18. 

C. In nomine sanete et individue trinitatis. Anno dominieg incarnationis 
M°.C .XXX .I°. regnante Lothario Romanorum rege glorioso, vir orbi notus pro 
singularis gratig privilegio et nunc summi pontificis decreto reeeptus in sanetorum 
cathalogo, videlicet dominus abbas Bernardus beate memorie de Claravalle rogatu 
Alberti senioris archiepiscopi Maguntini et apostolice sedis legati transmisit con- 
ventum monachorum archiepiscopo iam dicto deputato eis abbate domino Ruthardo 
viro speetabili in omni religione et virtutibus probato, quatinus in praedictis viris 
semen quoddam ordinis ecclesia Maguntina suseiperet et in confinio ipsius favente 
deo germen religionis pullularet. Vallis nostra, de qua agitur, primitus tradita 
fuerat seeundum continentiam privilegii abbati et monachis de monte saneti 
Johannis baptiste cum edifieiis et aliis suis appenditiis remotis inde canonicis 
regularibus, qui prius habitaverant in loco, sed non multum ibi profecerant Cum 
autem nostri ordinis conventus supervenisset, sicut dictum est superius, idem 
senior Albertus archiepiscopus communicato consilio priorum gcclesig Magunting, 
abbatum, prepositorum et cgterorum fidelium cleri et populi mutavit, quod antea 
fecerat, nequaquam auferens violenter semel collata, sed quod prius dederat gratis, 
redemit de manibus monachorum de monte datis eis L. argenti libris. Sic redemp- 
tam cum omni integritate et omnimoda übertäte tradidit hanc ipsam vallem in 
manus domini Ruthardi primi abbatis ad honorem dei et beate Marie, quatinus 
esset mansio et inhabitatio tarn monachorum tunc presentium quam futurorum 
propter deum regulariter vivere volentium. Incipit autem yallis a superiori parte 
seeundum primam disterminationem a semita que dicitur rinnepat et quiequid 
superiuß est, ubi posita est curticula et domus textorum, usque ad fossatum quod 



Digitized by 



Google 



192 Nach 1174 Januar 18. 

per transversum tenditur a rivulo videlicet usque ad radicem oppositi montis per 
commutationem habemus a civibus de Haddenheim, quibus dedimus pro concambio 
yineam in duabus divisis partibus iurnalem videlicet et dimidium. Vineam inquam 
meliorem, quam ipsi sibi elegerunt et que melius placuit eis ex omnibus, que ad 
nos pertinere videbantur, et est posita prope villam. Descensus eiusdem vallis 
tenditur deorsum usque ad locum, ubi antiquitus molendinum positum fuerat in 
prato, sicut adhuc apparet in veteri fossato, in lateribus vero dextrorsum et 
sinistrorsum ex una parte protenditur usque ad plateam, que ascendit versus 
Kedercho, et ex altera, que descendit versus Haddenheim. Infra hunc inquam 
terminum a sursum usque deorsum et in lateribus ab utraque strata quicquid utili- 
tatis in agris, vineis, pratis et ortis, in aquis aquarumque decursibus monachorum 
et fratrum labore et industria excultum fuerit et eorum commoditatibus assig- 
natum, in perpetuum cum omni decima operis sui proprie et sine omni contra- 
dictione obtineant. 

Or. im St.-A. von der Hand des Schreibers der gefälschten Urk. von 1174, No. 264, in 
Form einer Urk. und auch -wohl zu dem Zwecke, die fehlende Urk. des Erzb. Adelbert über die 
Einführung der Cisterzienser in Eberbach darzustellen, nach der 1174 Januar 18 erfolgten 
Canonisation des h. Bernard im Kloster gefertigt. 

Abschr. im Ocul. mem. I, fol. 1. 

Gedr. Bodmann I, 108; Rössel, Eb. U.-B. I, 10. Vergl. Will I, 294, No. 242. Bodmann, 
der nur die Abschr. im Ocul. mem. I kannte, hielt den Schreiber dieses 1211 entstandenen Copiars 
für den Verfasser. Rössel 1. c. ordnet merkwürdiger "Weise den Bericht zu den Urk. des J. 1131 
ein. Die richtige Ansicht über die Abfassungszeit entwickelt bereits Baer, Gesch. von Eberbach I, 
31, 308, der den Abt Gerhard für den Verfasser hielt, dieses jedoch ohne Grund; vergl. die 
Bemerkung zu der Aufzeichnung Gerhards von 1173, No. 261. 

Dass die Urk. des Erzbischofs Adelbert I. vom J. 1131, durch welche die von Bernard von 
Clairvaux gesandten Cisterzienser in Eberbach eingeführt und ihnen der Hof Leeheim geschenkt 
wurde, eine Fälschung des 13. Jahrhunderts, für welche auch die vorliegende Relation benutzt 
wurde, ist, habe ich in dem Excurse zu dieser Urk. nachzuweisen gesucht. Demnach bleibt die 
hier vorliegende Relation als alleiniger Beweis dafür übrig, dass die Cisterzienser bereits 1131 
Eberbach in Besitz genommen haben. 

Bei der Untersuchung der gefälschten Urk. des Erzb. Adelberts von 1131 ist der vor- 
stehenden Relation bereits mehrfach gedacht worden; es mögen deshalb hier nur einige 
Bemerkungen über die Quellen folgen. 

Der Inhalt der vorstehenden Relation ist : 

1) Relation über die Herüberkunft der Sendlinge Bernards von Clairvaux 1131; 

2) Geschichtlicher Bericht über die Ueberweisung von Eberbach an Johannisberg 1131; 

3) Bericht über den in demselben Jahre von dem Erzbischofe vorgenommenen Rückkauf 
des Klosters und dessen Schenkung an Cisterz; 

4) Beschreibung des Klosterbezirks. 

Von diesen Bestandteilen sind die unter 2 und 4, soweit dieses angängig, der Urk. des 
Erzb. Adelbert über die Ueberweisung von Eberbach an Johannisberg, dem in der Relation aus- 
drücklich genannten Privilegium, entnommen. Für 1 und 3 liegt eine urkundliche Quelle nicht 
vor. Baer, Gesch. von Eb. I, 31 nimmt dieses und somit eine dritte Urk. des Erzb. Adelbert L 
für Eberbach von 1131 freilich an, um die von ihm verfochtene These, dass Eberbach den Cister- 
ziensern 1131 zugefallen sei, zu retten. 

Wenn eine solche, nunmehr verlorene Urk. des Erzbischofs Adelbert I. von 1131 über den 
Ankauf von Eberbach für 50 Pfund Silber und dessen Ueberweisung an Cisterzienser wirklich 
existiert hätte und noch 1174 im Klosterarchive vorhanden gewesen wäre, so würden wir eine 
Abschrift derselben in dem 1211 geschriebenen 1. Bande des Ocul. mem. oder sonst eine Abschrift 
im Klosterarchive erwarten müssen. Es ist dieses nicht der Fall, und liegt somit kein Grund zu 
der Annahme vor, dass über den Rückkauf des Kl. Eberbach eine besondere Urk. existirt hat. 



Digitized by 



Google 



Nach 1174 Januar 18. — 1174. 1Ö3 

Ist das Geschäft in der hier angegebenen Weise vollzogen, so mag der Tod des Erzbischofs die 
Beurkundung verhindert haben. Vergl. den Exours zu der gefälschten Urk. von 1131, No. 186. 

Wohl aber lÄsst sich in den unter 1 und 3 aufgeführten Theilen im Ganzen die gegen 
Ende des 12. Jahrh. im Kloster herrschende Tradition über dessen Gründung erkennen, deren 
Details auch im Ganzen richtig sein werden. Ob dieses aber bezüglich des hier angegebenen 
Stiftungsjahres 1131, für welches ein anderweitiger Quellenbeleg nicht beizubringen ist, richtig 
ist, ist eine andere Frage. Da bekanntlich (vergl. Baer I, 34) von jeher und zu allen Zeiten 
innerhalb des Cisterzienserordens und sogar in Eberbach selbst (die einem Eberbacher Codex 
entstammenden Notae Eberbac, Pertz S. 8. XVI, 14, sagen : Set nota, quod anno dorn. 1135 idus 
Februarii fundata est abbaoia Eberbaoensis) das 1134 gestiftete Kloster Himmerode in der Eifel 
als das älteste deutsche Oisterzienserkloster betrachtet und Eberbachs Stiftung in das J. 1135 
gesetzt wurde, kann man sich des Verdachts nicht erwehren, dass in der Einschmuggelung der 
Jahrzahl 1131 in die vorstehende Relation der schüchterne Versuch einer absichtlichen Fälschung, 
durch welche der Altersvorrang Eberbachs vor Himmerode erwiesen werden sollte, vorliegt 

Für die absichtliche Fälschung spricht ferner, dass der Relation die äussere Form einer 
Urk. gegeben wurde und der Schreiber der Relation nachweislich Urkundenfftlscher war; vergL 
die Exourse zu den von ihm gefälschten und geschriebenen Eberbacher Urk., insbesondere den zu 
der gefälschten Urk. von 1174, No. 264. Dass man sich in Eberbach beeilte, dieser Relation den 
Charakter einer Urk. des Erzb. Adelbert beizulegen und sie für die Stiftungsurkunde desselben 
auszugeben, ergibt sich daraus, dass der Schreiber des I. Bandes des Ooul. memoriae (1211) 
dieselbe so ostensibel wie möglich an die Spitze seiner Urkundensammlung stellte und sie als 
„Privilegium domini Alberti senioris archiepiscopi Moguntini super ipsa valle in cuius 
medio situm est monasterium sancte Marie quod dicitur Eberbach" bezeichnete. Somit nahm 
man mindestens schon 1211 in Eberbach keinen Anstand, die vorstehende Relation als die 
authentische Stiftungsurkunde des Jahres 1131 zu betrachten und als solche auszugeben; es 
bleibt somit wohl kein Zweifel, dass dieses bei der Anfertigung der Relation schon beabsichtigt 
wurde, wenn nicht der ausschliessliche Zweck derselben war. — Dass der Verdacht einer 
Fälschung sich dadurch steigert, dass der Schreiber dieser Relation mehrere Urk. des Eber- 
bacher Archivs fälschte, ist schon berührt. Ueber die einzelnen, von der Hand dieses Schreibers 
herrührenden Urk. vergl. den Exours zu der gefälschten Urk. von 1174, No. 264. 

Der stricte urkundliche Beweis dafür, dass die Ankunft der Cisterzienser in Eberbach nooh 
im Jahre 1131 erfolgte, ist demnach nicht zu erbringen und bleibt die Geschichte des Klosters 
von 1131 bis 1134, wo wir dasselbe angeblich im Besitze des Hofes Nenthres finden, in Dunkel 
gehüllt. Dass das Datum dieser Urk. (Rössel I, 15), die nur abschriftlich im Ooul. mem. erhalten 
ist, nicht zweifellos ist, indem es nicht vom Schreiber des Copiars herrührt, sondern von späterer 
Hand hinzugefügt wurde, ist schon in dem Excurse zu der Urk. von 1131 besprochen. Dieser 
letztere Umstand tritt als weiteres bedenkliches Moment hinzu zu den Zweifeln gegen die von 
Baer mit grossem Eifer, allerdings mit einseitiger Parteinahme für sein Kloster verfoohtene Ansicht, 
dass die Ankunft der Cisterzienser in Eberbach schon 1131 und nicht erst nach der Stiftung von 
Himmerode stattgefunden haben. 

*264. — Erzbischof Conrad I. von Mainz bestätigt die Schenkung 
einer Quelle seitens der Einwohner zu Hattenheim an das 
Kloster Eberbach. — 1174. 

Ohne Zeugen. 

Acta sunt hec anno incarnationis dominice M .C .LXX . 1111°. 

Angebliches Or. im St.-A. 

Abschr. im Ooul. mem. I, fol. 3 mit der Einschiebung „Sabinensis episcopus". 

Gedr. nach dem angebl. Or. Rössel, Eb. TJ.-B. I, 59, nach der Abschr. Bodmann 183. 

Vergl. Baer, Gesch. von Eberbaoh I, 297. 

In dem Abdrucke bei Rössel S. 60, Z. 23 ist etati zu bessern. 

In der Abschr. im Ocul. mem. sind, wie bemerkt, die Worte „Sabinensis episoopus" in 
den Titel eingeschoben, ein Zeichen, dass der Schreiber dieses Copiars, der auch die Relation 
von 1174 als achte Urk. des Erzbisohofs Adelbert I. von 1131 behandelte, vor einer kleinen 
Fälschung nicht zurückschreckte. 

Codex dlpL Hm». I,i. 13 



Digitized by 



Google 



194 1174. 

Bezüglich der Aechtheit der Urk., welche Conrad innerhalb der Regierungszeit des Erz- 
bischofs Christian L, also zwischen 1166 September — 1183 November, als Erzbischof Ton Mainz 
ausgestellt hat, hat Stumpf, A. Mog. 8. 92, Note, Zweifel begründet und dieselben wenigstens 
für nicht oorrect erklärt, falls nicht die Interpolation blos in der Datierung läge. — Ausßer 
dieser Urk. sind in gleicher Weise zu beurtheilen zwei nicht datierte Eberbacher Urk., Rössel I, 
46, 70, und hier No. 247, 270. Dieser Meinung tritt Ficker, Urkundenlehre I, §. 51, 8. 80, 

entgegen. Er sagt: „Es ist zweifellos an spätere Beurkundung zu denken .In der Urk. 

Ton 1178 (No. 270) tritt das noch bestimmter dadurch hervor, dass es heisst, man habe sich über 
eine extuno et deinceps zu leistende jährliche Zahlung geeinigt, und dass Bertold als tune 
temporiß Propst von 8. Victor bezeichnet wird, der denn auch wirklich 1184, wo die Beurkundung 
erfolgt sein dürfte, nicht mehr Propst war, vergl. Joann. II, 615. Allerdings kann es auffallen, 
dass in einer auf dieselbe Angelegenheit bezüglichen, undatierten Urk. (Rössel 8. 68) auch Bertold 
sich selbst als tunc temporis Propst von 8. Yictor bezeichnet, aber er muss diese Würde nicht 
gerade durch den Tod verloren haben, es wird eich auch hier um spätere Beurkundung handeln, 
wie darauf auch die Angabe, dass er tunc temporis die bezügliche Zahlung erhalten habe, hinweist" 

Ueber die soeben von Ficker angezogene Urk. verweise ich auf die bezügliche Unter- 
suchung, ich will hier nur bemerken, dass Ficker's Beweisführung dadurch zusammenfällt, dasa 
jene Urk., sowie die vorliegende, eben ein und denselben Fälscher zum Verfasser haben. 

Es ist nicht der Zweck dieser Untersuchung, zu ermitteln, wie weit die in der Urk. 
gegebene Geschichtserzählung richtig ist; der Sachverhalt mag im Ganzen immerhin so gewesen 
sein. Es soll nur erörtert werden, ob die Urk., wie ja selbst Ficker glaubt, Anspruch darauf 
hat, als echte Originalurkunde des Erzbischofs Conrad zu gelten, oder ob sie Fälschung ist. 

Ich glaube das Letztere annehmen zu müssen, kann wenigstens zunächst mit aller 
Bestimmtheit behaupten, dass dieselbe nicht aus der Kanzlei des Erzbischofs hervorgegangen ist 

Es ist zweifellose Thatsaohe, dass diese Urk. von eben derselben Hand geschrieben ist, 
von welcher mehrere der im hiesigen Archive befindlichen Eberbacher Urk. dieser Periode 
geschrieben sind. Es sind dies: 

1) die Relation von 1174 über die Einführung der Cisterzienser in Eberbach, Rössel 8- 10, 
hier No. 268; 

2) die Einschiebung in die Urk. von 1160, R. 42, hier No. 243; 

3) die undatierte Urk. des Erzb. Conrad, R. 46, hier No. 247; 

4) die Urk. von 1178, R. 8. 57, hier No. 262; 

5) die Urk. von 1178, R. 8. 65, hier No. 268; 

6) die undatierte Urk. des Abts Arnold von Eberbach, R. 71. 
Zu vergl. sind hier die Excurse zu jeder einzelnen Urk. 
Sodann sind vermuthlioh von der Hand dieses Schreibers: 

7) die undatierte Urk. bei Rössel 8. 67, hier No. 269, im Archive zu Vollraths. Ich konnte 
diese Urk. nicht einsehen. 

Von entscheidender Bedeutung ist, dass die unter 1, 4, 5, 6 aufgeführten Urk. von der- 
selben Hand wie die vorliegende sind; ebenso zeigt sich auf den ersten Blick zwischen diesen 
Urk. vielfach Uebereinstimmung in Anlage, Stil und einzelnen Redewendungen. Dieselben gehören 
somit ein und demselben Verfasser und Schreiber an. Ebenso evident ist es, dass dieser Schreiber 
ein Eberbacher Mönch war. Demnach muss auch die vorliegende Urk., ebenso wie die übrigen 
genannten, im Kloster Eberbach geschrieben sein. 

Mag immerhin auch die hier beurkundete Thatsache richtig sein, so kann doch darüber 
kein Zweifel sein, dass eine in der erzbischöflichen Kanzlei gefertigte Urk. des Erzbischofs 
Conrad, wie sie uns vorliegt, niemals existiert hat, dass vielmehr dem Mangel einer solchen durch 
die im Kloster selbst geschehene Anfertigung des vorliegenden Documenta abgeholfen wurde. — 
Dass die Anfertigung im Kloster etwa mit Ermächtigung des vielleicht dort anwesenden Erz- 
bischofs erfolgt sein sollte, ist nicht wohl glaublich, da einer ordnungsmässigen Expedition der 
Urk. in dem nahen Mainz nichts im Wege stand. 

Ist demnach das vorliegende Document ein lediglich für das Klosterarchiv gefertigtes 
Instrument, so ist dessen Anfertigung 1174 erfolgt, während die beurkundete Handlung zwischen 
1162 — 1165 liegen mag, so dass in dem vorliegenden Falle, abweichend von der Regel, Actum 
die Ausfertigung der Urk. bezeichnen solL Ficker's Annahme, dass die Beurkundung unter der 
zweiten Regierungszeit Conrads, etwa 1184, erfolgt sei, schiebt dem Verfasser der Urk. einen 
chronologischen Irrthum unter, der nicht wohl denkbar ist. 



Digitized by 



Google 



1174. - 1174. 1ÖB 

Dafür, dass die Urk. 1174 und vor dem zweiten Pontificate Conrads geschrieben ist, dürfte 
auch der hier angewandte Titel archiepiscopus, welchen gleichfalls die beiden anderen von dem- 
selben Verfasser herrührenden Urk. Conrads (vergl. die Exourse zu denselben) haben, einen 
Beleg abgeben. 

In allen Urk. des ersten Pontificats nennt Conrad sich electus, in denen des zweiten führt 
er mit ganz vereinzelten Ausnahmen den weiteren Titel Sabinensis episcopus. Das Fehlen dieses 
letzteren Titels in dieser und den weiteren von demselben Mönche fabrizierten Urk. Conrads ist 
höchst auffallend; hätte derselbe die Rückkehr Conrads 1183 erlebt, so würde er gewiss nicht 
unterlassen haben, dem Gebrauche der erzbischöflichen Canzlei gemäss die Worte Sabinensis 
episoopus hinzuzufügen. Ist die Urk., wie ich annehme, 1174 geschrieben, so ist freilich zu 
erwarten, dass hier wie in den anderen von demselben Schreiber gefertigten Urk. der Titel lauten 
würde „electus archiepiscopus tt , den Conrad in allen Urk. seines ersten Pontificats führte. Das 
Fehlen des Zusatzes electus reicht jedoch nicht hin, um die bisherige Argumentation umzustossen. 
Es kann dies zunächst auf den Zweck der Fälschung, unter dem unruhigen Pontificate des 
Erzb. Christian I. Urk. seines Vorgängers zu produzieren, zurückgeführt werden. Vielleicht aber 
auch hing man in Eberbach dem Erzb. Conrad an und betrachtete ihn als rechtmässigen Erz- 
bischof, so dass das archiepiscopus der Urk. als Ausfluss der in Eberbach herrschenden Ansichten 
zu betrachten wäre. 

Zu dem bisher Gesagten tritt, dass der Schreiber dieser Urk. später wie 1178 mit Sicherheit 
nicht mehr nachzuweisen ist. 

Als Zeit der Anfertigung der Urk. können wir demnach die Regierungszeit des Erzb. 
Christian I., 1165 — 1183, in weloher die Zustände im Erzstifte die günstigste Gelegenheit zu Fälsch- 
ungen von Urk. des abgesetzten Erzbischofs boten, und wahrscheinlich das Jahr 1174 betrachten. 

Gewandtheit des Verfertigers der Urk., dem wir ja mehrfach als Fälscher begegnen, ist 
nicht zu verkennen. Dass nicht der Abt Gerhard selbst, den Baer I, 31, 308, für den Verfasser 
der Relation hält, der Fälscher war, ist in den Bemerkungen zu der Aufzeichnung des Abtes 
Gerhard von 1173 dadurch hauptsächlich nachgewiesen, dass von diesem Eberbacher Mönche 
noch die Urk. des Abts Arnold von 1178 geschrieben ist. 

Rössel bemerkt zu der Urk. 8. 61: „Dicht unter der letzten Zeile ist das Pergament (mit 
unregelmässigen Schnitten) weggeschnitten und dadurch das Siegel, dessen cirkelrunde Figur 
sich in den oberen Lagen des Pergaments noch deutlich abgedrückt hat, entfernt worden". 
Hiervon ist nur soviel richtig, dass die Schrift den ganzen Raum des Pergaments einnimmt, alles 
übrige ist, wie öfters, lediglich Phantasie Rossel's. Ein Siegel hat das Machwerk nie gehabt. 

265. — Wigo schenkt dem Stifte S. Peter zu Mainz einen halben 
Mansen zu Erbach und einen Hausplatz zu Mainz. — 1174. 
C. In nomine sancte et individue trinitatis. Burchardus dei gratia prepo- 
situs. Donationes prediorum, edificiorum, arearum, mancipiorum seu quarumlibet 
aliarum rerum, quas fideles et deo devoti homines ecclesiis et in Ulis deo famu- 
lantibus pro salute et remedio animarum suarum conferre studuerunt, ratas et 
inconvulsas permanere conspicimus maxime privilegioram auctoritatibus credi- 
musque indubitanter, eos pro temporalibus eterna, pro transitoriis ea, que finem 
non habent, recepisse premia. Unde noverit tarn succedentium secutura posteritas 
quam presens Christifidelium etas, quod burgensis quidam Wigo nomine dimidium 
mniumm in Everbach tarn arvi quam consiti agri, vineis scilicet et arboribus, cum 
areola attmente ecclesie sancti Petri, que sita est in suburbio civitatis Maguntine, 
pro salute et remedio anime sue uxorisque sue Jutte nee non et parentum suorum 
libere donavit et per manum iam dicte uxoris sue simul et filii in ipsa ecclesia 
canonicati, Ditheri scilicet, super altare et reliquias beati Petri bona voluntate et 
absque ulla contradictione contradidit eo scilicet pacti tenore, ut prefati tres, 
Wigo scilicet et illius uxor Jutta et eorum filius Ditherus, quoad vixerint, libere 
et pariter predieta bona possideant et fructibus inde provenientibus libere et pariter 

18* 



Digitized by 



Google 



196 1178 Januar 26. — 1178. 

fruantur, fratribus vero in ecclesia beati Petri deo servientibus annuatim inde 

canonem subscriptum exsolvant, decem videlicet solidos; neque possint ullatenus 

bona predicta ulla necessitatis causa ad quemlibet alium possessorem, tribus hiis 

exceptis, commeare vel successione vel commutatione vel emptione seu inpigno- 

ratione. Decedente vero e tribus uno reliqui duo modo pretaxato bona iam dicta 

teneant itemque secundo tercius, quo de medio facto ipsa redeant ad usus ecclesie 

pro voluntate et arbitrio fratrum disponenda et ordinanda. Placuit preterea iam 

dicto Wigoni, eidem ecclesie beati Petri cum predictis bonis conferre areolam 

sitam in strata, que dicitur berngaza, cum edificiis super ipso (sie!) positis et orto 

adiacente hoc scilicet pacto et tenore, ut in eadem area de propriis sumptibus filio 

suo sepedicto curtim et honestam mansionem construeret de lapidibus filioque 

nature concedente curtis cum edificiis cederet usibus ecclesie pro arbitrio fratrum 

locanda. De eadem vero area et domo super ipso (sie!) posita quinque solidi 

solverentur fratribus annuatim, quoadusque predicta euneta fuissent effectui manci- 

pata. Ad corroborandam vero facti huius veritatem et refragandam multorum 

temeritatem placuit, presentem paginam conscribi et signo beatorum apostolorum 

prineipis Petri communiri testesque adhiberi Quorum nomina sunt hec: Burchardus 

prepositus, Heinricus maior decanus, Bertoldus decanus saneti Petri, Ulricus 

magister, Hungerus cantor, ßogerius archipresbiter, Heinricus, Hubertus, Cun- 

radus, Bruno, Embricho, Amoldus, Budolfus, Baldemarus. Laici: Godeschalcus, 

Gerungus Wetherscelle, Walthelmus, Wulvericus, Sintramus, Gerlacus solearius 

et plures alii. 

[Facta autem sunt hec anno incarnationis domini M°.C°LXX quarto 

indictione VII]»). 

Abschr. saec. 13 auf fol. 14' des Copialbuchs des Stifts S. Peter, Stadtbibliothek zu Mainz. 
Hiernach gedr. Mone, Zeitsohr. XI, 299. 

266. — Papst Alexander III. nimmt das Kloster Eberbach und dessen 

Besitzungen in seinen Schutz. — Anagni 1178 Januar 26. 
Datum Anagnie per manum Gratiani sanete Romane ecclesie subdiaconi et 
notarii, "VTI . kalendas Februarii, indictione XI ., incarnationis dominice anno 
M .C .LXX°YII ., pontificatus vero domini Alexandri papae HL anno XVHII . 

Or. im St.-A. Wohlerhaltene Bulle an rothgelber Seidenschnnr; Diekamp No. 20. 

Abschr. im OonL mem. I, fol. 3. 

Nach dem Or. gedr. Wenck II, 108; Bodmann S. 181 mit dem unrichtigen Datum 1181 
oder 1132; Rössel, Eb. U.-B. I, 61, mit Facsimile der Rota und des Monogr. In RosseFs Abdruck 
finden sich Lesefehler in der Datierung, das Datum ist von ihm und Wenck unrichtig in 1177 aufgelöst 

267. — Bischof Sigfrid von Brandenburg bekundet die von ihm an 

Stelle des Erzbischofs Christian von Mainz am 5. Juni <L J. 

vollzogene Einweihung der Kirche zu Altenburg. — 1178. 
C. In nomine sanete et individue trinitatis. Sigefridus divina favente dementia 
Brandenburgensis episcopus. Quisquis fidelium de propriis facultatibus et piifl 
laboribus suis ecclesias construere, lapsas reparare, servidum divinum instaurare, 



*) Die Datierung ist von einer Hand saeo. 15 am Rande hinzugefügt. 



Digitized by 



Google 



1178. 197 

famulantibus deo elemosinarum oblationibus subvenire studuerit, is nimirum et 
alios pii laboris exemplo ad simile devotionis opus incitat et sibi retributionis 
eterne premium indubitanter comparat. Noverit ergo tarn presens Christifidelium 
etas, quam secutura succedentium posteritas, quod Walterus quidam, modicus 
quidem in persona et humilis, apud deum tarnen hominum iudicio non parvi 
meriti, iuxta illud „Contemptibilia mundi eligit deus, ut fortia confundat" abiecto 
militie secularis cingulo mundo cum suis pompis calcato crucis Christi baiolus 
gressum mentis in deum dirigens elegit sibi in semota silva in loco qui dicitur 
aldenburc solitariam ducere vitam fugiens inpedimenta et frequentiam hominum 
ut liberius vacare posset orationibus. Decursoque in loco iam dicto aliquanti 
temporis spacio, quoniam lumen in tenebris absconditum diu latere non potuit, 
cepit construere ibidem ecclesiam suo labore de bonorum hominum oblationibus 
in honorem domini nostri Jhesu Christi et sancte Marie semper virginis et 
beatorum martirum Eyliani et sociorum eius. Partimque opere consummato 
nostram adiit presentiam, cum essemus in partibus Rheni fungentes legatione 
domini Cristiani, venerabilis Maguntini archiepiscopi, peciitque omni cum humilitate 
ac devotione, quatenus pro amore divino locum ipsum deo dicatum, atrium vide- 
licet cum ecclesia superedificata consecrare voluissemus. Nos vero nil tale ausu 
temerario presumentes utpote in parrochia alterius dioceseos nisi de consilio et 
permisso ecclesie Maguntine, in cuius obsequio maxime detinebamur, consuluimus 
ecclesie maioris prelatos super hoc verbo, videlicet dominum Arnoldum maiorem 
prepositum, Heinricum decanum, Sigefridum scolasticum, Herimannum cantorem, 
qui tunc vice et loco domini Maguntini fungebantur, consilio quorum et auctoritate 
freti de consensu chorepiscopi domini Burcardi ecclesie sancti Petri prepositi, in 
cuius archidiaconatu locus ipse situs est, necnon et domini Heinrici, $cclesi$ 
sancti Albani abbatis, legitimi investitoris fundi, simulque permissione Lempfridi 
sacerdotis, in cuius parrochie terminis est, ecclesiam ipsam cum atrio attinente 
benediximus et consecravimus hoc videlicet pacto et tenore, ut nullatenus aut 
baptismi aut sepulture usus ibidem celebretur, nisi forte eorum, qui conversi et 
professi loco ipsi deservire tenentur. Neque conducticiis ipsorum, si decesserint, 
sepulture locus ibi concedatur. Neu etiam famulantes inibi deo aut circa atrium 
ecclesie aut infra circa $cclesi£ ambitum vel ad parrochias vicinas ferre presumant 
cruces suas propter concursum hominum. Et quidquid laboraverint commanentes 
illic infra terminos iam dicte parrochie, de fructibus terre sive in agris sive in 
vineis sive in hortis, tarn de pomis quam oleribus, sive in pratis sive in apibus 
sive in aliis animalibus volatiübus aut quadrupedibus, de hiß omnibus nichil 
excipientes bona voluntate et sine murmuratione tarn ipsi quam succedentes sibi 
sepius dicte parrochie sacerdoti suisque successoribus decimas exsolvant. Eo 
inquam pacto, ne videremur parrochie Uli, scilicet Brunne, aut sacerdoti suisve 
successoribus quicquam in quoquam derogare aut iusticias illorum oblimare. 
|3ccle8i$ consecrationem collata prius sibi dote, ut ratio expetebat, debitis solemp- 
nibus in nonis Junii complevimus. Huius vero dotis auctores sunt dominus 
Hubertus comes de Nasova et suus cognatus Walraven, qui quinque mansos tarn 
cultos quam incultos super altare et reliquias beatorum martirum Eyliani et 



Digitized by 



Google 



198 1178. — 1178. 

sociorum eius obtulerunt in dotem £cclesi$ pro remedio et salute suarum parentum- 

que suorum animarum. TJt autem predicta cuncta rata permaneant et immobilia, 

presentem paginam placuit conscribi et sigilli nostri pariterque sigilli §cclesi£ 

beati Petri impressione communiri testesque adhiberi, quomm nomina sunt hec: 

dominus Sigefridus Brandenburgensis episcopus, Arnoldus maior prepositus, Hein- 

ricus decanus, Sigefridus scolasticus, Herimannus cantor, Burcardus prepositus 

sancti Petri, Heinricus abbas sancti Albani, Folbertus abbas sancti Jacobi, Helinger 

abbas sancti Disboti, Bertoldus gcclesig sancti Petri decanus, Ulricus magister, 

Hungerus cantor. Laici: comes de Nassova Rubbertus, Dudo camerarius, Arnoldus 

Rufus, Cfinradus Winzo, Petrus de Qisenheim, Marquardus advocatus, Sigefridus, 

Gerhardus, Fridericus, Cristianus, Boumunt, Boumunt, Heroldus, Udelbertus, 

Udelbertus, Heinricus. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis millesimo centesimo LXX°.THI% 

indictione XI., regnante domno Friderico imperatore augusto feliciter amen. 

Or. in Berlin. Das aufgedr. Siegel des Bischofs ist am Rande beschädigt. 
Abschr. im Copialbuohe des Stifts S. Peter zu Mainz, Stadtbibliothek zu Mainz. 
Gedr. Guden. I, 267 „ex autographo" ; Kremer, Or. N. II, 201; Heinemann, C. d. Anh. 
I, 413; Will H, 53, No. 175. 

268. — Abt Arnold von Eberbach vergleicht sich mit dem Dom- 

dechantenHeinrich vonMainz wegen der Grundfläche eines 

abgebrannten Hauses zu Hattenheim. — 1178. 

Testes horum sunt: Arnoldus maior prepositus, Burcardus prepositus sancti 

Petri, Sigefridus scolarum magister, Hermannus cantor, Berdoldus decanus sancti 

Petri, Wlricus magister, Hungerus cantor. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis M°.C .LXX°. V Hl ., indictione XI \ 

Or. im St.-A. Yon den an Pergamentstreifen angehängten S. ist darf erste, das des 
Mainzer Domoapitels, fast ganz zerstört, ein in der Mitte der Urk. angehängt gewesenes verloren, 
das dritte, das des Abts Arnold, wohlerhalten. Dasselbe ist abgebildet von Rössel bei Baer, 
Gesch. von Eberbach I, Tafel V, No. 2. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 65. 

In Eberbach geschrieben yon demselben Mönche, der die Relation von 1174, die falschen 
Urk. von 1174, 1178 u. a. schrieb. Zeugenreihe und Datierungszeile ist mit anderer Dinte und 
flüchtiger, aber doch wohl von demselben Schreiber geschrieben. 

In dem Abdrucke RoBsel's zu verbessern: S. 66, Z. 5: ecclesie; Z. 23: que. 

*269. — 1178. 

Berhtoldus, tunc temporis prepositus apud sanctum Yictorem, 
befreit den in der Gemarkung von Winkel belegenen, dem Kloster 
Eberbach gehörigen Mapper Hof von der Zehntpflichtigkeit an 
sein Stift, wofür das Kloster seinem Stifte eine Entschädigung 
von elf Mark zahlen und eine jährliche Abgabe von 5 Schillingen 
Mainzisch zusichern soll. 

Undatiert. 

Das Or. im Archive des Schlosses Vollraths, nach welohem Rössel, Eb. U.-B. I, 67, noch 
die Urk. drucken konnte, ist nach Mittheilung des Herrn Grafen Matuschka jetzt nicht mehr 
vorhanden. Rössel bemerkt über dieses angebliche Or. Folgendes : „Die Urk. scheint unvollendet; 
„ausser vorstehenden 12 Zeilen Schrift sind noch 6 Zeilen liniirt und ausserdem ist unterhalb 



Digitized by 



Google 



1178. — 1178. 199 

„noch für etwa 10 Zeilen leerer Baum. — Das wohlerhaltene Siegel hängt an einem Pergament- 
„streif, das unterste zu oberst und die Vorderseite nach hinten gewendet". 
»Umschrift: fSNS. Victor Martir." 

Abschr. im Oeul. mem. I, fol. 94. — Gedr. Baer, Beiträge II, 266; Rössel, Eb. U.-B. I, 67. 

Die Urk. ist ohne Zweifel ein Werk des Fälschers der Eberbaoher Urk. dieser Zeit, von 
welchen besonders die nachfolgende, gleichfalls von ihm gefertigte Bestätigung dieser Zehnt- 
befreiung durch Erzb. Conrad I. zu vergleichen ist. 

In sprachlicher Beziehung zeigt die vorliegende Urk. eine so auffallende Verwandtschaft 
mit den übrigen Fälschungen, dass auch in diesem Falle die Autorschaft des Eberbacher Mönches 
unbedenklich angenommen werden kann. 

Sodann ist nach der von Rössel gegebenen Beschreibung die Urk. in ihrem Aeusseren 
auffallend ähnlich der bereits besprochenen, ebenfalls von diesem Mönche gefälschten Urk. des 
Erzb. Conrad I., 1162 — 66, No. 247, und zwar so auffallend, dass für beide Urk. ein und derselbe 
Schreiber angenommen werden muse. 

Bezüglich des Inhalts der Urk. und aller weiteren Fragen ist, wie schon bemerkt, der 
Exeu» zu der nachfolgenden Urk. des Erzb. Conrad zu vergleichen. 

*J270. — 1178. 

Erzbischof Conrad L von Mainz (Bischof von Sabina) bekundet, 
dass der dem Kloster Eberbach gehörige Hof Mappen, da er in 
der Gemarkung von Winkel belegen, dem Stifte 8. Victor zu 
Mainz zehntpflichtig gewesen sei; das Kloster habe den Hof 
von dieser Last befreien wollen, wozu Bertholdus, tunc temporis 
saneti Yictoris prepositus, Amilius decanus und das Capitel des 
Stifts nach Empfang von 12 Mark 1 ) und gegen Zusicherung einer 
extunc et deineeps annuatim in nativitate sanete Marie zu zahlenden 
Rente von 5 Schillingen Mainzisch ihre Einwilligung gegeben 
hätten, weshalb er den Vertrag bestätigt 

Acta sunt hec anno dominic§ incarnationis M°. C°. LXX°. V 111°. 

Absohr. im Ocul. mem. I, fol. 94. 

Gedr. Baer, Beitr. H, 264; Wenck II, 110; Rössel I, 70. Vergl. Baer, Gesch. von Eber- 
bach I, 332 ff.; Will n, 61, No. 93. 

Yon Stumpf, A. Mog. S. 92, für gefälscht erklärt, während Ficker, Urkundenlehre I, §. 51, 
S. 80 die Aechtheit vertheidigt. 

Die Urk. ist Fabrikat jenes Eberbacher Mönches, der die Urk. Conrads I. von 1174 u. a. 
anfertigte und die Eberbacher Relation von 1174 schrieb. 

Bei dem Nachweise der hier vorliegenden Fälschung beziehe ich mich auf die Ausführungen 
in dem Ezcurse zu der gefälschten Urk. von 1174, No. 264, welche im Ganzen auch auf die 
vorliegende Fälschung Anwendung finden. Freilich mangelt hier in Folge des Verlustes des 
Originals das dort beigebrachte, auf die Schriftvergleichung gestützte gewichtige Beweismoment, 
doch verrathen Stil und Bedeweise der vorliegenden Urk. sofort, dass wir es hier mit demselben 
Verfasser zu thun haben. Besonders in's Gewicht fallend ist die grosse Aehnlichkeit dieser Urk. 
mit den vorhergehenden. Auch hier wird der in Eberbach gefertigten Urk. ein Vorgang, wie er 
in derselben dargestellt wird, zu Grunde liegen. Als Zeit der Anfertigung betrachte ich auch 
das in der Urk. angegebene Jahr 1178 und muss der Meinung Fioker's, dass die Beurkundung 
1184, also nach der Rückkehr des Erzbischofs Conrad erfolgt sei, entgegentreten. 

Ficker stützt seine Annahme 1) auf die Worte der Urk. „extunc et deineeps 8 , welche 
jedoch, da es sich um eine fortab zu zahlende Bente handelt, eben nichts beweisen ; 2) auf die 
Worte Bertholdus tunc temporis praepositus. Ficker meint, dass Bertold wirklich 1184, wo die 
Beurkundung erfolgt sei, nicht mehr Propst gewesen sei. Das Letztere ist richtig, da 1184 
Conrad als Propst genannt wird, vergl. Joann. II, 614. Aber dann ist mit Recht zu erwarten, 



*) In der vorhergehenden Urk. werden nur 11 Mark angegeben. 



Digitized by 



Google 



200 1178 (?). — 1179 April 9. 

dass Propst Conrad in dieser wichtige Rechte seines Stifts berührenden Urk. wftre genannt 
worden, wenn er schon im Amte gewesen w&re. lieber den Propst Bertold wissen wir sehr 
wenig, derselbe wird nur hier und in zwei anderen den Mapper Hof betreffenden Urk., Ton 
welchen wenigstens eine ohne Zweifel gleichfalls ein Machwerk unseres Mönchs ist, genannt, 
vergl. Baer, Gesch. von Eberbach I, 345. Sonst wird derselbe nirgends erwähnt. Da die Worte 
tunc temporis auf eine sohon ferner zurückliegende Zeit deuten, liegt die Annahme sehr nahe, 
dass Bertold nach dem Abgange Conrads 1165 durch dessen Nachfolger Christian I. aus der 
Propstei des Stifts verdrängt wurde und inzwischen vor 1183, dem Jahre der Rückkehr Conrads, 
verstorben war. Alle übrigen hier genannten Zeugen begegnen uns erst unter Christian, keiner 
unter Conrads erster Regierungszeit. Es ist demnach nur denkbar, dass die Urk. während der 
Regierungszeit des Erzb. Christian gefertigt wurde und zweifle ich nicht im Geringsten, dass die 
Anfertigung in dem hier angegebenen Jahre 1178 wirklich erfolgte. Dieser Annahme widerspricht 
indessen scheinbar, dass Erzbischof Conrad hier Sabinensis episcopus genannt wird. Es ist jedoch 
anzunehmen, dass dieser Zusatz sich nioht in dem verlorenen Original befand, sondern vielmehr 
von dem Schreiber des Ocul. mem. hinzugefügt wurde, der auch in seiner Abschrift der von 
eben diesem Fälscher gefertigten Urk. desselben Erzbischofs von 1174, No. 264, 8abinensis 
episcopus in den Titel einschob. In den von dem ältesten Schreiber des Ocul. mem. herrührenden 
Urkundenabsohriften sind Interpolationen nicht selten. Den Vertrag mit dem Stifte S. Victor 
hat Erzb. Conrad nochmals durch eine nach 1183 ausgestellte Urk., Rössel I, 74, und unten 
No. 277 bestätigt. Die Aechtheit dieser Urk. kann nicht wohl beanstandet werden. In derselben 
geschieht wohl des Vertrags mit dem Stifte S. Victor, aber nicht dieser Urk., die, wenn sie acht 
wäre, gleichzeitig mit jener ausgestellt wäre, Erwähnung. Beide Urk. können nicht nebeneinander 
als acht bestehen, eine muss gefälscht sein, und diese ist die vorliegende. 

£71.-1178 (?). 

Erzbischof Christian I. von Mainz verleiht dem Kloster Johannis- 

berg „piscationem in flumine Reni et vennam infra Pingwiam usque 

ad locum illum qui dicitur rennephait etc." 

Auszug bei Bodmann S. 509. 

Vergl. Varrentrapp, Erzb. Christian S. 139; Will II, 53, No. 177. 

272. — Papst Alexander III. bestätigt die Freiheiten und Besitzungen 
des Klosters Bleidenstatt, insbesondere den Güterbesitz zu 
Walluf, Winkel und Rüdesheim. — Im Lateran 1179 April 9. 

Alexander episcopus servus servorum dei. Dilectis filiis Adalberoni abbati 
ecclesiae sancti Ferrucii de Blidinstat eiusque fratribus tarn presentibus quam 
futuris regulärem vitam professis in perpetuum. Religiosam vitam eligentibus 
apostolicum convenit adesse presidium etc. — Eapropter dilecti in domino filii — 
prefatam ecclesiam — sub beati Petri et nostra protectione suscipimus, — 
statuentes, ut quascunque possessiones, quecunque bona eadem ecclesia in 
presentiarum possidet — firma vobis permaneant. In quibus hec propriis duximus 

exprimenda vocabulis In Waldapha allodium, quod fuit Gisonis et fratris 

eius Bernhelmi. Curtim unam et aream cum naulo et piscaria ibidem. In Wincela 
curtile cum Tinea ei contigua emptum a Remboldo X talentis. In Rodenseim 
aream et vineas tres etc. — Ad hec omnem illam libertatem, quam bone memorie 
Aribo quondam Mogonciensis archiepiscopus vobis — concessit et felicis memorie 

papa Eugenius confirmavit, nos etiam — confirmamus, . Si qua igitur etc. — 

Cunctis autem etc. — 

(L Signi rotundi.) 

Ego Alexander catholice ecclesie episcopus ss. B. V. 



Digitized by 



Google 



1181 November 18. - 1181. 201 

fEgo Hubaldus Hostiensis episcopus ss. 

fEgo Johannes presbiter cardinalis sanctorum Johannis et Pauli titulo 
Pamachi ss. 

(Noch 8 andere Unterschriften.) 

Datum Laterani per manum Alberti sancte Romane ecclesie presbiteri 

cardinalis et cancellarii, V. idus Aprilis, indictione Xu., incarnationis dominice 

anno M.C.LXXVHJJL, pontificatus vero domini Alexandri pape anno XX. 

Gedr. Bodmann S. 75 mit dem Vermerke : „ Adp. bull, plumb. fil. ser. lut. et rubr. tt , wahr- 
scheinlich wohl naoh einer Abschrift von Schott. 
Tergl. Jaffe* No. 8700. 

273. — Rom 1181 November 18. 

Papst Lucius III. nimmt die Abtei Siegburg in seinen Schutz 
und bestätigt deren Besitzungen, unter anderen — — beneficium 

pretio receptum in Brubach Duas partes vinearum in Brubach* 

Predium in Brubach quod dedit vobis comes Thuringie Ludewicus pro anima 
matris sue Qunegunde. — — — — — — — — — — — — — 

Data Borne apud sanctum Petrum, per manum Alberti sancte Romane 
ecclesie presbiteri cardinalis et cancellarii, XTTTT. kal. Decembris, indictione XHII, 
incarnationis dominice anno M.C.LXXXL, pontificatus vero domni Lucii anno I. 

Gedr. Lacomblet, U.-B. I, No. 478. 
Jaffa Ko. 9422. 

274. — Propst Hermann von S. Mauritz zu Mainz verpachtet den 
Hof seines Stifts zu Lahnstein. — 1181. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Hermannus prepositus ecclesie 
sancti Mauricii in Maguncia notum facio Christi fidelibus tarn futuris quam 
pre8entibus, quod curtis in Longenstein, que iurisdictioni mee ex beneficio prepo- 
siture attinebat, aute tempora mee gubernacionis ad tantam destructionem venerit, 
quod nee a me nee ab aliis inhabitari poterat. Ulam curtem communicata consilio 
confratrum meorum in ecclesia beati Mauricii Godefrido, iam dicte ville coneivi, 
et uxori sue sub tali condicione concessi, ut eam tarn ad usus suos, quam nostros 
resarcirent et reedificarent et eam, quoad viverent, sine impedimento et libere 
possiderent et si alterum eorum decedere contingeret, superstes pretaxatam curtim 
inhabitandam optineret. Statutum eciam, si prememoratus Godefridus et legitima 
sua sobolem proerearent, quod post decessum amborum puer, qui antiquior et 
maior esset natu, prefatam curtim eodem pacto, quo decessores sui eam habe- 
bant, inhabitaret, ita tarnen, ut edificia collapsa restauraret et integraliter repararet 
et post obitum illius sine reclamacione reliquorum heredum rediret. Testes sunt 
universi firatres ecclesie beati Mauricii et coneives in Longenstein: Richerus, 
Rendervicus, Arnoldus, Theo, Godescalcus, Wicbodo, Ludewicus. 

Acta sunt hec autem anno dominice incarnacionis MCLXX3Q, Ghristiano 
Maguntine sedis archiepiscopatum regente. 

Gedr. Joann. II, 706. 
Soriba, Eegg. III, 1137. 



Digitized by 



Google 



202 1182 Mai 31. — 1183 November 17. 

275. — Kaiser Friedrich I. beauftragt Werner von Bolanden 

mit dem Schutze des Klosters Bleidenstatt — Mainz 1182 
Mai 31. 

Fridericus dei gratia Romanorum imperator augustus nobili viro Wernhero 
de Bolandia, procuratori nostro dilecto, gratiam suam et omne bonum. Fidelitati 
tue firmiter iniungendo committimus et precipimus per presentes, ut religiosos 
viros abbatem et conventum monasterii in Blidenstat, quos singulari amplectimur 
prerogativa, tarn in personis quam in rebus et bonis suis, que eis Renum possi- 
dent et inposterum aquirere valeant, contra quoslibet fideliter manuteneas, 
protegas et solicite defendas. 

Datum Moguntie, II. kal. Junii, anno domini millesimo centesimo octua- 

gesimo seeundo. 

Abschr. von Schott in dem Urkundenbuche zu seiner Gesch. des Rheingräfl. Hauses, 
hiervon die Abschr. von Kindlinger 137, 121. Hiernach gedr. Böhmer, Act. imp. No. 142. 

276. — Erzbischof Conrad I. von Mainz entscheidet den Streit 

zwischen dem Stifte S. Peter zu Mainz und dem Kloster 

Tiefenthal wegen des Besitzes der Kirche und des Zehntens 

zu Eltville, sowie der zugehörigen Zehnten zu Hattenheim, 

Walluf, Steinheim, Kiedrich und Erbach. — Mainz 1183 

November 17. 

C. In nomine sanete et individue trinitatis. Cunradus dei gracia Moguntine 

sedis archiepiscopus. Cum omni iuri tarn divino quam humano congruat, 

successores ea, que fiunt a predecessoribus pietatis intuitu et largitatis muni- 

ficentia a ), inviolata firmitate corroborata conservare, ideirco ego C. dei gratia 

Maguntine sedis primo electus et confirmatus sedens pro tribunali inter alia 

negotiorum emergentia litem motam inter moniales in Difendale et Burchardum 

prepositum saneti Petri super quadam ecclesia, quam utraque pars suam esse 

contendebat, pluribus aliis oecupatus terminare eam non Valens, cognoscendam et 

rationabili fine deeidendam domino Christiano, tunc Maguntine sedis preposito *), 

et Ottoni viro strenuissimo fratri nostro, qui postea dux fuit Bawarie, tunc vero 

palatino, vice nostra demandavimus, qui allegatis hinc inde diligenter visis et 

inspectis prefatam ecclesiam B. preposito saneti Petri adiudieaverunt hoc excepto, 

ut quidam Arnoldus monialium prepositus, quia dicebant magnas expensas in illa 

ecclesia et propter illam fecisse, haberet omnes reditus illius ecclesie, donec 

viveret, et inde se aleret et quod superflueret, ad moniales deveniret in vita 

istius. Procedente vero tempore, cum pro scismate multis annis exularemus 

domino Christiano de voluntate domini imperatoris nobis subrogato, cum omnia 

pocius fortuna, quam iudiciario regerentur ordine, prefatis monialibus super 

prefata ecclesia querimoniantibus dicitur dominus Christianus contra nostram, non, 



») Joann. las memoria, Guden. munificentia, was auch Bodmann nach dem Orig. in sein 
Handexemplar von Joann. aufnahm. Das Gopiar hat misericordia, was Hone aufnahm. 
*) Vergl. Varrentrapp, Erzb. Christian I. von Mainz 8. 15. 



Digitized by 



Google 



1183 November 17. 203 

immo contra suam venisse sententiam ; predicti tarnen canonici sancti Petri in 
possessione ecclesie semper steterunt. Altera vero partium alteram semper inquie- 
tante et in iudicium trahente a summo pontifice causa cognoscenda et rationabili 
fine decidenda delegata est Hermanno *) Monasteriensi episcopo et Folberto abbati 
sancti Jacobo et tunc, divina faciente Providentia cum in integrum in nostra 
Maguntina sede restituti pro tribunali sedentes infinitas auditäs Utes rationabiliter 
decideremus, predicti delegati ad nos venientes dixerunt, se ad predictam causam 
penitus esse insufficientes, nisi nostras eis interponeremus partes. Concedentes 
itaque rogatui eorum nostras interposuimus partes et nos et delegati rogavimus 
partes, ut in nobis conpromitterent, quod et fecerunt. Fecimus ergo apportari 
privilegia, quibus utraque pars se munitam dicebat; ex parte canonicorum 
invenimus Privilegium, quo continebatur, Sigefridum corroborasse omnia facta a 
guo predecessore Friderico, qui privüegio sue liberalitatis et intuitu pietatis 
ecclesiam Eltevile titulo donationis in dotem pleno iure et ius patronatus eiusdem 
et cum decimis quinque vicorum integris tarn de cultis, quam de excolendis, tarn 
de animalibus, quam de aliis ecclesie beati Petri contulit, decimis vici unius 
scilicet Hatherheim sacerdoti altari illius ecclesie deservienti assignatis, reliquas 
decimas quatuor vicorum, scilicet Walthaffo, Steinheim, Eetecho, Everbach usibus 
et prebende destinavit canonicorum 2 ). Ex altera parte invenimus duo privilegia 
sibi quodammodo adversantia et ab Araoldo predictorum successore nostroque 
predecessore facta, quibus continebatur, Arnoldum predictam ecclesiam pleno iure 
et cum iure patronatus monialibus dedisse 8 ). Habito igitur consilio electi 
Curiensis 4 ) et Dudonis camerarii, qui tunc moniales manutenebat, aliorum 
plurimorumque prudentium dantes fidem antiquioribus privilegiis amicabili con- 
ventione rigorem iuris equitate contemperantes XX. marcas monialibus pro suis 
expensis a canonicis dari facientes B. prepositum sancti Petri nomine sue ecclesie 
ab omni petitione absolvimus et ecclesiam de iure beati esse Petri iudicavimus 
et facta Friderici predecessoris nostri a Sigefrido suo successore, nostro quoque 
predecessore, renovato privüegio corroborata nostre tuicionis huius sentencie privi- 
legio corroboramus et corroborata sub periculo anathematis ab omnibus inviola- 
biliter precipimus observari Et ut in sequenti evo hec sententia nostri privilegii 
in dubium non queratur, nostro sigillo hoc Privilegium insignimus. Testes presentes 
faerunt: Arnoldus maior prepositus, Heinricus maior decanus, Henricus abbas 
sancti Albani, Ottho prepositus sancte Marie ad gradus, Heinricus prepositus 
Pinguensis, Andreas scolasticus Spirensis, Wernherus scolasticus sancti Stephani, 
Wernherus sancti Victoris. Laici : Merbbdo de Sowelnheim, Ottho palatinus comes, 
Cunradus Winzo, Dietherus villicus et alii quam plures. 



*) Bischof Hermann II. von Münster, 1174—1203. Derselbe war am 25. Juni d. J. bei dem 
Kaiser in Oonstanz ; von da ab ist sein Itinerar mit Ausnahme des hier vorliegenden Nachweises 
über seinen Aufenthalt in Mainz unbekannt, vergl. Erhard, Reg. Westf. ad ann. 

*) Vergl. die bezugliche ürk. des Erzbischofs Sigfrid von 1069, No. 127. 

*) Die hier erwähnten Urk. des Erzb. Arnold sind verloren, vergl. Dahl, Annal. III, 3, 77 ; 
ßtumpf, A. M. XXVI. 

4 ) Bischof Heinrich IL von Chur, 1180—1193. 



Digitized by 



Google 



204 1183 November 17. — Nach 1183. 

Acta sunt hec anno dominice incamationis M .C .LXXX .in ., indictione I * l \ 
XV. kal. Decembriß. Datum Maguntie Privilegium 8 ). 

Das Or. ist jetzt wohl verloren, wenigstens nicht in München vorhanden. Eindlinger sah 
dasselbe noch und beschreibt es Bd. CXXXVT, S. 42 seiner Sammlung folgendermassen : „Die erste 
mit Chrismon versehene und mit litt, oblong, geschriebene Zeile schliesst mit archiepiscopus. 
Yon der zweiten Zeile ab gewöhnliche Schrift. Nach der neunzehnten Zeile nehmen die übrigen 
fünf Zeilen nur zwei Theile der Breite ein und ist der dritte Theil leer gelassen, um das Siegel 
aufzudrücken. Dies ist jedoch nicht geschehen, sondern ist das Siegel in braunem W. an 
gedrehter, hellgrüner Seidenschnur angehängt. Der Abweichungen von dem Druck bei Guden. 

sind wenige, z. B. in Difendal etc. fuit Bawarie tunc vero Palatino vice nostra 

que allegatis B. preposito Folberto B. preposito". 

Auoh Bodmann sah das Or. und corrigierte nach demselben den Abdruck in seinem Hand- 
exemplar des Joann. Bezüglich des Siegels bemerkt er übereinstimmend mit Kindlinger „ad- 
pendet sigillum in cordulis sericis viridibus". 

Gedr. a) nach dem Or. Joann. II, 467; Origg. Guelf. m, 538; Guden. 1,282; b) nach der 
Abschrift saeo. 13 im Copialbuch des Stifts S. Peter, Stadtbibliothek zu Mainz, fol. 2; Mone, 
Zeitschr. XI, 301. Abschrift a. d. J. 1442 im Copialbuche des Stifts im Staatsarchiv zu Darmstadt. 

Vergl. Würdtwein, N. S. III, S. 9; Dahl in den Nass. Annal. in, 2, 77; Stumpf, A. M. 
praef. S. 26; Scholz, de Conrad. I, pr. territ. S. 32; Scriba, Regg. Ul, 1143; Will n, 61, No. 92, 
mit f bezeichnet. 

277. — Erzbischof Conrad I. von Mainz bestätigt den Vertrag 
zwischen dem Stifte S. Victor zu Mainz und dem Kloster 
Eberbach über die Zehntfreiheit des dem letzteren gehörigen 
Mapper Hofes. — Nach 1183. 
Huius rei testes sunt: Amoldus maioris ecclesie in Maguntia praepositus, 
Burcardus praepositus sancti Petri, Henricus decanus maioris ecclesie, magister 
Sigefridu8, Heremanus cantor, Volpertus abbas sancti Jacobi, Amilius decanus, 
Warnerus magister, Teodricus cantor sancti Victoris. 
Ohne Datum. 

Das Or. im Archive des Schlosses Yollraths, naoh welchem Rössel, Eb. U.-B. I, 74, die 
Urk. druckte, ist nach Mittheilung des Herrn Grafen Matuschka jetzt nicht mehr vorhanden. 
Nach Angabe von Rössel hing an der Urk. an röthlioher Schnur das wohlerhaltene S. des Erz- 
bischofs mit der Umschr. C . . . . dei gra. Maguntin. sedis. archiepc. Diese Angabe der Legende 
scheint nioht genau zu sein. 

WU1 II, 61, No. 94. 

Gegen die Aechtheit der Urk. lassen sich Bedenken nicht begründen. Dass sie nioht 
von dem Eberbacher Fälscher herrührt, zeigt die Fassung derselben, besonders die Vergleichung 
mit der von jenem 1178 angefertigten, denselben Gegenstand betreffenden Urk. des Erzb. Conrad 
ganz unverkennbar. 

Die Urk. dürfte bald naoh der 1183 erfolgten Rückkehr Conrads, etwa 1184, ausgestellt sein. 

In der Urk. wird auf den in Eberbach etwa 1178 gefälschten Yertrag mit dem Stifte 
S. Victor oben No. 270 Bezug genommen. 



l ) Demnach ist in dieser Urk. von der erzbischöfliohen Kanzlei die römische Indiction 
angewandt. 

') Hieraus ergibt sich, dass die Beurkundung der am 17. November erfolgten Verhandlung 
zu einer späteren, nicht angegebenen Zeit zu Mainz geschehen ist. Dass die Verhandlung selbst 
auch in Mainz erfolgte, erscheint nach den Angaben des vorliegenden Diploms wohl sehr wahr- 
scheinlich, aber nicht völlig sicher. Diese Frage ist insofern von Bedeutung, als die vorliegende 
Urkunde die erste uns erhaltene der vom Erzbischofe nach seiner Zurückfuhrung nach Mainz 
ausgestellten Urkunden ist. 



Digitized by 



Google 



1184 October 14. - 1184. 205 

278. — Papst Lucius III. bestätigt die Besitzungen des Klosters 

Himmerode, unter welchen Weinberge zu Logenstein. • — 

Verona 1184 October 14. 

Datum Verone per manum Hugonis s. R. ecclesie notarii. IL Idus Octobris. 

Indictione IQ. Incarnationis dominice anno M.C.LXXX.IHL pontificatus vero 

domini Lucii pape HL anno NU. 

Aus dem Or. in Coblenz gedr. Mittelrh. U.-B. II, 107. 
Jaffe" No. 9628; Goerz, Mittelrh. Regg. II, 513. 

279. — Verona 1184 November 21. 

Papst Lucius IIL bestätigt die Besitzungen des Klosters 
S. Alban bei Mainz; unter anderen — — — Ecclesiam in Tozesheim. 

Ecclesiam in Nesenne cum decimationibus et curtibus, cum appenditiis 

suis. — — — Ecclesiam in Acruftero cum decimatione et appenditiis suis. 
Ecclesiam sancti Justini que est in Osten, quemadmodum a bone memorie 
Rotardo archiepiscopo Maguntinensi concessa est. — — — — — — — 

Datum Verone, per manum Hugonis sancte Romane ecclesie notarii, XL kalendas 

Decembris, indictione tertia, incarnationis dominice anno M .C .LXXXIHI ., 

pontificatus vero domni Lucii pape IQ. anno IUI . 

Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothgelben Seidensohnüren in München. 
Gedr. Joann. II, 754. 

280. — Erzbisehof Conrad L von Mainz bekundet, dass Propst Otto 
von S. Maria zu den Greden zu Mainz diesem Stifte die 
Kirche zu Flörsheim mit ihren Einkünften abgetreten 
hat 1 ). - 1184. 
C. In nomine sancte et individue trinitatis. Ego Cunradus divina miserante 
dementia Sabinensis episcopus et sancte Maguntine sedis archiepiscopus. Adten- 
dentes et diligenter considerantes opera misericordie, que nostri subditi zelo 
karitatis ducti benigne satagunt operari, utile et salutiferum duximus, ea et 
nostra auctoritate corroborare et corroborata debitis monimentis memorie mandare, 
quatenus posteritas intelligat, quid approbare et imitari debeat et pie vivendi et 
bene operandi exemplum sumere valeat. Noverit itaque presens etas et futura 
fidelium posteritas, qualiter dilectus noster et cognatus Otto prepositus scilicet 
ecclesie sancte Marie ad gradus in Maguntia, postquam eiusdem prepositure 
soUicitudinem a nobis suscepit, cum omni diligentia secum cepit volvere, quatenus 
eandem ecclesiam iam diu dilapsam erigeret et graves defectus, quos fratres 
a longo tempore in sue cottidiane neccessitatis stipendiis patiebantur, omni nisu 
suppleret. Accidit autem, quod ecclesiam in villa, que dicitur Flersheim, sitam, 
cuius institutio et donatio ex iurisdictione ipsius prenominate prepositure ad eum 
pertinuit, vacantem habuit Ut ergo nacta oportunitate suam bonam voluntatem 
per operis exhibitionem ostenderet, prefatam ecclesiam sancte Marie et fratribus 



*) VergL die folgende ürk. von 1251 September 



Digitized by 



Google 



206 1184. - 1184—1200. 

ibidem deo militantibus toto affectu ex nostro assensu et auctoritate contradidit, 
quatenus defeetum panis, quo fratres diu laborabant, ex aliqua parte relevaret 
et ut ipsi fratres prenominati prepositi transitus memoriam annuatim celebrarent. 
Tali autem conditione hec traditio facta est, ut decanus sancte Marie oommuni 
consilio et consensu omnium fratrum vel sanioris partis sacerdotem in eccleaia 
instituat et ille ab archidiacono donum altaris et curam populi recipiat. Dotem 
ecclesie et oblationes necnon decimam animalium ad ecclesiam pertinentem et 
decimam vini, id est dimidiam carratam vel, si minus ibi creverit, preterea octo 
maldra siliginis et duo tritici in sustentationem sui recipiat de peticionibus, quas 
consuetudo introduxit et de kathedratico, quod auctoritate et ratione statutum 
est, et prelatis illius ecclesie omnino respondeat. Fratres vero decimam ecclesie 
et, si forte vinee augmentate decimam vini ultra dimidiam carratam augmenta- 
verunt, ad stipendiorum suorum supplementum accipiant. Ut autem hec pietatis 
traditio inconvulsa omni evo permaneat, hanc cartam fecimus conscribi et sigilli 
nostri inpressione insigniri omnes illos vinculo anathematis innodantes, qui huic 
pie traditioni obviare presumpserint. Huius rei testes sunt: Arnoldus prepositus, 
Heinricus decanus maioris ecclesie, Burchardus prepositus, Bertholdus decanus, 
Sigehardus scolasticus, Ruggerus cantor sancti Petri, Wernherus prepositus, 
Bichardu8 decanus, Walterus cantor sancti Stephani, C&nradus prepositus sancti 
Victoris, Amilius decanus, Wernherus scolasticus, Theodericus cantor ipsius ecclesie, 
Heinricus prepositus sancte Marie in campis, Liupoldus decanus, Hugo scolasticus, 
Giselbertus cantor sancte Marie ad gradus; Hermannus prepositus, Heinricus 
decanus sancti Mauricii, Rüdolfus prepositus, Ulricus decanus sancti Johannis, 
Heinricus abbas sancti Albani, Folbertus abbas sancti Jacobi, Jofredus abbas 
sancti Ferrucii. Capellani domini archiepiscopi : Wernherus scolasticus sancti 
Stephani, Rudegerus, Ortholfus, Heinricus, Lottiarius. Laici: Dudo camerarius, 
Regenbotdo de Pingia, Ditherus scultetus, Arnoldus, Cunradus Winzo. Officiati 
Herbordus, Embricho, Gerlacus et alii quam plures. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis M .C .LXXX .nH , indictione 
H a ., regnante domino Frederico gloriosissimo Romanorum imperatore augusto 
et filio eius domino Heinrico invictissimo Romanorum rege augusto huius 
nominis 1 1 1 1 ° 1 ). 

Or. auf der Stadtbibliothek zu Mainz. Das beschädigte S. des Erzbischofs in braunem "W. 
hängt an einer Hanfschnur, welche durch ein in den Bug geschnittenes Loch gezogen und 
mittelst einfacher Schlinge verknüpft ist. Daneben ein zweiter, nicht benutzter Einschnitt 

Gedr. Joann. II, 650. Vergl. Würdtwein, D. Mog. II, 99; m, Einl. S. 10; Scriba III, 1147; 
Will II, 67, No. 118. 

281. — Erzbischof Conrad I. von Mainz schenkt dem Kloster Eber- 
bach eine neu entstandene Rheininsel bei Budenheim. — 
Eltville, in generali placito. 1184—1200. 
Anno dominicg incarnationis M .C .LXXX°.ini . In confinio illorum de 
Buthenheim versus predium nostrum confluxerat in Rheno quedam harena, quam 



l ) So die Urkunde. 



Digitized by 



Google 



1185. — 1186 November 28. 207 

fratres nostri de Sande ibidem iniciantes plantaverunt in parvam insulam. Pro- 

cessu vero temporis Anshelmus de Waldaffo pulsavit fratres nostros super eadem 

insula in generali placito in Altavilla coram archiepiscopo Gunrado asserens, quod 

eadem sug insul$ pertinere deberet. Ubi per generalem sentenciam adiudicata 

est ipsi archiepiscopo eo, quod omnes insulas ipse habeat ab imperio et quicunque 

aliquas possiderent in eius iurisdicione, ab eo in pheodo haberent. Que postquam 

ipsi archiepiscopo per sentenciam fuit appropriata, contulit illam ecclesig nostrg 

pro remedio animg sug et episcoporum sibi succedentium, tum etiam quia fratres 

nostri iniciaverant eamdem. 

Auszug von ältester Hand (1211) im Ocul. mem., fol. 59. 
Gedr. Baer, Beiträge II, 268; Auszug Bodmann, S. 604. 
Will U, 69, No. 142. 

282. — Propst Otto von S. Maria zu den Greden genehmigt den vor 

seinem Amtsantritt von dem Capitel seines Stifts vorge- 
nommenen Verkauf eines kleinen, dem Hofe Mappen benach- 
barten Gutes an das Kloster Eberbach und vergleicht sich 
mit diesem wegen des Zehntens zu Geisenheim. — 1185. 
Horum duorum contractuum testes sunt: Arnoldus maior prepositus, Heinricus 
maior decanus, Petrus scolasticus, Budolfus imperiaüs ante prothonotarius et alii 
quam plures. 

Anno dominice incarnationis M .C .LXXX .V°. 

Or. im Archive des Schlosses Vollraths. An der Urk. hängen das besohädigte 8. des Erz- 
bischofs Conrad und das S. des Stifts. 

Hiernach gedr. Bodmann S. 77; Rössel, Eb. U.-B. I, 80. 
Interpolierte Abschr. im Ocul. mem. I, fol. 94. 

283. — 1185 (richtig 1186 Sommer). 

In Gegenwart Kaiser Friedrichs I. zu Gelnhausen 1184 Juni 
schliessen Erzbischof Conrad I. von Mainz und Graf Sigfrid III. 
yon Orlamünde einen Vertrag ab über das Eherecht ihrer gegen- 
seitigen Ministerialen und zwar unter denselben Bedingungen, 
welche vom Kaiser auf demselben Hoftag für die Ehen zwischen 
Reichsministerialen und den erzstiftischen Ministerialen fest- 
gesetzt sind, was nun durch Erzbischof Conrad I. von Mainz 
bekundet wird. 

Originaloonoept zu Münster, Transsumt in der Urk. des Erzb. Sigfrid II. von Mainz 1217 
August 21 im Dompfarrei -Archiv zu Erfurt. 
Gedr. Stumpf A. J. No. 384. 

284. — Kaiser Friedrich L nimmt das Kloster Gottesthal in seinen 

Schutz und befreit dessen Güter von den Reichszöllen am 
Rhein und Main. — Gelnhausen 1186 November 28. 
C. In nomine sancte et individue trinitatis. Fridericus divina favente de- 
mentia Romanorum imperator augustus. Si locis deo dicatis eorumque posses- 
soribus aliquo patrocinii et defensionis nostre solatio contra perversorum hominum 
insolentiam consulimus, hoc tarn ad presentis vite statum, quam ad eternam glorie 



Digitized by 



Google 



208 1186. — 1187. 

mercedem promerendam nobis profuturum esse non dubitamus. Quapropter omnibus 
sancte dei ecclesie fidelibus notum esse cupimus, quod nos interventu et petitione 
domini Gunradi venerabilis archiepiscopi Moguntini ecclesiam Gotsdale prope 
Winkelam in Rinegowe ob multum religionis obsequium, quod ibi hucusque 
iugiter viguit, cum omnibus suis bonis, que nunc possidet et in futurum favente 
deo adipisci potest, sub imperialem nostram protectionem suscepimus specialem. 
Concedimus etiam predicte ecclesie, ut omnia bona sua, que per alveum Reni 
vel Mogi sursum et deorsum navigio deducuntur, in eis locis, ubi nobis et imperio 
telonium solvi solet, ab omni huius modi exactione libera eint et immunia. Ut 
autem hoc Terms credatur, hanc cartam inde conscribi et sigilli nostri impressione 
insigniri iussimus. 

Signum domini Friderici imperatoris semper augusti. 

Ego Johannes imperialis aule cancellarius vice Cunradi Moguntini archi- 
cancellarii recognovi. Acta sunt hec anno dominice incarnationis M°.C .LXXX°.VL 
Datum apud Gteilenhusen, IY. kal. Decembris in Christo feliciter amen. 

Abschr. „ex copia antiqua" von Schott in dem Urkundenbuche zu seiner Geschichte des 
Rheingräfl. Hauses, hiernach gedr. Bodmann S. 177. VergL Stumpf No. 4471; Scholz, de Con- 
rad! I pr. territor., S. 36; Wül II, 72, No. 176. Bei Roth I, 197, No. 7 ist die Urk. K. Friedrich IL 
zugeschrieben. 

285. — Abt Heinrich von 8. Alban zu Mainz vergleicht sich mit dem 
Kloster Eberbach wegen Ländereien zu Leeheim. — 1186. 

— — — In eiusdem quoque scripti atque sigilli nostri communitionem 
colligimus concambia illa qug facta sunt cum predecessoribus nostris a fratribus 
Eberbacensibus in villa Steinheim et in villa Leheim et rata ea habentea — — 

Acta sunt hec anno incarnationis dominice M C LXXX .VP. 

Or. in Darmstadt. Abschr. Ocul. mem. I, 29. Gedr. Baur, Hess. Ü.-B. I, 6; Rössel, Eb. 
U.-B. I, 86. 

286. — Erzbischof Conrad I. von Mainz bestätigt die Freiheiten, 
Rechte und Besitzungen des Klosters Rupertsberg. — 1187. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Cunradus dei gratia sancte Magun- 
tine sedis archiepiscopus et apostolice sedis legatus omnibus Christi fidelibus tarn 
futuris quam presentibus. Si quid venerabilibus locis ad subsidia domino inihi 
servientium de his, que nostri iuris sunt, contulerimus, speramus et nobis et 
successoribus nostris ad perpetuam salutem profuturum, quibus inde memoria 
debetur orationum. Noverint igitur fideles tarn nostre quam postfuture etatis, 
qualiter ego Cunradus sancte Maguntine metropolis humilis provisor pro honore 
sancte dei genitricis ad ecclesiam eius, que sita est Pinguie in monte sancti 
Roberti, talem nostri iuris usum propria manu ex consensu et hortatu priorium 
meorum contradidi, ut in pago Rheni et in omnibus locis, que nostre attinent 
ecclesie, de curiis aliisve possessionibus sanctimonialium in prefate ecclesie cenobio 
dicto famulantium nullum deinceps supplementum episcopali nostre peticioni a 
nostris dispensatoribus exigatur, sed ab huius pensionis debito libera prorsus 



Digitized by 



Google 



1187. — 0. D., 1187-1190. 209 

omnia, que illic ad eas spectant, ex auctoritate nostre traditionis perpetuo iure 
habeant. Et quoniam licet episcopus ut de facultatibus capitanee ecclesie pau- 
periores adiuvent ecclesias, hortatu quam peticione maioris ecclesie nostre hanc 
donationem fecimus et in hac carta conscribi mandavimus. Preterea — — — 

Sunt autem hec testium nomina: Arnoldus maior prepositus, Heinricus abbas 

sancti Albani, Folbertus abbas sancti Jacobi, Burchardus prepositus sancti Petri, 

Heinricus maior decanus, Ruggerus custos, Petrus scolasticus, Ottho cantor, 

Heinricus prepositus Pingiüensis, Eberhardus cellarius, Wigenandus subcustos, 

Heinricus capra, Godefridus de Sarebrukken, Buthardus, Waltherus, maioris 

ecclesie Maguntine canonici. Laici: Wernerus de Bonlanden, Thudo camerarius, 

Reinbotho de Pinguia, Hermannus advocatus, Meingothus de Gisinheim et Arnoldus 

frater eius, Arnoldus de Selehoven, Cünradus Winzo, Dietherus sculthetus et alii 

quam plures. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis M.C.LXXXVTI, indictione V. 

Or. im 8t.-A. zu Ooblenz. S. des Erzbischofs fehlt. Gedr. Mittelrh. U.-B. II, 124; Stumpf, 
A. Mog. No. 101. Vergl. Weidenbach, Regg. Bing. No. 95; Goerz, Mittelrh. Regg. II, 583; 
Will H, 75, No. 192, sowie das Privileg des Erzb. Christian I. von 1171. 

287. — Erzbischof Conrad I. von Mainz beschreibt die Lage des 
Erzstifts bei seiner Bückkehr 1183, zählt die Verluste auf, 
welche dasselbe während seiner Entfernung durch Ver- 
äusserungen, Verpfändungen und Belehnungen erlitten, 
sowie die durch ihn herbeigeführten Bückerwerbungen und 
die hierfür aufgewendeten Summen. — 0. D., 1187 — 1190. 
Ego Conradus dei gratia Sabinensis episcopus, Mogontine sedis archiepis- 

copus omnibus fidelibus, ad quos hec pagina pervenerit, in perpetuum. — — 

Humiliata etiam fuit per aligenationem castrorum . sicuti fuit Beinberc, quod 
domno regi collatum fuit. — — — — — — — — — — — — 

Infedatas dico — — — curtis Hosti comiti Heinrico de Diets ; possessiones 
quae dicuntur Swinhagin Hartmudo de Butingen et Gerhardo de Kelberowe — 

et ut breviter concludamus, omnia foresta in — pago Beni — alienata 

invenimus, quod tarnen ius nequaquam admittit. — — — — — — — 

Pignore obligate diximus primo comiti Buberto de Nasowe curtim Loginstein 
pro GL marcis examinati argenti; eidem comiti Buberto Bamsel cum aliis ad- 
iacentibus possessionibus LVJLL marcis; W. de Bolant — Altevile — pro LXX marcis 
obligata invenimus — — — — — — — — — — — — — — 

Liter eas autem res, que alienate fiierunt, primo a domno nostro gloriosissimo 
rege castrum Binberc recuperavimus, quod ad manus nostras libere tenemus et 
semper tenebimus. — — — — — — — — — — — — — — 

Curtim etiam Hoste, quam comes H. de Diets Gerhardo de Eppenstein concesserat, 
liberam ad manum nostram recuperavimus. Possessiones etiam iüas, que Swin- 
hage dicuntur, a feodali iure Hartmanni de Botingen et Gerhardi de Kelberowe 

Codex dlpL Nim. 1,1. 14 



Digitized by 



Google 



210 O. D., 1187-1190. — 1189 April 9. 

absolvimus. — — — — — — — — — — — — — — — 

Deinde a comite Ruberto curtim de Logestein et Ramsei et Drissungen et Espel- 
scheit pro CG marcis recollegimus. — — — — — — — — — — 

Duo iugera vinee V marcis et Hurste V iugera pro XXII marcis que omnia ad 
Ußum possidemus. — — — — — — — — — — — — — — 

Original-Concept (nicht besiegelt) zu München. Hiernach gedr. Stumpf, A. Mog. No. 112. 

Ueber die Abfassungszeit Scholz, de Conradi I pot. territ. S. 37 ff. 

Yergl. Will n, 61, No. 91. 

288. — Erzbischof Conrad L von Mainz enthebt das Cisterzien- 

serinnen-Kloster Mariaehausen der Yogtei des G-iselbert 

von Rüdesheim, welcher als Entschädigung die von seinem 

Yater Conrad dem Kloster geschenkten Weinberge zu 

Oestrich zurückerhält, und unterstellt dasselbe unter 

Befreiung von der gewöhnlichen Steuer ausschliesslich 

seinem Stuhle. — 1189 Aprii 9. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Cunradus dei gratia Sabinensis 

episcopus et sancte Maguntine sedis archiepiscopus universis Christi fidelibus in 

perpetuum. Pastorali eure humilitatem nostram divinitus assumptam esse et 

prerogatam non ambigimus eo intuitu, ut quorumlibet Christi fidelium et maxime 

nobis creditorum saluti et necessitudini debita sollicitudine propensius invigilemus. 

Unde nimirum cum cellam sororum Clarevallensis *) ordinis in loco, qui Husen 

dicitur, yisitaremus, de ipsarum statu et habitu, prout ratio expetebat, diligentius 

inquisivimus. Intelleximus itaque, cenobium idem cuidam ministeriali nostro 

Giselberto de Rudensheym iure advocaticio subici, unde quidem sorores et 

claustrum perpendimus plerumque gravari. Ut igitur quieti et commoditati sororum 

earundem tucius in hac parte provideremus, ipsas et locum suum a tali iurisdic- 

tione annuente advocato eximentes eas et cenobium suum cum omni iure et inte- 

gritate nobis nostrisque successoribus et ecclesie Maguntine perhennitus subjeeimus 

et astrinximus, ita ut omnino dum ad nos nostrosque successores et ad nostram 

metropolim habeant respectum et quociens oportuerit nostra eis auetoritas iuxta, 

quod ipsis et claustro expedire visum fuerit, procuratorem et prepositum provideat 

et preficiat. Ceterum quo praefata claustri huius et sororum ab advocacie iure 

facta emaneipatio firmiore robore gaudeat, predicto Giselberto ius suum recom- 

pensayimus eique in nostra villa Winkelo in predio sororum predietarum, vide- 

licet in vineis ipsarum in Ostrich et alibi, quas yineas ipsius Giselberti pater 

Cunradus vicedominus 2 ) argento suo comparaverat et sororibus eisdem in proprio- 

tatem contulerat, restaurum de peticione sororum assignayimus. Quin eciam de 

gracia nostra memoratis sororibus indulsimus, ut quocienseunque collecta nostra 

in pago Reni ordinetur et requiratur, ipse sorores et omnis earum posteritas in 

eodem cenobio ab illa solvenda libere et immunes permaneant nee inde alicui 

*) Die yon Bodmann S. 235 gegen die Richtigkeit dieser Lesart erhobenen Zweifel sind 
nicht begründet. 

*) Yergl. Bodmann S. 546. 



Digitized by 



Google 



1189. - 1190 Juni 4. 211 

respondeant. Ut itaque hoc factum nostrum sanius fulciatur, super eius firma- 
mento presens Privilegium auctoritatis nostre sigillo insignitum conscribi et testes 
apponi fecimus. Si quis ergo, quod absit nostre ....*) emancipacioni super ipsa 

facte confirmationi, qua b ) et claustri tarn a solvenda collecta quam a iure 

advocatie . . exemptis libertatem contulimus, aliquatenus in posterum contraire et 
ipsam invertere presumpserit, fnaledictione dei omnipotentis feriatur et indisso- 
lubili vinculo anathematis in perpetuum dampnandus subiciatur. Nomina testium 
sunt hec: Arnoldus maior prepositus, Heinricus abbas sancti Albani, Burcbardus 
sancti Petri prepositus et camerarius Maguntine civitatis, Heynricus decanus, 
Rotgerus custos, Petrus scolasticus, Godefridus cantor maioris ecclesie Maguntine, 
Jostredus Blidenstathensis abbas, Hezechinus abbas sancti Jacobi, Benedictus 
abbas et Embricho monachus sancti Johannis in Bischoffesberg, Arnoldus abbas 
in Eberbach. Laici: Gerhardus silvestris comes, Hartmannus de Butingen. 
Ministeriales: Embricho vicedominus, Arnoldus Rufus, Cunradus "Winzo, Ditherus 
schultetus, Heynricus Yulpis, Heynricus Hazzeche, Heynricus filius Cuneze et 
alii quam plures Christi fideles. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis M Q .C°.LXXX° Villi , indictione 
YU% V. idus Aprilis, regnantibus gloriosissimis dominis Priderico imperatore et 
filio suo Heynrico, rege Romanorum, anno primo Jeresolimitane expedicionis 
Priderico imperatore contra Salatinum et inimicos Christi proficiscente, anno vero 
prime institutionis nostre in Maguntinam sedem XX°.YttTt°, anno autem post 
exilium nostrum nostri reditus ad ipsam metropolim °). 

Abschr. saeo. 13 im Copialbuche des Klosters fol. 1. 

Gedr. Bodmann S. 899, nach zwei fehlerhaften und unvollständigen Abschriften im Archive 
des Klosters; vergl. S. 546. 

VergL Scholz, de Conradi I pot. territ. S. 17, 35. 

289. — 1189. 

Urk. des Klosters GottesthaL Bodmann 8. 177. 

Das an der Urk. hängende Siegel zeigte nach Bodmann den h. Egidius ; Umschr. : f S. fratrum 
et sororum de valle dei. 

Ueber die Urk. selbst habe ich Weiteres nicht ermitteln können, die Angabe bezüglich 
des an derselben hängenden Siegels wird wohl beanstandet werden müssen. Von Originalsiegeln 
des Klosters zu Winkel ist mir nur eines, an der Urk. des El. Gottesthal von 1263, bekannt 
geworden, dessen Stempel unzweifelhaft dem 13. Jahrhundert angehört; vergl. die Abbild. T. I. 

290. — Papst Clemens III. bestätigt die Besitzungen des Klosters 
Himmerode, u. a. die Güter zu Logensten. — Im Lateran 1190 Juni 4. 

Data Laterani, per manum Moysi sancte Romane ecclesie subdiaconi vicem 
agentis cancellarii, IL non. Junii, indictione VJLII., incarnationis dominice anno 
M.C.XC, pontificatus vero domni Clementis pape HL anno HI. 

Or. in Goblenz. 

Gedr. Mittelrh, U.-B. H, 143. 

Jaffg No. 10176; Goerz, Mittelrh. Regg. H, 640. 



*) Lücke in Folge der Beschädigung des Papiers. 
b ) Desgl. 

°) Die Zahl (sexto) ist durch einen zum Zusammenhalten des schadhaften Papiers auf- 
geklebten Papierstreifen verdeckt. 

14* 



Digitized by 



Google 



212 Um 1190. — 1191. 

291. — Erzbischof Conrad I. von Mainz befiehlt dem Vicedom E. 

und Schenken T., dem Herzoge Heinrich I. von Brabant 

jährlich fünfzig Fuder aus den "Weingefällen zu Eltville 

zu überweisen. — Um 1190. 

C. dei gratia Mogunti. sedis archiepiscopus, Sab. episcopus fidelibus suis E. 

vicedomino et T. pincernae gratiam suam et omne bonum. Moverit devotio vestra, 

quod quinquaginta carratas vini, quas a nobis in feodo habuit Godefridus dux 

Brabantinorum, sed non in loco determinato, nobili filio suo Henrico illustri dud 

Brabantiae in beneficio concessimus in Alta villa decernentes ei annuatim de nostro 

vino assignandas: mandantes itaque vobis iniungimus, quatinus predicto duci et 

filio suo, quem nunc habet, si eum supervixerit, tantum vinum ut diximus assignetis. 

Extr. d'un Registre des chartes de Brabant bei Butkens, Troph. de Brabant I, 148; Preuvee 

du liYr. IV, S. 44. 

Yergl. Bodmann S. 546; Will II, 84, No. 238. 

292. — \m August 23. 

Aebtissin Sophia und der Convent des Klosters Altmünster 
zu Mainz verkaufen dem Kloster Eberbach drei Morgen Wein- 
berg iuxta curtem suam hunreberc in medio montis illius declivio in loco, 

qui vulgariter helde nuncupatur etc. 

Nomina testium sunt hec: Guta dechana, Benigna cameraria, Gerdrudis et 
Sophia custodissa ecclesig nostr$, Henricus rufus maioris ecclesie canonicus, Gisel- 
bertus cantor et Hartmudus canonicus sancte Marie ad gradus, Ülricus dechanus 
et Godefridus pastor ecclesig sancti Quintini, qui et ecclesie nostre ministri et 
ebdomadarii. Laici ecclesie nostrg vasalli: Arnoldus, Cunradus, Eberhardus et 
alii quam plures Christi fideles. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis M.C.LXXXXI, indictione Villi, 
decimo kalendas Septembris. 

Or. mit wohlerhaltenem S. des Klosters auf der Stadtbibliothek zu Mainz, hiernach gedr. 
Mone, Zeitschr. XIX, 40; Stumpf, A. Mog. No. 113. 

Abschr. mit Fortlasrfung der Zeugen Ooul. mem. II, 68, hiernach Rössel II, 396. 

293. — Erzbischof Conrad L von Mainz nimmt das Kloster Retters 

und dessen Besitzungen in seinen Schutz. — 1191. 

C. In nomine sancte et individue trinitatis. Cunradus dei gratia Sabinensis 
episcopus, sancte Maguntine sedis archiepiscopus. Cum ad omnes generaliter 
viscera karitatis extendere debeamus, specialius tarnen ecclesiasticas personas 
yitam religionis ducentes occulo consuete pietatis intueri tenemur et sub nostre 
defensionis favore affectuosius eos manutenentes facile acclinare assensum ad ea, 
que congrue a nobis postulaverint. Dilectos igitur in Christo fratres et sorores 
in Rethres, quos beate memorie antecessor noster Heinricus, Maguntine sedis 
archiepiscopus, titulo donationis et protectionis manutenendos suscepit, nos quoque 
paterne sollicitudinis intuitu tarn in personis quam universis possessionibus sub- 
scriptis, quas nunc iuste possident vel in futurum deo auxiliante rationabiliter 
possidebunt, susscepimus, ipsius facta confirmantes omnibus katolicis successoribos 
nostris hoc nostre auctoritatis scriptum transmittimus. Ut igitur diyina mynisteria 



Digitized by 



Google 



1191. — 1192 August 9. 213 

et religionis ordo ibidem per gratiam dei incrementum accipiat, auctoritate dei 
omnipotentis et beatorum apostolorum Petri et Pauli et domini pape Celestini et 
sancti Martini et nostra statuimus, ut nullus in personis seu possessionibus nunc 
habitis vel in posterum legittime habendis gravare vel iniuriam inferre presumat. 
Ad robur autem eiusdem facti nostri presentem paginam scribi iussimus et proprio 
ßigillo muniri. Hec sunt bona et reditus in Rethres. Ibidem terra unius aratri 
et prata et silva cum pascuis et aquarum decursibus et molendinum cum omni 
iure. In Bidinowa census Y. unciarum et duo prata cum omni iure. In Hornovya 
yinea una et terra unius arati et llli? r prata et silva cum omni iure. In Crufdelo 
terra unius aratri et due curie et IHR 1 vinee cum omni iure. In Marbotdesheim 
II. vineas et census Y. solidorum. In Hartbach census X. solidorum. Ecclesia 
in Dornheim cum omni iure et pertinentiis. In Liderbach II. vineas et lin or iugera 
agrL In Sulzbach IQ. curias et hubam unam, quas emit Gerhardus de Eppen- 
stein XXX. IQ. marcis cum omni iure. InSvalbach census V. solidorum, vineam I. 
et hjibam I. cum omni iure. In Lutdenbach vineam I. et pratum et silvam. In 
Meinboldeshagen vineam I. et agros unius aratri et silvam cum omni iure. In 
Hecgestat II. mansos cum omni iure. In Steinbach HI. curias et terram unius 
aratri et pratum I. cum omni iure. In Stirstat dimidiam hubam cum omni iure. 
In Rendele census X. solidorum. In Hapreshoven census XYI. solidorum, ibidem 
etiam census Y. solidorum. In Crufdelo apud Roggenberch hubam I. In Sirubach *) 
census IQ. solidorum. In Berenbrunnen census X. solidorum et Y. solidos ibidem. 
In Nuwenhagen INl? r vineas. In Soden vineam I. Huius rei testes sunt: 
Heinricus abbas sancti Albani, Heccekinus abbas sancti Jacobi, Heinricus maior 
decanus, Ruggerus custos, Petrus scolasticus, Gotdefridus cantor, Symon cellerarius, 
Heinricus Rufus et alii quam plures. De sancto Petro: Bertholdus decanus, 
Theodricus cantor, Bruno et alii quam plures. De sancto Yictore: Wortwinus 
prepositus, Amilius decanus, Heinricus scolasticus, Ulricus cantor et alii quam 
plures. De sancto Stephano : Wernherus prepositus, Richardus decanus, Wernherus 
scolasticus, Walterus cantor et ceteri. De sancta Maria ad gradus : Arnual decanus, 
Oiselbertus scolasticus, Giselbertus cantor et alii quam plures. Laici: Bertholdus 
de Scowenburc, Hartmannus de Butdingen, Embrico vicedominus, Dittherus scultetus, 
Arnoldus Rufus, Gunradus Winzo, Ludewicus de Alta domo et alii quam plures. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis M .C .LXXXX°.I ., indic- 
tione Yim . 

Or. in München. Das wohlerhaltene S. des Erzbischofs in braunem W. hängt an roth- 
grfinen Seidenschnüren. 

Oedr. Guden. in, 791; Annal. Praemonstrat. II, Probat. 433. 

VergL Würdtwein, N. S. HI, praef. XY; Wffl II, 86, No. 250. 

294. — Gotfrid IL von Eppenstein kauft von Heinrich L von Hanau 

dessen Rechte an den Burgen Eppenstein und Homburg mit 

dem Waldbotenamt für 600 Mark Gölnisch. — 1192 August 9. 

Godefridus de Eppenstein tenore presencium recognoscimus, quod ex singu- 

lari bona progenitorum restaurandi cura cum EL de Hagenowe consanguineo 

*) So; es ist wohl „Firubach" zu lesen. 



Digitized by 



Google 



214 1192 August 9. 

nostro hunc in modum convenimus. Vendidit ille nobis consentientibus et renun- 
ciantibus heredibus suis in perpetuum omnem iustitiam et utilitatem, quam iuxta 
literas super cometia et dominio parentelae nostrae confectas possedit in castris 
Eppenstein et Hoenberg cum iure silvatico, quod walbod ambet dicitur, et omnibus 
aliis attinenciis pro sexcentis marcis denariorum Coloniensium intra tres menses 
recipiendis. Si vero inter hoc temporis intervallum memorate marce non fuerint 
exsolute, tunc dictae partes castrorum in manus prefati nostri consanguinei sine 
ullo impedimento redibunt. Testes huius rei sunt: Wigandus de Askeburne, Dudo 
de Birghestatt, Fridericus de Dillunge, Ludovicus de Hoenberg, Theodericus de 
Steden et alii milites et castrenses de Eppenstein, in quorum presentia ad maiorem 
factionis stabilitatem haec pagina litteris annotata et sigillorum nostrorum robore 
communita fuit. 

Actum anno incarnationis dominicae millesimo centesimo nonagesimo secundo, 
V. idus AugustL 

Gedr. Wenck, Histor. Abhandlungen I, 134; Arch. f. Hess. Gesch. I, 502. 

Vergl. Wenck, Hess. Gesch. I, 93, 341: Schenk, Mittheil, des Han. Vereins 1876, S. 12, 
1880, 8. 25; Schliephake II, 110; Maurer, Markenverfassung 200; Thudichum, Gau- und Marken- 
Verfassung 141; Geschichte der Wetterau 197. Wenn derselbe an letzterer Stelle meint, dass 
die Herren von Eppenstein vor 1192 schon Theilhaber der hohen Mark waren, so dürfte er das 
Richtige getroffen haben. Doch haben sich diese Rechte der Eppensteiner von Anfang an keines- 
wegs auf die hohe Mark beschränkt, sondern haben ein weit grösseres Gebiet umfasst. Das 
Eppensteiner Lehnsbuch, welches mir leider nur in einer Uebersetzung saec. 14 zugänglich war, 
führt als Nüringisches Lehen auf pag. 43 „Item von dem greben Gerardo von Nourink eyn 
holzgraffthum zusehen Ruweneich und Crufftel und alle zolle und frye lüde die dan in derselben 
mark wanen und ein dorf genant Gattinhoven und die fauthy zu Bonemese und eyn zehenden 
zu Bergen und eyn andern zu Bockenheim und zu Hambach IIÜ höbe und izliche lüde. Und 
dan ein dorf zu Richolfiskirchen mit der kirchen und mit derselben zehenden und eyn höbe zu 
Eschebach und eyn hoff zu Syerinchheim und eyn andern zu Ebirstat der gehört zu Lorsam". 
Zweifellos ist das Obermärkerrecht in der hohen Mark, welches an das Schloss Homburg 
geknüpft war, ein Theil dieses Holzgrafthums, welches die Eppenstein demnach als Lehen der 
Grafen von Nürings besassen. Dieser Grafschaft zwischen der Crüftel und der Ruweneich ist 
bisher, soviel ich sehe, nur von Bodmann Aufmerksamkeit geschenkt, S. 600, wo er ein Bruch- 
stüok aus einer anderen Stelle des Lehnsbuches im lateinischen Texte mittheilt : „dominus Gode- 
fridus de Eppenstein tenet ab L. comite de Nuringes Gerhardo dimidium comitatum inter 
Ruwenich et Crufthela et omnia telonia et liberos homines, qui commorantur in eodem". Bod- 
mann identificiert an dieser SteUe diese Grafschaft mit der Grafschaft Nederne, ein sofort ein- 
leuchtender Irrthum. Die Begrenzung dieser Grafschaft der Herren von Eppenstein ist ohne 
Zweifel in der Wetterau zu suchen ; irre ich nicht, so ist Ruweneich das jetzige Jagdhaus Ruheich 
bei Udenhain. Die Grafschaft erstreckte sich demnach vom linken Ufer der Kriftel bis tief in 
die Wetterau. Die von Bodmann benutzte Stelle des Lehnsbuches lautet in der deutschen Ueber- 
setzung: Item von L. eym grafen von Nuringes Gerardo die halbe grafschaft zussen Ruweneich 
und Cruffthela und alle zolle und die fry lüde die dar in wanen. Gathehoven und die fauthy 
in Bonemese, den zehenden in Bergen und eyn andern zehenden in Buchenheim und in Ham- 
bach fyer hove landes und die lüde ezliohe. Daz dorff Richolveskirohen mit dem recht des 
patrons wirdenkeit und den zenenden und ist vor zyden gewest eyn lehen Wortwyns von Hom- 
berg als den eyn lehen des riches recht mit den andern benennet eto. Aus dem lateinischen 
Texte dieser Stelle hat auch Wenck, Hess. L.-G. II, 515, Anmerk. n, einen Auszug mitgetheilt, 
in welchem Schenk, Mittheil, des Hanauer Bezirksvereins 1880, S. 25, bereits statt Wortwini 
de hominibus richtig de Homberg besserte, was durch den Text der Uebersetzung bestätigt wird. 



Digitized by 



Google 



1192 August 29. — O. D., 1193—1194 (kurz vor 1194 März 27?). 215 

295. — Worms 1192 August 29. 

Kaiser Heinrich YI. gestattet auf Bitten des Erzbischofs 
Conrad von Mainz „matrimoniorum contractus inter ministeriales imperii et 
archiepiscopatus Maguntini absque impedimento libere ac licite posse fieri et 
observari, videlicet ut ubicunque inter ministeriales imperii et archiepiscopatus 
matrimonium contractum fiierit, liberi quos genuerint, hinc inde equaliter divi- 
dantur et inter liberos hereditas eorum equa lance distribuatur. Item si tantum 
unum heredem habuerint et ille fuerint de conditione ministerialium imperii; 
ducet uxorem alterius conditionis, de familia scilicet archiepiscopatus et e con- 
yerso, et quos heredes genuerint, simili modo dividentur et imperium et archie- 
piscopatus in equam eorum participationem consentiant. 

Unter den Zeugen Arnoldus prepositus maioris ecclesie Maguntine, Burchardus 
prepositus sancti Petri, Heinricus abbas sancti Albani, — — Heinricus nfaior 
decanus in Maguntia, Ruggerus custos, Petrus scolasticus, Gotfridus cantor — 
Bertoldus comes de Dietse Dudo de Birgestat . 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis MCXCII, indictione X., regnante 
domino Heinrico VI Romanorum imperatore invictissimo, anno regni eius XXII, 
imperii vero II . 

Ego Conradus Maguntine sedis archiepiscopus et totius Germanie cancellarius 
recognovi. 

Data Wormatie im. kal. Septembris. 

Signum domini Heinrici sexti Romanorum imperatoris inyictissimi. 

Or. in München. 

Gedr. Gnden. I, 312; Mon. Boio. 29 a, 464. Yergl. Stampf No. 4767; Soriba III, 1166; 
Will n, 88, No. 269. 

296. — Erzbischof Conrad I. von Mainz notificiert den Canonikern 

zu Limburg und den Pfarreingesessenen zu Bergen, dass 
er die durch ihn erfolgte Besetzung dieser Pfarrei zurück- 
nehme und die Besetzung derselben durch den früheren 
Propst von Limburg, den erwählten Erzbischof Adolf von 
Cöln, welcher dieselbe länger wie ein Jahr vor seiner 
Wahl seinem Caplan Gotfrid übertragen habe, anerkenne. 
— 0. D., 1193— 1194 (kurz vor 1194 März 27?) ^ 
C. dei gracia Sabinensis episcopus et Mogontine sedis archiepiscopus. Dilectis 
in Christo universis canonicis Lympurgensis ecclesie et hominibus ad eiusdem 
ecclesie preposituram attinentibus necnon parochianis de Berge salutem et perpe- 
tuam in Christo dilectionem. Notum sit universitati vestre et omnibus paginam 
intuentibus, quod dominus A. maior in Colonia prepositus in archiepiscopum 
Coloniensem fuisset electus et prepositura de Lympurch, quam a nobis tenuit, 



') Erzbischof Adolf von Cöln wurde Ende 1193 gewählt und 1194 Märe 27 in Gegenwart 
des Erzbischofs Conrad von Mainz geweiht Dem Inhalte der Urk. zufolge könnte dieselbe 
demnach unmittelbar yor Adolfs Weihe ausgestellt sein. 



Digitized by 



Google 



216 0. D., zwischen 1194 December 25 — 1197 September 28. 

vacaret, veniens ad noetram presesnciam Godefridus canonicus Lympurgenaem 
ecclesiam de Berge vacantem nobis retulit. Mos vero per eundem putabamus 
ecclesiam vacare, ad peticionem dilecti noetri comitis Syfridi de Morle eam iam 
dicto G. contulimus. Postea autem ab ore domini Coloniensis veradter cognovi- 
muB, quod dum iam dictam preposituram Lympurgensem yidelicet in manu sua 
habuit, ecclessiam de Berge ante electionem suam plus quam per annum cuidam 
Godefrido cappellano suo canonico sancti Andree in Colonia canonice contulit et 
idem G. altare eiusdem ecclesie a domino Alberico preposito sancti Paulini et 
Treverensis ecclesie archidiacono recepit. Quapropter factum nostrum super sepe- 
dictam ecclesiam, quia temere et minus racionale actum cognoscimus, cassamus 
et in irritum reyocamus factumque domini Coloniensis electi ratum habentes 
approbamus et ratum ab omnibus haben volumus. 

Abschr. auf fol. 29 (102) des Balduin. Kesselstatt, zu Trier mit der Uebersohrift: Qnod 
oollseio ecclesie de Berge ad ecclesiam Lympurgensem pertineat; mir vom Herrn Gymnasial- 
lehrer Keuffer zu Trier freundlichst mitgetheilt. 

Vergl. Goerz, Mittelrh. Regg. H, No. 707; Will H, 94, No. 296. 

297. — Erzbischof Conrad I. von Mainz bekundet, dass Kaiser 
Heinrich VI. Gotfrid von Eppenstein den Bann des Gerichts 
Mechtilshausen verliehen habe. — 0. D., zwischen 1194 Decem- 
ber 25 — 1197 September 28. 

Cunradus dei gratia Maguntinensis archiepiscopus et Sabinensis episoopus 
universis in comitia Mechtildehusen constitutis salutem et omne bomun. Signi- 
ficamus vestre universitati, quod ad peticionem nostram Serenissimus dominus 
noster Romanorum imperator semper augustus et rex Sicilie dilecto nostro Gode- 
frido de Eppinstein bannum concessit super comitiam in Mechtildehusen, unde 
vobis praecipimus, ut ei obediatis secundum debitam banno iustitiam. 

Gedr. Joann. I, 625, Note a; Senckenberg, Select. iur. EL, 589 „ex authentico", jedoch 
wohl ans Versehen mit Sifridus statt Cunradus, wo<|urch dann die weiteren Irrthümer Bodmann's 
S. 584, 602, Note g, und Anderer — so hat noch neuerdings Schenk, Forschungen XVI, 529, die 
Urk. dem Kaiser Friedrich II. zugeschoben und in die Jahre 1228—1230 gesetzt — veranlasst 
wurden. Für die oben gegebene Datierung ist die Thronbesteigung Heinrichs VI. in Sicilien, 
1194 December 25, massgebend. Da Heinrich VI. sich 1195 October 18—20, 1196 April 26, 
Mai 20 — 31 zu Mainz aufhielt, wird einer dieser Zeiträume als Ausstellungszeit, wenigstens als 
Zeit der Handlung, anzunehmen sein. 

[Nach Fertigstellung meines Manuscripts erhielt ich die Regesten von Will, welcher II, 106, 
No. 365, zu ähnlichem Resultate gelangt ist.] 

Bezüglich dieses und der sonstigen von Mainz relevierenden Lehen der Herren von Eppen- 
stein bemerkt das Eppensteiner Lehnsbuch saeo. 13: „Item vom bysthum zu Menze die borg 
zu Eppenstein und das gericht zu Mecholdeshusen und ein dorff zu Sigelouffe und ein dorff 
zu Scheileoruppen und das lehen das dan gewest is Ortwins von Homberg als das dorff zu 
Dittenheim und V. höbe und eyn wingarte zu Aschebaoh a . Daselbst sind unter den Lehnsleuten 

(saeo. 13) aufgeführt der „alte here Sarwart und sein Bruder; ihre Lehen sind und zu 

Delkelnheim eyn phunt und zu Breckenheim zwey phunde und XL pennig und zwey malder 
weyses in dem dorff und auch XX pennig und eyn malder weyses und zu Bremedal als das von 
recht von zwen hoben sal ersohin und als das recht das ir vater gehat hat von dem gericht 
und die graffesohafft zussen Crufftel und Waltaffa das han sie zu lehen von 
hern G." Der hier genannte Sarwart ist wohl identisch mit „her Sarwart der aide von den 6 , 
welcher naoh demselben Lehnsbuche Renten zu Nordenstatt und zwei Morgen Weingärten zu 
Wicker zu Lehen trug. 



Digitized by 



Google 



1196 November 28. 217 

298. — Propst Sigfrid von S. Peter zu Mainz überläset dem Capitel 
seines Stifts die bisher streitige Pfarrei Eltville. — 1196 
November 28. 
In nomine somcte et individue irinüatis. Sifridus dei dementia prepositus 
ecclesie sancti Petri in Maguntia. Generatio preterit et advenit, unde plerumque 
accidit, quod facta mortalium, que provida dispensatione ad honorem ecclesiarum 
dei et ad fructum in ipsis deo militantium ordinantur, in oblivionem dilapsa in 
nichilum rediguntur, nisi scriptorum munimine roborentur. Ea propter adtestatione 
pag-ine presentis constare volumus universis Christi fidelibus tarn futuris, quam 
presentibus, quod cum inter predecessores nostros, videlicet prepositos ecclesie 
sancti Petri, cui presidemus, et ipsius ecclesie fratres diutina et indeterminata lis 
verteretur super parrochia in Altavilla in pago Rheni fundata, eo quod ipsius 
parrochie fundationem prepositi suo iuri pertinere assererent, fratres vero in con- 
trarium ad suam elemosinam cum patronatu parrochiam legitime traditam affir- 
marent. Nos paci studere et tarn nostre saluti providere, quam fratrum utilitati 
accedere volentes, quo litem illam dirimeremus, de nostra bona voluntate et libero 
arbitrio intuitu dei et salutis anime nostre respectu et precipue domini nostri 
Cäuradi Maguntini archiepiscopi favore immo peticione manum nostram super 
altare beatri Petri ponentes parrochiam, unde mentio est, cum patronatu et decimis 
et universis ad ipsam parrochiam pertinentibus beato Petro fratrum elemosine 
inperpetuum accessuram contulimus, ita tarnen, ut in eadem ecclesia per fratres 
divina, sicut expedit et dignum est, procurentur et nostri aput fratres memoria 
in perpetuum habeatur. Ut autem hec nostra donatio rata in posterum et firma 
permaneat, presentem super ipsa paginam conscribi et impressione sigilli nostri 
communiri fecimus. Quicumque igitur contra hanc donationem nostram et hoc 
racionabile factum nostram venire presumpserit, nisi resipiscat, maledictione dei 
omnipotentis feriatur et indissolubili vinculo dampnationis perpetue astringatur. 
Sunt itaque huius rei testes: Ottho Spirensis episcopus, Heinricus abbas sancti 
Albani, Heinricus decanus, Ruggerus archidiaconus et custos, Prepositinus magister 
scolarum, Godefridus cantor et capitulum maioris ecclesie Maguntine; Heinricus 
decanus, Wernherus scolasticus, Waltherus cantor et capitulum ecclesie sancti 
Stephani; Amelius decanus, Michahel scolasticus, ülricus cantor et capitulum 
ecclesie sancti Victoria; Arnualis decanus, Giselbertus scolasticus, Giselbertus 
cantor et capitulum ecclesie sancte Marie ad gradus; Eberhardus decanus et capi- 
tulum sancti Mauricii ; Diemarus decanus, Amelricus scolasticus, Sigewinus cantor 
et capitulum ecclesie sancti Johannis; Rudegerus decanus et capitulum ecclesie 
sancti Gingolfi et alii quam plures Christifideles tarn clerici quam lagici. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis M .C°.LXX°XX.VI ., indictione 
Xmi\, HH . kalendas Decembris. 

a) Or. im 8t. -A. Das ßpitzovale 8. des Ausstellers in braunem Wachse hängt an grünen 
und rothen seidenen Schnüren ; dasselbe zeigt einen Geistlichen in voller Figur mit Chorrock, in 
der r. H. einen Palmzweig, in der linken ein Buch ; Umschrift f Sigefrid 9 • D . gra . pps. S. Petri 
in Maguni. 

b) Absohr. saeo. 13 auf fol. 5 des Copialbuohs des Stifts S. Peter auf der Stadtbibliothek 
zu Mainz mit der unrichtigen Jahreszahl 1186. 



Digitized by 



Google 



218 O. D. (1196 November 28). 

Gedr. Joannis II, 470 mit falschem Tagesdatum TOT, kal. Septembr. 

Würdtwein, Arohid. Mog. VI, 342 mit unrichtigem Jahre 1186 und Ind. 13; vergL Bod- 
mann S. 830; Scriba, Regg. III, 1179; Will II, 100, No. 338 mit dem aus Joann. entlehnten 
unrichtigen Tage August 29, hingegen a. a. O. 107, No. 366 richtig. — In der Datierung der 
Urk. ist die Rechnung nach der römischen Indiction angewandt. 

299. — Erzbischof Conrad I. von Mainz bestätigt die von Seiten des 
Propstes Sigfrid von 8. Peter zu Mainz erfolgte Ueber- 
lassung der Pfarrei zu Eltville an das Capitel seines Stifts. 
— 0. D. (1196 November 28). 

C. dei gracia Maguntine sedis archiepiscopus, Sabinensis episcopus et sancte 
crucis humilis miles prelatis, clero et civibus Maguntinis, preterea omnibus Christi 
fidelibus, ad quos presens scriptum pervenerit, salutem in eo, qui est vera salus. 
Ex officii nostri tenemur debito, lites, que inter prelatos et eorum subditos in 
nostra iurisdiccione emergunt, secundum rigorem iuris decidere vel, ut amice inter 
ipsos componatur, diligentiam quam possumus adhibere. Unde cum multis annis 
retroactis questio verteretur super parrochia in Alta villa in pago Reni fundata 
inter Sifridum prepositum beati Petri ecclesie in Maguntia et predecessores suos 
et canonicos ipsius ecclesie de iure suo alternatim contendentes, nos paci et oon- 
cordie operam dantes tum pro personis, tum pro favore ecclesie pocius ad amicam 
composicionem, quam ad iuris examen partes animavimus in tantum, quod predictus 
S. prepositus ad preces et ad consilium nostrum et pro salute anime sue et pro 
bono pacis prememoratam ecclesiam cum iure patronatus, unde lis fuerat, cum 
decimis et universis appendiciis, que ad ipsam pertinent, beato Petro et super 
altare ipsius preterea ipsis canonicis sponte resignavit et refiitavit sub testimonio 
honestarum personarum, qui in privilegio super hoc dato ab ipso S. preposito 
seriatim continentur, iuri suo renuntians de consensu nostro, si quid habebat vel 
habere videbatur. Cum igitur divinum et humanuni sit, locis venerabilibus et 
deo dicatis, viris quoque ecclesiasticis iura sua firma et inconvulsa conservare et, 
si que eis caritatis intuitu conferuntur in nostra dyocesi, bona fide et iusto titulo 
auctoritate nostra confirmare, nos supradictam resignacionem et refutacionem ratam 
et firmam habemus Privilegium a sepe dicto S. preposito ecclesie sancti Petri 
et eius fratribus inde concessum confirmantes. Statuimus et auctoritate beatorum 
apostolorum Petri et Pauli et nostra sub anathematis interdicto, ne aliquis ausu 
temerario hanc nostram confirmacionem et presentis scripti paginam perturbare 
vel infringere presumat, quam nostri sigilli impressione fecimus communiri. 

Or. im St.-A., nicht aber in Coblenz, wie Will II, 107, No. 366 angibt. Das beschädigte a 
des Erzbischofs hängt an einem Pergamentstreifen. 

Absohr. saec. 13 auf fol. 6 des Copialbuchs des Stifts S. Peter auf der Stadtbibliothek 
zu Mainz. 

Gedr. Würdtwein, D. M. II, 342. 

Auch bei dieser Urk. ist Roth der Irrthum doppelter Regestierung passiert und zwar I, S. 212, 
No. 13 nach Würdtwein, aber mit falschem Jahre 1186, sodann daselbst No. 18 angeblich „ex 
orig. mit oben abgebrochenem S>", obwohl ihm die das Versehen Würdtwein's reotificierende 
Bemerkung von Bodmann S. 830 nicht entgangen war. 



Digitized by 



Google 



1196 November 28. — 1196. 219 

300. — Das Domcapitel zu Mainz bekundet, dass Propst Sigfrid 
von S. Peter dem Capitel seines Stifts die streitige Pfarrei 
Eltville tiberlassen habe. — 1196 November 28. 

In nomine sande et individue trinitatis. Heinricus dei gratia decanfus, 
Ruggerus archidiaconus et custos, Prepositinus magister scolarum], Godefridus 
o^ntor et capitulum maioris ecclesie Maguntine universis Christi fid[elibus in 
perpetuum. Quia in factis et ordinationibus hominum, ut firjmiori gaudeant 
munimine, adtestatio plurium est necessaria, confratris n[ostri Sifridi, prepositi 
sancti Petri in Maguntia, et eiusdem ecclesie canonicorum] precibus favorabilem 
assensum prebuimus et precipue, dum id ratio expeter[et, ipsis super obtentu ad 
suam elemosinam parochie in Alta villa in] pago Rheni fundate ima cum clero 
Maguntino testimonium in presenti scri[pto perhibemus. Noveritis igitur, quod 
cum inter prepositos et fratres ecclesie] prefate, videlicet sancti Petri, diutina et 
frequens lis verteretur super memorata [parochia in Alta villa prepositis asseren- 
tibus, quod ipsius parochie fundatio] ad suum ius spectaret, fratribus autem 
e regione affirmantibus, eandem parochiam [cum patronatu legitima traditione 
facta ad suam elemosinam pertinere], sepe dictus Sifridus, cum prepositure presi- 
dere cepisset, quia liberam et plenam in eo [facto exequendo potestatem habuit, 
quo litem inter suos antecessores prepo]sitos et canonicos ad sua usque tempora 
devolutam dirimeret et tarn sue salu[ti, quam fratrum suorum utilitati provideret, 
mediante favore et peticione] domini nostri Cünradi archiepiscopi et nostra paro- 
chiam in Altavilla cum patronatu et [decimis et universis eiusdem ecclesie 
pertinentiis manum suam super altare] beati Petri ponens beato Petro et fratrum 
elemosine accessuram perpetue contulit. [Hec itaque donatio legitime et sollemp- 
niter facta, quia visu et audijtu nobis verissime damit, super ipsa perhibemus 
testimonium, ut exinde fratribus [beati Petri firmius accedat munimentum.] 

Acta sunt hec anno incarnationis dominice M .C°.LXXXX V[I , indictione 
Xmi , IUI kalendas Decembris.] 

a) Or. im Germanischen Museum zu Nürnberg ; Bruchstück, Einschnitt für die Siegelschnur 
am unteren Rande ist noch sichtbar. 

b) Facsimile des noch unverletzten Or. Ton der Hand Bodmann's in dessen Nachläse zu 
Miltenberg. Das (gleichfalls von B. abgezeichnete) spitz ovale S. des Domcapitels hing an 
Schnüren. — Die im vorstehenden Abdruck eingeklammerten Ergänzungen sind diesem Facsimile 
entnommen. 

o) Abschr. saec. 13 auf fol. 4 des Copialbuchs des Stifts auf der Stadtbibliothek zu Mainz 
mit der unrichtigen Jahreszahl MCLXXXYI. 

d) Abschr. in dem 1442 geschriebenen Copialbuche des Stifts im Staatsarchive zu Darmstadt. 

Nach c (mit der unrichtigen Jahreszahl 1186) Abschrift bei Severus, Capitul. rur. Rheing. 
S. 11, auf der Stadtbibliothek zu Mainz, sowie der Druok bei Würdtwein, Dioec. Mog. ü, 341. 

Will II, 103, No. 351. 

301. — Erzbischof Conrad L von Mainz verleiht der Kirche zu Ober- 
josbach Pfarrrechte. — 1196. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Cunradus dei gracia Maguntine 
Bedis archiepiscopus et Sabinensis episcopus. Ut ea, que humana ordinat dispen- 
Bacio, memorie commendari valeant, scriptis digne annotantur, alioquin mutua 



Digitized by 



Google 



220 1196. 

successione temporum in oblivionem facile labuntur. Cum igitur a tempore domini 
imperatoris videlicet Ottonis iunioris ecclesia in Brunnen cum patronatu et decimis 
et cum quibusdam villis in terminis prefate ecclesie constructis ecclesie sancti 
Stephani prothomartiris in Maguncia pertineat, scire volumus universos Christi 
fideles tarn presentes quam futuros, quod inter villas easdem quedam villa Gos- 
bach *) cooperante sibi gracia divina tantum in populo et possessionibus quibus- 
libet incrementum accepit, quod si quandoque ipsius Tille populus dum adhuc 
modicus esset, memoratam ecclesiam Burne super baptismo parvulis conferendo 
et mortuis sepeliendis et sinodis celebrandis visitare consueverat, tali visitacione 
postposita a multis iam retroactis annis supradicta sacramenta in sua villa Gos- 
bach celebraverit. Verum quia incole antiquioris ville videlicet Burne sibi assere- 
bant iniuriam inferri, quo lis, que inde posset oriri, sopiretur, ad peticionem 
dilecti filii nostri Wernheri, ecclesie sancti Stephani Maguntini b ) prepositi et 
predictarum ecclesiarum scilicet Burne et Gosbach fundatoris, corepiscopo etiam 
ipsarum ecclesiarum Sigefrido videlicet sancti Petri preposito annuente et de 
consilio prelatorum ecclesie Maguntine hanc dispensacionem fecimus, ut eccleaia 
in Gosbach ad nullam aliam ecclesiam respectum habeat, sed in sua eccleaia 
Gosbach cum sinodali iusticia et sacramentis populo conferendis matricis ecclesie 
plena imposterum gaudeat libertate, hoc tarnen annexo, ut ecclesie prememorate 
gracia familiaritatis invicem se visitent in celebrandis letaniis. Quin eciam hoc 
statuimus, ut sacerdos, quem prepositus fundator in una illarum ecclesiarum 
instituerit et corepiscopus in possessionem miserit, in altera quoque populo presit, 
attamen in villa Gosbach continuam celebret mansionem. Verum ne quis contra 
hoc racionabile statutum nostrum venire ipsumque presumat evertere, in sui 
munimen paginam presentem conscribi et sigilli nostri inpressione insigniri c ) 
fecimus testes adiicientes, quorum nomina sunt hec: Cunradus in Maguncia et in 
Franckenvordt prepositus, Heinricus maioris ecclesie decanus in Maguncia et 
in Pingwia prepositus, Rugerus maior in Maguncia custos et prepositus sancti 
Johannis, Godefridus cantor maioris ecclesie, Fridericus, Henricus, Eberhardus, 
Conradus archipresbiter, Albertus, Henricus cellerarius et reliqui maioris ecclesie 
canonici, Cunemannus et Regenfridus capellani, Conradus decanus sancti Petri, 
Theodericus cantor, Gotfridus, Arnoldus, Conradus et reliqui eiusdem ecclesie 
canonici, Henricus decanus sancti Stephani, "Wernherus scolasticus, Walterus 
cantor, Dagemarus, Cunradus, Embercho cellerarius, Lodewicus, Baldemarus, 
Fridericus et reliqui eiusdem ecclesie canonici Laici: comes Walraben de Nassauwe, 
Dudo et qui d ) camerarius erat in Maguncia, Embercho vicedominus, Regenbodos 
de Pingwia, Conradus, Bertholdus, Arnuldus, Herburdus, Embricho et quamplures 
alii Maguntini cives. 

Acta sunt hec anno dominice incarnacionis millesimo centesimo nonagesimo 
sexto, indictione decima quarta, Celestino tercio Romani sedi presidenti, Heinrioo 

*) nomine Gogbaoh Joann. 
b ) in Maguncia Joann. 
°) signiri der8. 
d ) qui et Joann. 



Digitized by 



Google 



1196. — 1196. 221 

sexto imperium gubernante, anuo electionis nostre tricesimo quinto, exilii tricesimi 
primi, reversionis autem quarto decimo. 

Abschr. Baeo. 15 eines Transsumts der Mainzer Richter von 1287 Mai 28 im Copialbuche 
des Stifts 8. Stephan zu Darmstadt. 

Gedr. (hiernach?) Joann. II, 525, mit kleinen Abweichungen, von welchen einige unten 
angegeben; vergl. daselbst S. 337, 471, 495; Will II, 105, No. 361. 

302. — Erzbischof Conrad L von Mainz belehnt den Erbschenken 
des Erzstifts, Grafen Simon von Tecklenburg, mit dem 
Schenkenamte und verwandelt den mit diesem Amte bisher 
verbundenen Genuss des Zehntens der Weineinkünfte im 
ganzen Bereiche des Erzstifts in eine Rente von vierzig 
Fudern aus dem Hofe zu Lahnstein. — 1196. 

Conraduß dei gracia Maguntinus archiepiscopus, Sabinensis episcopus 

notum fieri volumus, quod dilectus noster Simon comes de Tokenburg in nostra 
constitutus presencia asserebat beneficium suum pincernatus a parentibus suis per 
succesaionem hereditario iure ad ipsum esse devolutum in ecclesia Maguntina et 
idem beneficium sibi concedi a nobis postulabat, ad quod obtinendum devotis 
affectibus et fidelibus obsequiis se nobis et ecclesie Maguntine studuit familiariter 
applicare. Procedente itaque tempore cum gravissima guerra nobis immineret, 
sine gravamine et dampno. Maguntine ecclesie et nostro de suis laboribus et 
expensis armatam nobis adduxit miliciam et in nostra necessitate devotissimum 

nobis exhibuit auxilium. Unde nos devocione ipsius beneficium quod 

postulabat ei recognovimus et libenter omnino concessimus, videlicet ut de vineis 
universis, quas ubicunque locorum Maguntina possidet ecclesia, decimam karratam 
perciperet annuatim, quod et suum et parentum suorum antiquum fuerat bene- 
ficium. Considerans vero comes vineas universas ecclesie Maguntine pro diversi- 
tate locorum procul ab invicem esse separatas et ob hoc non sine magno labore 

et difficultate beneficium suum posse colligi, supplicavit nobis, ut commodius 

eins beneficio vellemus aliter concedere et habito nuper et ministerialium 

noatrorum consilio peticioni dicte faciles ut de curia nostra Logen- 

ßteyn quadraginta karrate vini persolvantur annuatim eidem vinum fran- 

conicum dividatur et una medietas cedat nobis, alteram medietatem comes 

percipiai Si vero franconici vini tanta summa non fuerit, ut pro parte comes 
XL. karratas recipere possit, de vino hunico, quod archiepiscopus ibi habebit, 
8upplebitur. Et si prememorate curtis vineas perfecerint et ampliate fuerint 
usque ad octoginta karratas vini franconici, comes similiter tocius vini eiusdem 

habebit medietatem. Ut autem hec nostra ordinacio sive factum a nostris 

successoribus et posteris omnibus ratum habeatur et stabile .... sigilli nostri 

signa adhibuimus, quorum nomina sunt hec : Conradus prepositus maior, 

Sifridus prepositus sancti Petri, Wernerus prepositus sancti Stephani, Ortwinus 
prepositus sancti Victoris, Heynricus maior decanus, ßutherus custos, Godefridus 
cantor, abbates quoque Heynricus de sancto Albano, Hezelhinus de sancto Jacobo, 

Philippus et sancti Thisibodi et capellani nostre 

curie . . . icus et Hermannus notarü Comites: Heinricus Beni palatinus, Bertoldus 



Digitized by 



Google 



222 Ü97 März 29. - 1197. 

de Cazenellenbogen, Wernerus de Withekinstein, Albertus de Spanheim. Nobiles: 
Sifridu8 de Heiligenberge, Helias de Brunghusen, Furrat de Wirbach et Gode- 
boldus, Walframus comes Reni, Dudo camerarius, Embrico vicedominus, Heinricua 
de Scherstein, Tyricus pincerna, Embrico Vulpes, Dietherus scultetus, Ludwikus 
de alta domo, Conradus .... marscalkus et alii quam plures et clerici et laici 
nostre ministeriales ecclesie, qui sancte synodo intererant Moguntine. 

Acta sunt haec anno dominice incaraacionis M.C.nonagesimo VI ., domino 
Celestino apostolice sedi presidente, Henrico sexto rege et imperatore semper 

augusto Imperium et regnum Sicilie feliciter nostre ad Moguntinum archie- 

piscopatum XXXV., reditus vero quarto decimo. 

Nach stellenweise beschädigtem Or. gedr. Schunok, G. dipl. No. 1. YergL Schenk im 
Correspondenzblatt 1876, No. 9; Will II, 104, No. 358. 

303. — Papst Coelestin IIL bestätigt dem Capitel des Stifts S. Peter 
zu Mainz den Besitz der Pfarrkirche zu Eltville. — Im Lateran 
1197 März 29. 

Celestinus episcopus servus servorum dei dilectis filiis capitulo sancti Petri 
Maguntie salutem et apostolicam benedictionem. Justis petentium desideriis 
dignum est, nos facilem prebere consensum et vota, que a racionis tramite non 
discordant, effectu prosequente complere. Eapropter dilecti in domino filii vestris 
iustis postulacionibus grato concurrentes assensu ecclesiam in Alta villa, quam 
Sifridus de Eppenstein prepositus vester de assensu venerabilis fratris nostri 
. . Maguntini archiepiscopi Sabinensis episcopi vobis ad stipendiorum contulit supple- 
mentum, scilicet ut in eadem ecclesia instituatis sacerdotem et de proventibus 
ipsius competentem prebendam assignetis eidem et, quod residuum fuerit, veatris 
utilitatibus devolvatur, auctoritate vobis apostolica confirmamus et presentis scripti 
patrocinio communimus. Nulli ergo omnino hominum liceat, hanc nostre paginam 
confirmacionis infringere yel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc 
attemtare presumpserit, indignacionem omnipotentis dei et beatorum Petri et Pauli 
apostolorum eius se noverit incursurum. 

Datum Laterani Uli, kal. Aprilis, pontificatus nostri anno septimo. 

Abschr. saec. 13 auf fol. 4 des Copialbuchs des Stifts auf der Stadtbibliothek zu Mainz. 
Gedr. Würdtwein, Dioeo. Mog. II, 344. 
Jaffa No. 10638; Will H, 107, No. 366. 

304. — Erzbischof Conrad L von Mainz bekundet, dass Heinrich 

von Olf und seine Frau Osperen dem Kloster Rupertsberg 

die Kapelle zu "Walluf (Nieder-Walluf) und ihre dortigen 

Besitzungen übertragen haben und bezeichnet die von 

diesen Gütern an die Dompropstei zu Mainz und die Abtei 

Cornelimünster zu entrichtenden Abgaben. — 1197. 

In nomine domini amen. Cunradus dei gracia archiepiscopus in Mogoncia 

et Sabinensis episcopus universis Christi f[idelibus] imperpetuum. Sicut ea, qne 

iuste et racionabiliter fiunt, desiderantur nota f[ieri] presentibus, sie ad vitandum 

dubitacionis scrupulum ea, que iuste et pie f[iunt, fu]turorum Christifidelinm 

noticie scriptis autencius merito et necessario int Testacione igitur presen- 



Digitized by 



Google 



1197. — 0. D., angeblich saeo. XII. 223 

tium notum fieri desideramus tarn faturis quam presenti[bus quibusjlibet, quod 

quidam Heinricus nomine de Olf et uxor eius Osperen communi consensu et bona 

[voluntate] contulerunt ecclesie sancti Ruperti in Pinguia omnia bona sua, que 

posaidebant [in Waldafjfen *), capellam, vineas, agros et edificia sine omni contra- 

dictione pro remedio anime [sue et parenjtum suorüm. Statuerunt eciam, ut 

singulis annis Y. solidi ad illuminandum [sacerjdoti darentur. Danda est eciam 

maiori preposito in Maguntia dimidia carrada v[ini et] quartana, abbati de sancto 

Cornelio II. hamas vini, advocato L hamam. [Ut hoc] ratum habeatur, presens 

scriptum dedimus sigilli nostri munimine consignat[um. Huius rei] testes sunt: 

Egilwardus parrochianus in Rudensheim 2 ), "Wolframus rin[gravius], Heinricus 

de Loinstein, Simon de Rudensheim, Embricho Yos et apii quam] plures. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis M°.C.XC.V11., in[dictione XV J 

Das im 8t-A. befindliche, schone Original wurde gegen Ende des 17. Jahrhunderts mit 
anderen werthyollen Stücken des Rupertsberger Archivs — ich erinnere an beide Ruperteberger 
Neurologien, über welche meine Mittheilungen Annal. XVII, 2, zu vergl. — durch den Unverstand 
der Eibinger Nonnen der Zerstöruug preisgegeben. Es wurde als Umschlag um eine Jahres- 
rechnnng geheftet und bei dieser Gelegenheit an der linken Seite ein Streifen abgeschnitten, 
sowie das aufgedrückt gewesene Siegel des Erzbisohofs abgerissen. 

305. — Walter, Provisor des Klosters Johannisberg, vergleicht sich 
mit dem Kloster Eberbach wegen eines an dieses ver- 
pfändeten Guts zu Lorch. — 0. D., angeblich saec. XII. 
Ne decursu temporis transeat rerum memoria et de posterorum recordatione 
velnti fumus et umbra dispereat, notum esse volumus tarn presentibus quam 
faturis, quod ego Walterus provisor monasterii montis sancti Johannis in ßingavia 
ordinis sancti Benedicti Maguntine dioecesis elemosynam quandam, quam felicis 
recordationiß Jutta de Baccharaco pro anime sue salute in villa Loricha quondam 
obtulit ecclesie sancti Johannis prefate, que quidem propter caristiam et famem 
in hi]8 regionibus abbati et conventui beate Marie in Ebirbach ordinis Cysterciensis 
fuerat vadiata pro XV. marcis argenti, a predicto pignore in eum qui subterno- 
tatur modum absolvi. Diu siquidem et mültum laboravi apud eosdem, ut elemo- 
synam prefatam redderent, quia de annuo fructu eiusdem plus accepissent, quam 
pro illa dedissent, et inconveniens esset viris ordinis ecclesiastici usuras accipere 
de paupere ecclesia et plus quam dederant. Cumque sie multo et gravi labore 
laborassem nullum fruetum exinde reportans, tandem obtinui a domino papa 
iudice et quorundam iudicio et consilio proborum hominum consensuque partis 



l ) Dass Waldaffen zu ergänzen, ergibt das gleichzeitige Indorsat „Waldaf, sowie die 
bezügliche Eintragung in dem gleichzeitigen Traditionsbuche des Klosters, Mittelrh. U.-B. II, 385. 
Die in diesem Traditionsbuche ferner aufgeführten Census de Waldaffun sind in dem eben 
angeführten Abdrucke desselben nicht mitgetheilt, es heisst daselbst fol. 46: „De molendino 
dantur Y. solidi sacerdoti ad lumen ecclesie, ut divina ibidem celebret. Et nos damus de eodem 
allodio ad festum s. Martini ad Scherstein XYI. denarios, abbati de s. Cornelio II. hamas etc." 

Ueber die Kapelle vergl. die Urk. von 1231 October 29, über den Besitz der Abtei Corneli- 
münster die Urk. von 1263 Juli 26, sowie Zaun, Landoapitel 71, 90. 

*) Dass Egilwardus, der auch in der Mittelrh. U.-B. a. a. 0. mitgetheilten Tradition auf- 
geführt wird, der älteste bekannte Pfarrer von Rüdesheim ist, übersahen Sohmelzeis, Rüdesheim 
8. 118; Zaun, Landoapitel 287. 



Digitized by 



Google 



224 0. D., angeblich saec. XU. — O. D., um 1200. 

utriusque postremo res eo perducta fuit, ut abbas et conventus prefati amplius 

X. marcas darent ecclesie sancti Johannis prefate et elemosynam predictam libere 

deinde possiderent. Igitur cum in procinctu essem, easdem X. marcas in hunc 

modum ne perderet elemosyna, sed in melius proficeret, accidit mihi, ut 

hereditas venalis foret apud curtem nostram in "Winkela, quam hereditatem quon- 

dam libere possedit Cristianus et frater eius in domibus, agris, vineis et pratis; 

sed illa fuerat inpignorata Helie iudeo pro usura V1LL marcarum, quas iudeo 

predicto solvimus. Et quia ad solutionem prefate hereditatis ecclesia sancti Johannis 

predicta defecerat in argento, dedit eisdem fratribus I. vineam in terminis, qui 

vulgariter ezelines nuncupantur, vüle Winkela prefate, ut ipsi vineam, ecclesia 

vero sancti Johannis predictam hereditatem postmodum libere possiderent et sohlte. 

Est autem hereditas illa velut cetera bona, que possidet ecclesia libere in villa 

Winkela, libera prorsus ab omni advocatia et iure, excepto quod annuatim in 

die sancti Martini de via, que ducit ad fontem, et de parte orrei prope eundem, 

que pro parte debet domino nostro archiepiscopo, unus ferto eidem debeat exsolvi. 

Insuper concambium feci cum Conrado lusco in Hostrich dans eidem L vineam 

ibidem sitam, et alter Conradus dedit eidem duas pecias vinee in Eeterche pro 

II. iugeribus agrorum, quos habuerunt in villa Winkela predicta. 

Acta sunt hec coram in placito apud eandem villam Winkela presentibus 

et astantibus militibus, armigeris et cunctis eiusdem ville inhabitatoribus et circum- 

fusa populi multitudine, qui predicta gesta ut sie peraeta viderunt et per 

assensum suum rite facta fuisse et solempniter comprobaverunt, postmodum vero 

sigillo ecclesie in Ebirbach et sancti Johannis, ut infra cernitur, roborata. 

Gedr. Bodmann S. 189, der folgendes hinzufügt: „Datum deest. Es befindet sich diese 
Urkunde oder alte Notiz, welche, nach der Schrift zu urtheilen, an den Schluss des XTT. Jahr- 
hunderts gehört, als Decke an einem alten Zinsbuche über die erzbisch. Frohngefalle im Mittel- 
amte Bheingau aus dem XV. Jahrhundert in der kurf. Hofkammer-Registratur zu Mainz, woraus 
ich solche abgeschrieben habe." 

306. — Mengot von Geisenheim und seine Frau Jutta machen den 
Klöstern Eberbach, Rupertsberg und Eibingen Schenkungen. 
— 0. D., um 1200. 
Mengotus de Gisenheim et Jutta uxor eius communi assensu contulerunt 
$cclesig in Everbach vineam et agros mertsvelt et duas vineas Qisenheim, unam 
in sande, alteram henderbe. Molendinum quoque in Budensheim gcclesig sancti 
Roberti specialiter infirmis et vineam in Mogene in anniversario ipsorum. Duas 
insuper vineas ad illuminandum altare doming nostrg Ibingen ibidem iuxta 
claustrum sitas. Presentibus hiis: Warnero de Bonlanden, Arnoldo de Qisenheim, 
Hungero, Egeno et Mengoto fratre eius, Gerlacho de Steden, Ortlibo Grien, 
Arnoldo Meisenheim, Sigebodone de Clop, Gernodo Eschere, Ruthardo Rucken- 
brode, Rudulfo Rege, Cunrado Sluppe, Helfirico Glef, Wasmudo et Heinrico filio 
eius, Cunrado filio Dimonis, Arnoldo Dotniz, Mengoto filio Dele, Cunrado Zwirne, 
"Walchuno, Godeboldo, Godefrido. Omnes iam nominati fidei commissarii sunt, 
ut si forte Jutta marito suo Mengoto supervixerit, omnia mobilia sua sicut senten- 
tiatum est obtineat. Sciendum quoque quod vineam et agros in mortsfelt et 



Digitized by 



Google 



0. D., aus dem Anfange des XHI. Jahrhunderts. — 1204 April. 225 

molendinum in Budensheim et duas yineas in Ibingen Jutta suis denariis 
comparaverit. 

Rupertsberger Traditionsbnoh zu Coblenz f. 51. — Bodmann meint wohl diese Urk., wenn 
er 8. 812 aus einer ungedr. Urk. saec. XTT Arnold, de Gisenheim anfuhrt. 

307. — Rheingraf Werner erlässt der Abtei Himmerode den Zoll zu 
Geisenheim von ihrem Gut. — 0. D., aus dem Anfange des 
XIII. Jahrhunderts. 

Wernherus ringrayius. Universis presens scriptum intuentibus innotescat, 
quod ego bona monachorum de Hemmenrode penitus absoluta dimisi ab omni 
eiactione, que solet fieri Gisenheim tibique Cunrado de Abbenheim et cunctis 
meis fidelibus hoc observare districte precipio, ita scilicet, ut sive Renum descen- 
dendo sive ascendendo nichil penitus ab eis exigatis. 

Or. im St-A. zu Coblenz mit wohlerhaltenem S. des Ausstellers. 

Gedr. Mittelrh. U.-B. II, S. 387. 

308. — Gräfin Elysa von Schauenburg, Wittwe des Grafen Rupert IV. 
von Nassau, verkauft dem Kloster Johannisberg Yogtei 
und Gericht zu Steinheim. — 1204 Februar 27. 

Elysa comitissa dicta de Schowenburg relicta pie memorie Ruperti comitis 
de Nassowe. Universis, ad quos littcre presentes pervenerint, rei geste memoriam 
in futurum. Que geruntur in tempore, ne lapsu temporis evanescant, poni debent 
in lingua testium et scripture memorie commendari. Hinc est, quod universis 
presentibus et futuris intimamus, quod accedente bona voluntate et consensu 
Hermanni comitis de Virneburg et Luccardis conthoraüs ipsius filie nostre advoca- 
tiam et iudicium ville Steinheim nuncupate cum omnibus suis iuribus et pertinentiis 
quibuscunque iusto venditionis tytulo tradidimus et tradimus per presentes reli- 
giosis in Christo . . abbati et conventui monasterii sancti Johannis in Ringavia 
pro XXX IL talentis denariorum nobis traditis, solutis et in usus nostros conversis 
volentes, ut nullus amodo nostrorum heredum vel successorum prefatos abbatem 
et conventum in possessione predicte advocatie, iudicii et pertinentiarum eorundem 
perturbare vel quoquo modo inquietare presumat, ad eius warandiam firmiter nos 
adstringentes iuxta quod consuetudinis est et iuris. Promittimus insuper, eandem 
advocatiam nos in prefata villa vel in iudicio de Elteville quantocyus resignaturas, 
com a prefato abbate et conventu fuerimus requisite. Ut autem, quod ita gestum 
est, ratum perpetuo et firmum perseveret, sigillum nostrum presenti scripto 
apposuimus in testimonium veritatis. 

Actum et datum anno dominice incarnationis M.CC.HH., quarto kal. Martil 

Gedr. Bodmann S. 79. Vergl. AnnaL I, 2, 103. 

309. — Abt Albero von Eberbach bekundet, dass Gotfrid von Eppenstein 
die ihm zustehende Yogtei über den Hof Haslach dem Kloster 
für 25 Mark, jedoch unter Vorbehalt der Wiederlöse, überlassen 
und zur Sicherheit hierfür dem Kloster seinen Hof zu Mittel- 
liederbach zu Pfand gesetzt habe. — Eppenstein 1204 April. 
Facta sunt hec in Castro suo Eppenstein, anno incarnationis dominicg 

M .GC°.nn ., in mense Aprili, uxore sua et castellanis presentibus et consen- 

Codex dipl. Nmi. I,i. 15 



Digitized by 



Google 



226 1204 April. - 1204 Mai 10. 

tientibuB et tarn sigillo suo quam nostro confirmata testesque conscii subscripti: 

Wolframus ringravius, Gerbodo canonicus ecclesig Moguntine, Burchardus notarius, 

Starchradus miles, Godefridus de Delchilnheim, Hermannus Lerchelen, Wiggerus 

de Sülzbach, Wigandus de Sulzbach. De fratribus nostris: Wernherus prior, 

Ditherus cellerarius, Godefridus custos, Erkinberthus, Heinricus magister in Sande, 

Wigandus magister in Haselach, frater Helfricus, frater Franko et alii plures. 

Abßchr. Ooul. mem. I, fol. 74. 
Gedr. Rössel I, 105. 

*310. — Kloster Johannisberg verkauft dem Kloster Bleidenstatt 
für achtzig Mark seinen Hof zu Lorch. — 1204 Mai 10. 

Nos Fr. abbas totusque conventus monasterii sancti Johannis in Rhingavia 
ordinis sancti Benedict! notum facimus — quod nos magno et insupportabili 
debitorum onere gravati ac oppressi, unde aliter exitum invenire non potuimua, 
maturo — consilio diligenti, accedente nichilominus consensu — Sifridi archie- 
piscopi Moguntini — abbati et conventui in Blidenstat, eiusdem ordinis, dilectis 
in Christo confratribus nostris et eorum monasterio — curiam nostram in villa 
Lorecha cum edificiis, agris, vineiß — nee non unam carratam vini hunnici com 
dimidia vini francilis melioris crementi redditus annui et perpetui, que predicte 
curie — ministrantur — de curia Hugonis militis de Lorche ibidem — pro 
LXXX. marcis puri argenti yendidimus et iusto venditionis titulo transtulimus ei 
transferimus per presentes — promittentes eisdem — plenam warandiam. Et ne 
aliqua in posterum etc. — . 

Datum anno dominice incarnationis M°.CC°.nn ., VL idus Maii. 

Im Auszüge, ohne Angabe einer Quelle, gedr. Bodmann 8. 204. 

VergL Will, Regg. H, 131, No. 52. 

Diese inhaltlich auch No. 806 widersprechende Urkunde ist Fälschung Bodmann'*. 
Bodmann fabrizierte dieselbe nach einer nur in seinem Besitz befindlich gewesenen und von Qua 
sonst nicht veröffentlichten und auch anderweitig nicht bekannten Urkunde von demselben 
Tage 1204 Mai 10, durch welche das Kloster Bleidenstatt seiner Schulden wegen seinen Hof 
zu Bodenheim dem Dechanten von 8. Johann zu Mainz gleichfalls für achtzig Mark ver- 
kaufte! Die Vergleiohung beider Urkunden lässt hierüber keinen Zweifel. Gegen die Aechtheit 
der von Bodmann für seine Fälschung benutzten, im Original jetzt nicht mehr vorhandenen 
Bleidenstatter Urkunde sind keine Bedenken zu erheben ; Bodmann fand dieselbe in Abschrift in 
der von ihm angekauften handschriftlichen Geschichte des Rheingräfliohen Hauses von 8c hott, 
der er ja die Bleidenstatter Traditionen und zahlreiche Urkunden verdankte. Auch diese Urkunde 
wird Fey und nach ihm Schott aus dem Gottesthaler Missale abgeschrieben haben. Diese bei 
Schott überlieferte Bleidenstatter Urkunde lautet: 

Nos frater abbas totusque conventus in Bleidenstat ordinis sancti Benedict! 

notum facimus omnibus Christi fidelibus, quod nos magno onere debitorum gravati 

ac oppressi inopia maturo atque prehabito consilio de consensu et voluntate 

domini nostri Sifridi archiepiscopi Moguntini unanimiter yendidimus domino Dit- 

maro decano ecclesie sancti Johannis Moguntie curiam nostram in villa Budinheim 

prope Wizzenowe pro octuaginta marcis puri argenti cum edificiis, agris, pratis, 

vineis, censibus et omnibus suis iuribus et appenditiis, quibus eandem curiam 

hueusque possedimus, promittentes eidem Ditmaro plenam warandiam, si a quovifl 

super curia predieta molestetur et ad dampna, que exinde nomine nostro evene- 



Digitized by 



Google 



1204. - 1206, 227 

rint, plenarie resarcienda sumus obligati Et ne aliqua imposterum super hoc 

venditionis contractu ex parte nostra suscitetur controversia, hac litteras sigillo 

nostro dedimus roboratas. 

Datum Moguntie, VI. idus Maii, anno dominice incarnationis M. CG. IHL 

Obige Fälschung dürfte allerdings alle sonstigen ähnlichen Leistungen Bodmann's über- 
treffen! Insbesondere mag noch darauf hingewiesen werden, dass er aus dem bescheidenen 
frater abbas der Bleidenstatter Urk. den abbas Fr. von Johannisberg machtet — Der miles 
Hugo de Lorche erscheint urkundlich 1217, 1220. Ueber den angeblichen Bleidenstatter Hof 
zu Lorch liegen Nachrichten aus späterer Zeit nicht vor. 

311. — Kloster Rupertsberg verpachtet einen Weinberg zu Rüdes- 
heim. — 1204. 

Anno incarnationis dominicg millesimo CC.LLU. concessimus Godefrido ad 
XTT. annos vineam, quam domina Agnes nobis in Rudensheim pro XII. marcis 
ad refectionem infirmarum nostrarum emit, V. annis pro tercia parte, VII. pro 
medietate. 

Ruperteberger Traditionsbuch fol. 51. 

313. — Kloster Rupertsberg undEmbricho von Rüdesheim tauschen 
Grundstücke zu Rüdesheim. — 1205 Januar I. 

Ego Adeheit magistra sancti Ruperti et conventus dominarum ibidem. Notum 
sit omnibus hoc scriptum visuris, quod nos fecimus ambitum cum Embrichone 
de Rudensheim in hunc modum, quod ipse nobis dedit unam partem sitam in der 
helden, de qua nulli aliquem censum solvere tenebamur, pro duabus particulis 
in eodem loco sitis, de quibus sibi annuatim tenebamur terciam partem fructuum 
ministrare. In huius rei evidentiam hoc scriptum conscribi et sigillo nostro 
roborari fecimus. Huius rei testes sunt: Herbordus scultetus in Rudensheim, 
Teodericus Swinke, Herbordus Swinke, Herbordus Wole, Adelmus scabini necnon 
procurator noster Godefridus de Wilre, Helwicus de Ibingen et alii quam plures. 

Actum anno domini M.CC.V, in primo die Januarii. 

Ruperteberger Traditionsbuoh fol. 54; vergl. Weidenbach, Regg. Bing. No. 102. 

313. — Papst Innocenz III. bestätigt die Freiheiten des Klosters 

Eberbach. — Rom 1205 Mai 30. 

Datum Rome apud sanctum Petrum, per manum Johannis sancte Marie in 

via lata diaconi cardinalis, HL kalend. Junii, indictione \HI*., incarnationis 

dominice anno M°.CC°.V ., pontificatus vero domni Innocentii pape tÜ. anno 

octavo. 

Or. im St-A. mit Rota und Monogr. Bulle an rothgelben Seidenschnüren, Diekamp No. 26. 
Transsumt der Mainzer Richter von 1320 August 2 in Münohen. 
Abschr. Ocul. mem. I, fol. 14; II, fol. 4. 
Gedr. Rössel, Eb. Ü.-B. I, 107. 

314. — 1206. 

Egeno miles et Cunradus de Scharpinstein. 
Bodmann S. 353. 

16» 



Digitized by 



Google 



228 1206-1211. — 1208 December 31. 

315. — Kloster Eberbach erwirbt durch Tausch Weinberge amStein- 
berg. - 1206— 1211. 

Concambium quod factum est super vinea Adelheidis vidug. 

Factum suum post aliquorum temporum curricula revocare nitentibus nufla 
via melius occurritur, quam quod ipsum factum scripto commendatur. Per presentem 
igitur paginam datur intelligi, quod curiam Cunradi filii Cunradi Winzen, quam 
habuit sitam in Hatternheim, cum vineis, insula et agris eidem curig pertinentibus 
ab eo emimus. Que bona cum aliquamdiu legittime ac quiete possideremus, 
dedimus ea in concambio Adelheidi vidu§ et filiis suis Cunrado et Embrichoni 
pro vineis suis quas habebant in Steinberch sitas in medio vinearum Hertwici 
Spiez. Preterea ipsis filiis additum est vetus psalterium in memoriam posteritatis. 
Utriusque huius facti et emptionis et commutationis testes sunt et conscii: Antonius 
clericus, Amilius miles de Winkelo, Ruperthus filius Alboldi, Embricho sculthetus, 
Hertwicus Spiez, Dithericus filius Bene, Wolfwinus, Walcunus privignus Hertwici, 
Heidolfus, Fridericus pica, Ludewicus büg, Sibodo in ripa, Ludewicus campanarius, 
Heroldus, Wigandus, Sibodo et Embricho fratres, Gerlacus et Heinricus fratres, 
Sifridus in colle. De nostris: Erkenberthus prior, Nibelungus subprior, Dithericus 
grangiarius, Reinbodo, Bertholdus cellerarius, Gerhardus cantor, Bernheimus notarius, 
frater Franko, magister Hartungus, frater Wasmudus,** frater Symon, Mengotus 
yinitor, Eberhardus vinitor. Et£villanis persoluta est omnis iusticia, quam super 
hoc requirit civilis racio. 

Ooul. mem. I, 20. 
Ob Urkundenauszug? 

316. — Papst Innocenz III. erläutert die dem Kloster Eberbach 

verliehene Zehntfreiheit. — Im Lateran, 1208 Mai 15. 

Datum Laterani, idibus Maii, pontificatus nostri anno undecimo. 

Or. im St.-A. mit wohlerhaltener Bulle an rothgelben Seidenschnüren, Diekamp No. 27. 
Auf dem Bug ünks Joid 9 . 

Abschr. im Ooul. mem. I, fol. 16, mit dem Zusatz Inoarn. anno VÜI°; H, fol. 5. 
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 122. 

317. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz bestätigt dem Kloster 

Eberbach die von seinem Vorgänger, dem Erzbischofe 
Conrad L, verliehene Abgabenfreiheit. — Mainz 1208 December 3L 
Datum Maguntie, anno incarnationis verbi incarnati M°. CC .Vm ., IL kalend. 
Januarii. 

Zwei Originalausfertigungen im St.-A.: 

a) mit wohlerhaltenem S. des Erzbischofs in rothem "W. an rothgrünen Seidenschnüren; 

b) mit beschädigtem S. in braunem W. an Pergamentstreifen. Kürzere Fassung wie a; 
Chrismon, Inyocation, Arenga und der letzte Satz sind fortgelassen. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 119, 121. 

Die Urk. ist, soweit wie thunlich, wörtliche Wiederholung der gefälschten Urk. des Ersb. 
Conrad I. a. d. J. 1162 — 1165, oben No. 247, auf welche ausdrücklich Bezug genommen wird. 
Vergl. Scholz, de Conradi I p. territ. pag. 16; Will II, 139, No. 102. 



Digitized by 



Google 



1208. 229 x 

318. — Abt Theobald von Eberbach bekundet, dass dem Kloster 
siebzehn Mark zur Stiftung zweier an Hauptfesten auf dem 
Hochaltare der Kirche aufzustellender grosser Kerzen 
geschenkt sind. — 1208. 

Theobaldus dictus abbas cenobii Ebirbacensis. Bona temporalia pro amore 
Christi bene dispensata dispensatores suos tabernacula recipiunt in eterna. Nosse 
igitur debent universi, ad quorum audienciam pervenit hec presens paginula, 
quod hac consideracione ducti quidam familiäres nostri ad amplificandum decorem 
domus dei in precipuis festivitatibus ad officium divinum circa altare maius sancte 
Marie in Everbach duo luminaria maiora de rebus suis in perpetuum ordinaverunt 
adque comparaverunt a ). Folcmarus falcunarius dedit VI marcas examinati 
argenti, domina Hedewigis IUI marcas, domina Rigardis ttt marcas, uxor Folgen 
panificis Uli talenta. Quas XVtt marcas Arnoldus cellerarius et fratres 
nostri accipientes apud curiam nostram Dreisen compararunt a filiis Boemundi 
de Altavilla, Wernhero videlicet et Henrico, XVffl iugera agrorum, quodlibet 
eorum pro Xt solidis Coloniensibus. Ex hiis decem iugera et dimidium sita 
sunt in loco qui dicitur hagenach et Ytt iugera et dimidium retro veltmulen. 
Ut autem annuatim memorata luminaria procurentur, statutum est, quod ab 
eisdem bonis custodi in Ebirbach singulis annis una marca persolvatur, cuius 
mediana partem dabit ipse cellerarius, reliquam vero quicumque in Dreisen 
magister est et custos. Ne autem quod sollempniter factum est, aliqua oblivione 
a memoria possit elabi, hanc cartam conscribi et sigillo nostro fecimus consignari. 
Huius rei testes sunt: Efkinbertus prior, Gerhardus sacrista, Arnoldus cellerarius, 
Wernherus hospitalarius, Bernheimus notarius, frater Franko et magister Lude- 
wicus in Dreiso. 

Acta sunt hec dominice incarnationis anno M .CC .vill . 

Absohr. im jüngeren Eberbacher Copiar (saee. 15) I, fol. 149*. 

Auszug Bodmann S. 76, mit willkürlicher Textänderung. Hierauf bezieht sich der Bericht 
Ocul. mem. I, fol. SS 1 . Heinricus et Wernherus filii Boemundi de Alta villa vendidemnt nobis 
XX. iugera et dimidium agrorum pro XVIII. marcis et dimidia. Ex hiis X. iugera et 
dimidium sita sunt in hagenach, VII. et dimidium iuxta veltmulin, II et dimidium under beohin. 
[Hierzu Randvermerk von anderer Hand: Hec bona solvunt annuatim custodi nostro I marcam 
ad duo luminaria maiora.] Hiis bonis abrenuntiaverunt cum duabus sororibus suis et filiis 
earum in communi plaoito coram oivibus in Alta villa ante ecclesiam sub tilia per nigrum 
mantellum, quod fuit Heinrici de Brakken. Testes huius rei: Wigandus de Wakkernheim, qui 
tuno funotus est officio villicationis, Wernherus filius eius, Wernherus magister, Wasmfidus 
offioialis, Boemundus de Heisensheim, Wernherus de Waldaffo, Ludewicus et filius eins, Wern- 
herus ecolesiasticus, Franko, Elbo, Cristan, Emmicho filius Wernhardi et hoc factum confirmatum 
est banno episcopi et testificantibus omnibus sua iustioia persoluta. 

Helngerus autem sororius predictorum iuvenum illo tempore peregrinatus est Rome, sed 
inde reversus eisdem bonis abrenunciavit ante ecclesiam .in Altavilla coram universis. 

Heo bona empta de denariis Folomari falcunarii, domine Hedewigis, domine Ricgardis et 
uxoris Folcgeri panificis. De eisdem bonis solvet annuatim quicumque magister est in Dreisen, 
custodi in Everbach dimidiam marcam et cellerarius dimidiam marcam, ut ex hoc habeantur 
due candele in precipuis festivitatibus circa maius altare. 



») comparanda im Copiar ist Schreibfehler. 



Digitized by 



Google 



230 1208. — O. D., etwa 1210. 

319. — Kloster Rupertsberg verpachtet ein Gut zu Husen auf 
zwanzig Jahre. — 1208. 

Anno incaraationis dominice M.CC.VHI. concessimus Simaro et filio eius 
predium, quod habemus in Husen, ad XX., quod singulis annis in festo sancti 
Martini II. solidos Maguntine monete inde solvat. His annis transactis ad sanctum 
Räbertum reyertetur. 

Ruperteberger Traditionsbuoh fol. 33. 

3,20. -Lodi 1210 Mal 2. 

Kaiser Otto IY. nimmt das Kloster Romersdorf in seinen 
Schutz und gestattet, ut omnia bona eorum, quae ducta fuerint per alveum 
Reni sive Mogi sursum et deorsum in hiis locis, ubi nobis et imperio theloneum 
solet exsolyi, et precipue apud Werdam, libera sint ab omni solutione 

Acta sunt haec anno dominicae incaraationis MCCX, imperante domino 
Ottone Romanorum imperatore glorioso, anno imperii eius primo. Datum apud 
Laudam, VI. nonas Maii, indictione XHL 

Or. mit Siegel in Berlin. 

Gedr. Hugo, Ann. ord. Praem. n, 442; Hontheim, Hißt. Trev. 1, 648; Jaflfö, Dipl quadr. No. 3a 

Vergl. Böhmer (Fioker) No. 395. 

321. — Kloster Rupertsberg verpachtet Weinberge zu Rüdesheim. 
- 1210. 

Anno incarnationis dominice M.CC.X. concessimus Godeboldo vineas, quas 
habemus in Rudensheim, ad XX. annos et in festo sancti Martini singulis annis 
de domo IL uncias et dimidium solvet. 

Rupertsberger Traditionsbuch fol. 88. 

322. — Notiz, dass Embricho Fuchs von Rüdesheim und seine Vor- 
fahren zwei dem Erzstift gehörige Weinberge zu Rüdes- 
heim unrechtmässiger Weise besitzen. — 0. D., etwa 1210. 

In Loginstein vendicavit sibi contra omnem iusticiam Heinricus dictus 
Rudinsheim duas vineas domini episcopi, que dicuntur mantwerk *), unam sitam 
in loco, qui dicitur zume gihowinwege, aliam dictam butterichis mantwerk b ), 
valentes cum tempora bona fuerint annuatim sex vel octo carratas vini frankonicL 
Has vineas eciam contra iusticiam detinuerat pater dicti Heinrici a tempore 
Christiani episcopi, quo officio sculteti fungebatur, postque mortem ipsius filius 
iniuste obtenta sibi vendicavit. Defuncto isto H. Embricho Vulpis de Rudinsheim 
nunc eas non minus iniuste possidet. 

Aufzeichnung von einer Hand aus dem Anfange saeo. XIII. 
Hiernach gedr. Sohunck, Cod. dipl. S. 9. 



») Wohl manewerk. 
*) Ebenfalls. 



Digitized by 



Google 



Vor 1211, ausgefertigt 1217. 



231 



323. — Pfarrer Reinhard zu Hahnstätten schenkt dem Kloster 
Eberbach seine Güter zu Hattenheim. — Vor 1211, ausgefertigt 1217. 



Bericht des Ocul. mem. I, 19; 1211: 
Commercium quod fecimus de Tinea 
Hertwici Spiz. 

Deßcriptio vineg Hertwici Spiez, 
quam tantum una semita oleri dister- 
minabat a vinea nostra Bteinberch. 

Constare volumus tarn futuris quam 
preeentibus, quod Reinhardus pastor 
in Hohinstad 

bona 
que racionabiliter ac legittime posse- 
derat in villa Hatternheim, nn or vide- 
licet iurnales vinearum in HP™ locis 
sitos et curtem suam iuxta ecclesiam 
et aream quandam solventem sibi 
singulis annis XVI. denarios animi 
ductus devotione contulit ecclesig nostr§ 
resignans ea per manum Engelfridi 

tunc quidem sui mundiburdi nemine 
in prefata villa contradicente coram 
villico archiepiscopi Bertholdo Snabil et 
coram aliis honestis personis videlicet 
Antonio ecclesiastico et fratre suo 
Embrichone Lugelin, Ditherico filio 
Benen et aliis multis, quibus datum 
est vinum quod dicitur bodewin. De 
noetris etiam aderant Wernherus prior, 
Heroldus, frater Hartungus, qui eadem 
bona loco conventus susceperunt. 

[foL 20. Hec hactenus usque ad 
annum M.CC.XI.] 



Ausfertigung von 1217: 



Ego Reinhardus ecclesie in Hon- 
stat humilis pastor omnibus veritatem 
diligentibus innotescere cyrographo 
presenti cupio, qualiter bona quedam 
in Hattinheim sita videlicet nn or iur- 
nales vinearum in tribus locis et curtem 
iuxta ecclesiam et aream quandam 
XYL denarios annuatim mihi solventem 
de rebus meis mobilibus comparavi 
et pro immobili portione hereditatis 
eterne possidenda per manum Egenonis 
militis de Scarpensten tunc mundi- 
burdi mei coram villico archiepiscopi 
Moguntini Bertoldo Snabel presentibus 
viris honestis Antonio clerico et fratre 
suo Embricone, Diderico filio Benen 
et aliis quam pluribus, quibus et 
datum est vinum testimoniale, resignavi 
et lata sententia, quod licite fieri 
posset, 



preserthn cum esset sine patrimonii 
mei diminutione et heredum meorum 
preiudicio, in remedium anime mee 
parentumque meorum Eberbacensi 
ecclesie libere et sine omni oontra- 
dictione contuli, Wernhero priore, 
Heroldo monacho et fratre Hartungo 



Digitized by 



Google 



232 



Vor 1211, ausgefertigt 1217. 



sub nomine conventus Eberbacensis 
eadem bona suscipientibus, 

eo tarnen condicto, ut annuatim 
ecclesie in Honstat Eberbacensis eccle- 
sia in L. libris olei et llll or libris cere 
et in duobu8 calciis nuncio ea deferenti 
provideat. 

Ut igitur hoc tarn pium ac raciona- 
bile factum debitam sortiatur in 
posterum firmitatem, sigillo proprio 
carens sigillis fundatoris ecclesie in 
Honstat comitis Heinrici de Ditse et 
tarn capituli Eberbacensis quam capituli 
mei in Kirchdorf communiri postulavi. 
Testes de capitulo Eberbacensi : Theo- 
baldus abbas, Gebeno prior, Wigandus 
supprior, Arnoldus cellerarius et eius 
socius Hertwicus et alii quam plures 
de eodem capitulo. De capitulo in 
Eircdorf : Ludewicus decanus, Emicho 
custos de Limpurch, Godefridus Ensir, 
Fridericus canonicus de Limpurch, 
Meflridus de Ditse, Walravenus de 
Kuningelbach, Gernandus de Wil- 
munstere, Heinricus Tuselman et alii 
quam plures de eodem capitulo. Laici: 
Gerardus comes de Ditse et eius frater 
comes Heinricus. Milites de Honstat 
Winant, Wigant, Henricus centurio, 
Wigant zu deme Stege, Heinricus filius 
Ensfridi, Wigant Hageno et alii quam 
plures autentici. Peto, ut due libre 
predicte cere dentur in vigilia pasche, 
alie due in vigilia Nicholai. Postea 
comparavi aream et iurnalem in campo 
Hohenstad solventes XTT. denarios 
Colonienses, qui cedent in usus succes- 
soris mei sive pastoris sive vicarii 
celebrantis in ecclesia Honstat. Qui- 
cumque hoc factum tanta auctoritate 
confirmatum infringere presumpserit, 
auctoritate omnipotentis dei et omnium 
sanctorum anathema sit. 

Actum anno dominiM°.CC .XVn°. 



Digitized by 



Google 



Vor 1211. — 1211 Februar 6. 233 

Or. im St.-A. An der Urk. hängen die S. des Grafen Heinrich von Diez, des Klosters 
Eberbach und des Dechanten zu Kirdorf. 

Gleichzeitiges Indorsat: Scriptum Reinhardi de Hostaden. Quicumque colligit poma et 
pira et nuces de bonis domine Margarete, det IUI. cere libras et L. libras olei et II. caloeas. 

Abschr. OcuL mem. H, 21. 

Gedr. Rössel I, 195. 

Ausgefertigt 1217, zum Gebrauche für den in diesem Jahre entschiedenen Process wegen 
der Zehnten am Neuhof und Steinberg (yergl. die Urk.) auf Grund des Berichts im Ocul. mem. 
und anderer nicht mehr vorhandener protokollarischer Aufzeichnungen. 

324. — Kloster Eberbach erwirbt einen Weinberg bei Lorch. — 

Vor I2il. 

Arnoldus et uxor sua Cristina contulerunt nobis pro deo partem vineg in 
buddendal que fuit Gerdrudis Niversen et est eigen, ita ut quicunque amborum 
premoriatur, statim vacans sit ecclesig nostrg. Et quamdiu vivunt, solvent inde 
singulis annis Uli, libras cer§ in purificatione sancte Marig. Super susceptione 
pre8criptorum bonorum dati sunt nobis, qui dicuntur boden, Wolframus ecclesia- 
sticus, Burchardüs clericus, Hugo sculthetus, Hertingus meiger, Craft, Engelschalcus 
scabinus, Arnoldus, Gerlacus, Hertwicus fratres, Wigerus, Heinricus de Husen, 
Heinricus de Leigen, Stephen et Godescalcus scabini, Heinricus de Waldecken, 
Heinricus fiüus Frecnandi, Hertwicus Rufus, Arnoldus filius Wernheri, Heinricus 
frater Rentwini, Hertwicus ad schrannen et alii quam plures. 

Ocul. mem. fol. 119'. 

325. — Schiedsrichterliche Entscheidung des Streites zwischen 

den Rheingrafen Werner und Wolfram wegen des Zolles 
zu Geisenheim. — Scharfenstein 1211 Januar 13. 

Nos Gerhardus comes de Ditse, Godefridus de Eppinstein et Gerhardus 
de Pinguia constare volumus tenore presentium universis Christi fidelibus, quod 
nos questionem seu controversiam, que vertebatur inter nobiles viros Wernherum 
ringravium ex una parte et Wolframum ringravium ex parte altera ad decidendum 
in arbitros electi a nobilibus Ringowie eiusque provincie comperimus in veritate, 
quod theloneum in Gysenheim cum conductu feodum sit imperii. Hinc nos 
unanimiter concordantes viva voce pronunciamus, quod Wolframus ringravius 
predictus in prefato theloneo et conductu sedere debeat in quiete et consanguineo 
suo Wernhero predicto respondere non teneatur de eisdem. In cuius rei testi- 
monium has litteras sigillis nostris dedimus munitas. N 

Datum in Castro Scarpfinstein, anno domini M.CC.XI., in octava epiphanie 

dominL 

Abschr. von Schott in dem Urkundenbuohe zu seiner Gesch. des Rheingrftfliohen Hauses; 
hiernach die Abschr. von Eindlinger 137, 62, sowie der Druck bei Bodmann S. 587, descen 
Angabe, der Druck sei aus der „Urschrift" erfolgt, demnach unrichtig ist. 

326. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz befreit die Güter des 

Stifts S. Maria zu den Greden im Rheingau von Steuern. — 
Mainz 1211 Februar 6. 
In nomine sancte et individue trinüatis. Sifridus dei gratia sancte Maguntine 
sedis archiepiscopus. Ne processu temporis vel humana versutia gestorum 



Digitized by 



Google 



234 1211 Februar 6. — 1211 Juli 1. 

rationabilium seriea immutetur, scriptorum debent vivaci testimonio commendarL 

Notum igitur esse volumus Christi fidelibus tarn presentibus quam futuris, quod 

cum antecessores nostri usque ad tempus nostre promotionis in predia ecclesie 

sancte Marie ad gradus in Ringowe sita pro sue voluntatis arbitrio putantes se 

ius habere fecissent exactiones, per quas ecclesia secundum *) iura canonica et 

civilia in eisdem bonis magnum sustinuit detrimentum nosque huiusmodi exactioni 

qualitercumque ad nos perducte b ) videremur debere inniti, canonici tarnen 

ecclesie prefate iuste renitentibus et affirmantibus, quod predicta predia deberent 

ab omni exactione libera permanere, ob remedium anime nostre et conservationem 

libertatis ecclesie prenotate exactiones ipsas omnimodis duximus auferendas 

statuentes, ne a successoribus nostris in posterum attemptentur. Ut autem hoc 

pium et liberale factum nostrum perpetuis temporibus inconyulsum permaneat et 

debitam obtineat firmitatem, presentem conscribi paginam eamque sigilli nostri 

munimine fecimus roborari. Huius rei testes sunt: Gerbodo prepositus sancti 

Petri, Fridericus maior decanus, Godefridus cantor, Heinricus prepositus sancti 

Mauritii, Buthardus cellerarius, Adelungus, Godefridus, Heinricus prepositus 

de Pinguia, Heroldus, Dietmarus, Obertus canonici maioris ecclesie, Theodoricus 

decanus, Rifridus scolasticus, Baldemarus cantor sancti Petri, Johannes decanus, 

Godefridus cantor sancti Stephani. Laici: Godefridus frater noster de Eppenstein, 

Wernherus et Phillippus de Bonlandin, Heinricus de Okkenheim et alii quam 

plures. 

Acta sunt hec anno ab incarnatione domini M°.CC°.XI ., indictione XllUV, 

data Maguntie VIII. idus Februarii, imperante domino Ottone Romanorum impera- 

tore augusto imperii eius anno secundo. 

Or. mit wohlerhaltenem 8. des Erzbisohofs an rothseidenen Schnüren im St-A. 
Absohr. im Copialbuoh saec. 13 des Stifts zu Darmstadt. 
Gedr. Joann. II, 654. 
Wül n, 147, No. 158. 

327. — Im Auftrage des Erzbischofs Sigfrid IL von Mainz schlichten 
namentlich genannte Schiedsrichter den Streit zwischen 
dem Stifte S. Mauritz zu Mainz und dem Kloster Eberbach 
wegen der Gefälle zu Steinheim dahin, dass das Kloster 
dem Stifte zur Entschädigung einen halben Mansen zu 
Bierstatt mit einem Zinsertrage von 5 Schillingen Mainzisch 
überträgt — Mainz, in dormitorio sancti Martini 1211 Juli I. 
Actum est hoc anno dominicg incarnationis M°.CC°.XI ., kal. Julii, in dormi- 
torio sancti Martini, presentibus Rfitthardo cellerario ecclesig maioris, Volcando 
de Pinguia, magistro Heroldo canonicis ecclesig maioris, Ditherico decano et 
Rifrido scolastico et Baldemaro cantore sancti Petri, Rudolfo cantore, Embrichone 
custode, Hartdrico canonicis sanctg Mari§ ad gradus, Thimaro decano sancti 
Johannis. 



*) sict Bodmann in seinem Handexemplar von Joann. bessert „contra". 
b ) perdurare Joann., dessen Abdruck auoh an anderen Stellen inoorrect. 



Digitized by 



Google 



1211 August 1. — 1211 November 18. 235 

Das in Miltenberg befindliche Or. konnte, da zur Zeit nicht auffindbar, von mir nicht 
verglichen werden. 

Abechr. von der ältesten Hand im Ooul. mem. I, fol. 10; II, fol. 64. 

Gedr. Rössel, Eb. TJ.-B. I, 149. ' 

Roth I, 40, hat XI in der Jahreszahl sowohl zu dieser, wie auch zum Monatsdatum 
gezogen und datiert demnach 1211 Juni 21. 

Will H, 150, No. 16U 

*328.— 1211 August I. 

Angebliche Urkunde des Erzbisohofs Sigfrid II. von Mainz für Kloster Aulhausen. 
Roth I, 8. 228, No. 4, und nach ihm Will n, 150, 8. 169. 

Beide Regesten sind zu streichen, da Verwechselung mit der Urk. des Erzbischofs Sigfrid III. 
von 1241 Juli 18 vorliegt; vergl. die Bemerkungen zu dieser Urkunde. 

829. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz bekundet, dass die Brüder 

Emmerich und Heinrich von Greifenclau sich mit dem 

Propste Christian und dem Capitel des Stifts S. Victor 

zu Mainz wegen des Zehntens zu Winkel gegen eine Abgabe 

von dreiZulast heunischen Weins verglichen haben, welche 

derenBruder, der Domcellerar Ruthard, dem Stifte zu einer 

Memorienstiftung schenkt — Mainz 1211 November 18. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Sifridus dei gracia sancte Maguntine 

sedis archiepiscopus. Ne rerum series, que in nostra audientia rationabiliter 

fuerint ordinate, per annorum defluxum tenebris ignorantie aliquatenus involvatur, 

ad omnium Christi fidelium tarn presentis etatis quam future posteritatis noticiam 

cupimus pervenire, quod Cristianus sancti Victoria prepositus suique concanonici 

perpendentes, quantam iacturam quantumque inpedimentum ecclesia eorum in 

decima Winkele sustineret ex eo, quod Emmircho Grifenclawa et frater suus 

Heinricus omnium bonorum suorum decimationem sicut et pater eorum in feodo 

habuerat et quod maius dampnum posset in posterum exoriri, ei ad ipsorum 

filios derivaret, quorum quilibet sive iuste sive iniuste sibi quantum posset forsitan 

attrahere niteretur, predictam decimationem ut eam §cclesi$ relinquerent, eis 

aliquo modo recompensare provide cogitabant et ad talem recompensationem per 

eos sunt tandem inducti, quod annuatim tres carratas campestris vini hunici 

acceptarunt, que ante divisionem de totali decima persolventur. Hiis itaque 

ordinatis Rüthardus maioris ecclesie canonicus et cellerarius frater militum predic- 

torran saluti animg patris sui necnon proprio pia mente intendens, predictas tres 

carratas a suis fratribus sua pecunia sibi redemit easque pro remedio anime 

patris sui et proprie ad elemosinam fratrum sancti Victoris contulit consequenter 

eo modo, ut quoadusque ipse viveret, in suos usus predicte cederent tres carrate, 

ipse tarnen in festo Afre sepedictis canonicis, qui sollempnitati festi ibidem 

interessent, ad consolationem quinque daret solidos annuatim. Post mortem vero 

suam $cclesia libere possideret et una carrata festo predicto et relique due anni- 

versario eiusdem essent addictg et tantum eas perciperent presentes ibidem resi- 

dentiam facientes. Huic facto C. predictus prepositus et Hermannus in Winkele 

parrochianus assensum benivolum prebuerunt hominio etiam, quo predicti milites 

preposito astricti fuerant, relaxato. Ne autem hoc pium factum quisquam in 



Digitized by 



Google 



236 1211 November 18. - 1211. 

posterum ausu temerario irritare presumat, auctoritate apostolorum Petri et Pauli, 
Innocentii pape tÖ. et nostra sub anathemate inhibemus. Huius rei testes sunt: 
Cunradus maioris ecclesie, Gerboto sancti Petri prepositi, Gotefridus custos, 
Rfithardus cellerarius, B[einricus canonicus de Stahelecke maioris ecclesie, Titericus 
decanus, Rifridus scolasticus, Baldemarus cantor sancti Petri, Johannes decanus, 
Wernherus scolasticus, Gotefridus cantor sancti Stephani, Willehelmus decanus, 
Bernhardus scolasticus, Hermannus cantor et totum capitulum sancti Yictoris, 
Arnoldus decanus, Willehelmus scolasticus sancte Marie ad gradus. Laici: Cun- 
radus de Scherstein, Arnoldus de Quercu Maguntini et alii quamplures. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis MCCXI, indictione Xlill * . Data 
Maguntie, Xtttt kalend. Decembris, pontificatus domini Innocentii pape HL anno 
quartodecimo, pontificatus vero nostri anno undecimo. 

Or. auf der Stadtbibliothek zu Mainz. Das S. des Erzbischofs hangt an gelbrothen 
Seidenschnüren. 

Gedr. Joann. II, 592. 

Vergl. WiU n, 151, No. 172; Joann. n, 363; Wilhelmj, Annal. XIV, 240. 

330. — Vergleich des Klosters Eberbach mit Friedrich von Bier- 
statt. — 1211. 

Heinrico cognomento de Hove in Hathernheim promiseramus singulis annis 
dare I. maldrum tritici, tarnen quamdiu ipse vitam ageret, et ut post obitum eius 
statim dacio ipsa cessaret, eo quod permisit nos quoddam concambium facere 
de quodam ortulo suo cum domino Arnoldo de Wisebaden. Eidem Arnoldo data 
est pro concambio rubeti circa novam grangiam curia Zachei clerici in Hathern- 
heim sita. Memorato Heinrico defuncto heredes sui volebant in eodem maldro 
tritici ius habere, pro quo dominus Fridericus de Birgestat ex parte uxoris sue 
Gerdrudis et privignorum suorum unum abstulerat nobis equum. Cumque super 
hoc ventum esset ad iudicium sub tilia in Winkelo coram domino Philippo de Bon- 
landen, tunc temporis per Ringouwe vicedomino, fratres nostri Hertwicus senex 
et alii per obedientiam obtinebant, quod super hoc maldro tritici nulla iusticia 
aut responsio deberetur heredibus dicti Heinrici, propter quod Fridericus de Birge- 
stat querimoni§ sue et pro privignis suis abrenuntiare per sententiam cogebatur, 
quoniam tutor et mundiburdus ipsorum iudicabatur. Huius rei testes sunt: Gisel- 
berthus puer de Rudensheim, Cunradus de Scherstein, Egeno de Blidenstad, 
Rudolfus fiüus Meinradi, Wernherus de Selsa, Heinricus Rufus de Winkelo, 
Mengotus frater eius, Symon de Winkelo. De nostris: Theobaldus abbas, frater 
Franko, magister Hartungus, magister Ludewicus, magister Drutwinus, Cunradus 
piscator, frater Küno. 

Facta sunt hec anno M°.CC°.XL coram Cunrado de Apulia 1 ) et Heinrico 

sculthetis et aliis quam pluribus in Winkelo. 

Ziemlich gleichzeitige Eintragung Ocul. mem. I, 63'. 

Hiernaoh gedr. Roth III, 342, mit mehreren sinnentstellenden Lesefehlern. 

Vergl. Baer, Beiträge II, 209; Bodmann S. 546. 



l ) Münsterappel ? 



Digitized by 



Google 



1212 Februar 4. — 1213 April 21. 237 

331. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz entscheidet den Streit 

zwischen dem Propste und dem Capitel des Stifts S. Victor 
bei Mainz wegen des beiderseitigen Güterbesitzes; der 
Propst erhält u. A. „decimam in Rudensheim". — Mainz 1212 
Februar 4. 

Testes autem sunt hii: Godefridus custos, Ruthardus cellerarius, magister Heroldus, 
Heinricus prepositus Pinguensis, magister Obertus canonici maioris ecclesie, 
Teodericus decanus, Rifridus scolasticus, Baldemarus cantor, Egelwardus cellerarius 
sancti Petri, Johannes decanus, Wernerus scolasticus, Godefridus cantor, Fridericus 
cellerarius sancti Stephani, Arnoldus decanus, Willeheimus scolasticus, Embercho 
cantor sancte Marie ad gradus, Dimarus decanus, Sigewinus cantor, Helewinus 
custos sancti Johannis, Cunradus decanus sancti Mauricii, Rudengerus decanus 
sancti Gingolfi et alii quam plures. 

Acta sunt hec anno incarnationis dominice MCCXII, indictione XV. Datum 
Moguncie, IL non. Februarii. 

Or. sowie Transsumte in den Bestätigungsurkunden der Päpste Honorius III., d. d. 1219 
März 24 und Innocenz IT., d. d. 1249 August 9 in Darmstadt. 
Neuere Abschr. im St-A. 
Gedr. Baur, Hess. U.-B. II, No. 35. 
Will II, 152, No. 177. 

332. — Die Klöster S. Alban zu Mainz und Bleidenstatt vertauschen 

ihre Höfe zu Winkel und Erbenheim und bestimmen, dass 
die Abgabe von einem der Kirche zu Winkel gehörigen 
Weinberge zu Mittelheim fortab der Willege, Schwester 
des Dudo von Geisenheim, zustehen soll. — 1213 April 21. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Wolveradus dei gracia abbas et 
conventus ecclesie sancti Albani in Maguncia. Ne rerum memorie rationabilium 
valeat oblivio diurtunitate temporum novercari, presertim testimonio litterarum 
ad noticiam tarn presentium quam futurorum volumus pervenire, quod de com- 
muni consensu, matura et diligenti deliberatione prehabita, scilicet ad tollendum 
omnis rancoris scrupulum, si quis inter nos et ecclesiam nostram ex una et 
reDigiosos viros dilectos confratres nostros dominum abbatem et conventum ecclesie 
sancti Ferrucii in Blidenstad necnon Cunradum militem dictum de Sünnenberg 
parte ex altera exstitit hactenus aut suboriri probabiliter potuisset super curte 
nostra in villa et terminis ville de Winkela et bonis sibi adiacentibus, tale nobis 
placuit facere concambium. Dedimus siquidem predictis domino abbati . . et 
conventui ecclesie in Blidenstad prefatam curtim cum omnibus suis iuribus et 
pertinentiis quibuscunque, quemadmodum eadem usque ad hec tempora ad 
eandem ecclesiam nostram sancti Albani predictam respexisse dinoscitur. Cui ne 
minus iusto retributionis pretio persolvisse videamur, addidimus insuperXXY.marcas 
denariorum Aquensium legalium et bonorum hac sane conditione apposita, ut 
inde Adelberti senioris felicis recordationis archiepiscopi Maguntini, qui nobis et 



Digitized by 



Google 



238 1218 April 21. 

ecclesie nostre curtim prefatam iuxta patentes suas litteras 1 ) liberaliter contulit, 
memoria in perpetuum a predictis fratribus ecclesie sancti Ferracii in Blidenstad 
in capella sancti Godehardi 2 ) apud ecclesiam maiorem Maguntie annuatim com 
debita solemnitate procuretur. Ex adverso predictus dominus . . abbas et con- 
ventus in Blidenstad nobis nostroque conventui sancti Albani equa lance per 
concambii formam contulerunt curtem suam in villa et terminis ville Erbinheim 
cum omnibus et singulis iuribus et pertinentiis eiusdem mere proprietatis titulo 
tenendam in perpetuum et possidendam, addito nichilominus manso L et iugeribus 
YL agri campestris sitis extra fines seu limites curtis prefate iuxta lineam regie 
sedis, que in volgari dicitur kunegesstuol 8 ), ut ex eorundem proventibus et 
redditibus a fratribus nostris nostrisque successoribus in perpetuum apud predictam 
ecclesiam maiorem Maguntinam anniversarius dies Heistulfi beate memorie archie- 
piscopi Maguntini sollempniter peragatur et fratribus nostris Caritas inde pro- 
curetur, quam cum fratribus maioris ecclesie predicte in die ordinationis eiusdem 
Heistulfi archiepiscopi, qui curtim eandem fratribus sancti Ferrucii quondam 
largitus est 4 ), insimul in dormitorio eorundem accipiant et pro anima eiusdem 
deum humiliter exorare non negligant. Adiectum est insuper a nobis, ut vinea 
üla in Medilnheim, que respectum habet ad ecclesiam in Winkela, unde annuatim 
IUI, urne vini ad predictam ecclesiam sancti Ferrucii et ad servitium fratrum 
ibidem hactenus ministrari consueyerunt, amodo et ex nunc cedant Willege, 
sorori Dudonis de Gysinheim, iuxta quod in aliis litteris nostris desuper confectis 
lucidius est expressum 5 ). Ut autem hec nostra ordinatio roboris optineat finni- 
tatem, presentem conscribi paginam eamque sigilli ecclesie sancti Albani muni- 
mine fecimus insigniri. Huius rei sunt testes: Cunradus prepositus, Godefriduß 
custos, Henricus cantor, Albertus, Rugerus, Thiemo canonici maioris ecclesie 
Maguntine; Anshelmus custos, Ludegerus celler arius, Cunradus, Hermamms, 
Albertus monachi et fratres sancti Albani; Gebeno frater et monachus de sancto 
Gallo, Herolfus notarius noster. Laici: Gerardus advocatus Pinguensis, Gerlacus 
scultetus et Gerlacus gener ipsius miütes de Pinguia, qui ad prefatum concambium 
feliciter contulerunt, porro Dudo, Ingebrandus et filius eius Ingebrandus, Her- 
bordus, Fridericus Scado, Baldemarus et Cunradus filius eius, Petrus dictos 
ver Hildeborg milites; Anseimus, Hugo de porta, Jacobus rapa, Gerardus longus 
cives Maguntini et alii quam plures. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis M°.CC°.Xni., indictione I, 
XL kal. Maii. 

Nach dem Or. gedr. Bodmann S. 93. 

Both I, 825, No. 12 mit falschem Tagesdatum April 30. 



l ) Die bezügliche Urk. des Erzbisohofs Adelbert I. ist nicht erhalten. 

*) Erzbischof Adelbert I. ist in der Gotthardskapelle begraben. Vergl. Bodmann S. 94; 
Baer, Gesch. von Eberbach I, 72 ff. und die weiteren von Will, Begg. S. 306, zusammengestellten 
Forschungen. 

8 ) Vergl. Bodmann 8. 95; Vogel 8. 164, 558; Grimm, Annal. X, 379. 

*) Vergl. Will, Regg. 8. 54, No. 15. 

6 ) Die Urk. ist verloren. 



Digitized by 



Google 



1213 Mai 1. - 1218 vor September. 2S9 

333. — Eonig Friedrich IL bestätigt dem Kloster Eberbach die 
Zollfreiheit auf dem Rheine. — Worms 1213 Mal I. 

Datum apud Wormatiam, anno incarnationis dominice M .CC°.XTTT ., kal 
Maii, indictione prima. 

Absehr. im Ocul. mem. II, fol. 11. 

Gedr. Baer, Beitrage n, 209; Rössel, Eb. U.-B. I, 154; Huillard I, 168. 

Vergl. Böhmer (Fioker) Regg. Frid. Ko. 704. 

334. — 1213 Mai 10. 

Rheingraf Werner vergleicht sich mit seinem Verwandten, 
dem Grafen Heinrich von Weilnau, — — super quibusdam bonis, que 
matri nostre Gertradi in partem hereditatis pervenisse dignoscuntur; Graf 
Heinrich erhält gegen Zahlung von 250 Mark Cölnisch innerhalb 
Jahresfrist partem castri Derne — — — cum omnibus suis castrensibus 
et pertinenciiß — — exceptis villis Alebach et Stedene, que cum curia in 
Essenawe et molendino iuxta ripam Willna in nostro permanebunt dominio. Item 
bona in Staffele et in villis circum iacentibus, que a Gerhardo de Wolfiskele 
comparata sunt, idem Heinricus comes habebit, in quorum pensationem nobis 
bona sua cum ceteris redditibus in Blidenstat et in Widelsassin retradidit perpetuo 
possidenda etc. 

Et ut huic firmius credatur, idoneos dedimus fideiussores, videlicet nobiles 
viros Cunradum de Bopardia sororium nostrum, Godeboldum de Wierbach, 
Wulframum de Lapide, Emichonem de Crucenache, Dudonem de Loricha et 
Gerlacum de Bunheim milites mit Verpflichtung zur Haft bei Nichterfüllung des 
Vertrages. Es siegelten der Aussteller, Conradus de Bopardia, Godeboldus 
de Wierbach und Wulframus de Lapide. 

Datum anno domini M°.CC°.Xin o ., sexto idus Maii. 

Absohr. „ex copia antiqua" von Sohott in dem Urkundenbuohe zu seiner Gesch. des 
Rheingr&fl. Hauses; hiernach die Absohr. yon Eindlinger 137, 68. 

Gedr. Mittelrh. Ü.-B. m, ffo. 10, nach der Abschr. Kindlinger's. 

Vergl. Bodmann 8. 888; Goerz, Mittelrh. Regg. II, 1198. 

335. — Schiedsrichterliche Entscheidung des Streites zwischen den 

Klöstern Gottesthal und Eberbach wegen der Dreiser Au. 

— Mainz? 1213 vor September. 
Cfinradus maior prepositus et Godefridus maioris ecclesig decanus, Magunting 
sedis iudices delegati. Non supervacue reperta dinoscitur scriptorum auctoritas, 
tractatus enim rerum et gesta hominum fideliter semper est representans. Igitur 
scire volumus universos presentem paginam intellecturos, qualiter decisa est lis, 
que diu ventilabatur inter ecclesiam Eberbacensem et ecclesiam de Gostdal super 
divisione insulg que sita est in Rheno versus curiam que dicitur Sande. Huius 
insulg pars inferior pertinet fratribus Eberbacensibus, superior autem ad sancti- 
moniales in Gostdal Factum est autem, quod antiqua lis fuit innovata per 
quarundam salicum succisiones, que sub quodam rancore nunc ab istis, nunc ab 
Ulis suceisg sunt. Propter quod cum fratres de Everbach et Arnoldus prepositus 
sanctimonialium de Gostdal super lite, que minime decebat sanctam religionem, 
a vicinis commonerentur, pars utraque de communi oonsensu et pari deliberatione 



Digitized by 



Google 



240 1213 vor September. — 1213. 

arbitrio se submittentes quatuor boni testimonii viros sibi arbitros elegeront, 
videlicet Guntrammum clerieum sancte Walburgis in Winkelo, Wigandum militem 
de Wakkernheim, Wernherum de Altavilla qui dicitur chirhelsedo necnan et 
Heinricum de Ketdenbach, qui convocatis et assumptis partibus in prefatam 
insulam venerunt disterminantes eam, quemadmodum nunc est disterminata, per 
pregrandes lapides, qui vulgo dicuntur marstein, quos in titulos testimonii erige- 
bant, utraque parte dictorum virorum arbitrio consentiente nee contradicente. 
Cumque quod tarn sollempniter factum et diffinitum fuerat, Erckenberthus prior 
de Everbach sanetj Maguntine synodo, cui ego Godefridus maior decanus et 
Godefridus maior custos vice domini Maguntini presedimus, ad confirmationem 
facti significaret, Arnoldus prepositus in Gostdal quodam casu interveniente 
commotus priorem traxit in causam coram nobis asserens, quod tota insula prefata 
ecclesig sug pertinere deberet et hoc per Privilegium suum probare valeret, que 
tarnen legittime ac paeifice iam ante divisa fuit ab arbitris supra memoratis. 
Cuius querimoniam cum saneta synodus satis ammiraretur, quedam persong 
utrique ecclesij familiäres partes suas interposuere commonefacientes dictum Ar. 
prepositum, quod coram nobis et tota synodo manifeste confessus est, iniustam 
causam se movisse eo quod inferior pars sepedictg insul$ foret ecclesij Eberbacenaia, 
euperior vero ecclesig sug tantum pertineret. Sane tarn sollempnis traetatus 
aliquatenus in posterum ne possit infringi aut in irritum revocari, presentem 
cartam feeimus conscribi et sigillo nostrg auetoritatis communiri testes subscribentes, 
quorum nomina hec: Godefridus custos maioris ecclesig, Heinricus cantor de Stahe- 
lekken, Rüthardus cellerarius, magister Heroldus, Johannes decanus saneti Stephani, 
Arnoldus decanus sancte Marij ad gradus, Diemarus decanus saneti Johannis, 
Baldemarus cantor saneti Petri, Helewicus custos saneti Johannis. De fratribus 
vero nostris: Gebeno subprior, Wigandus subeustos, Gerhardus cantor, Bertholdus, 
Symon monachi. Preterea frater Heinricus de Sande, frater Godefridus, frater 
Franko, frater Anshelmus, frater Stephen et alii quamplures. 

Acta sunt hec anno dominieg incarnationis M .CC°.XIII ., indictione prima, 
pontificatus autem domini Sifridi archiepiscopi Maguntini anno duodeeimo. 

Or. im St-A. Das S. der Mainzer Richter in rothem Wachs hängt an Zeugstreifen. 

Gleichzeitiges Indorsat „De insula Rheni aute curiam Sande" mit späterem Zusatz: »que 
alio nomine yocatur Treyser auwe tt . 

Abschr. Ocul. mem. I, fol. 128, mit vielfachen willkürlichen Textänderungen — hiernach 
gedr. Rössel I, 167 — II, 59. 

Vergl. Bodmann 230. 

336. — Ritter Wigand von Wackernheim erneuert den bereits früher 
geleisteten Verzicht auf den Zehnten von der Rheinau bei 
dem Sandhofe bei Gelegenheit der von den Klöstern Gottes- 
thal und Eberbach vorgenommenen Theilung derselben. — 
Mainz? 1213 vor September. 
Dudo camerarius 1 ) et burgenses Magunting civitatis. Per presentem cartam 

datur intelligi, quod temporibus Meffridi abbatis 2 ) in Eberbach Wigandus miles 

l ) 1168-1197. 
a ) 1191—1196. 



Digitized by 



Google 



1213 December 23. -- 1214 (1Ö15?) October 9. &41 

de Wackernheim multa querelatus inpeciit ecclesiam Eberbacensem super decima 
pomorum et fructuum de inßula apud Sande provenientium affirmans ipsam 
decimam in pheodi iure a nobis se accepisse. Cui warandiam minime prestantes 
tandem monitis et precibus est ad hoc inductus, quod omni proprietati necnon et 
omni iuri, quod in illa videbatur habere, voluntarie abrenuntiavit, ita tarnen quod 
a fratribus Eberbacensibus DI. marcas accepit et quod ipse vel aliquis heredum 
suorum in posterum illos super hac non foret inpetiturus fide confirmavit, quia 
nollet per res iniuste conquisitas hereditäre suos heredes. Nos vero proprietatem, 
quamcunque videbamur habere in prefata decima sive iuste sive iniuste, ecclesi$ 
contulimus Eberbacensi apud ipsam perpetuis temporibus volentes permanere. 
Post aliquorum vero temporum curicula, anno videlicet ab incarnatione domini 
M .CC°.Xin ., cum pro discernendis ambabus insulis sanctimonialium in Gostdal 
et nostra Arnoldus prepositus earum et nos convenissemus in eadem insula, affuit 
et memoratus Wigandus de Wackernheim protestans et confitens manifeste, que 
ab eo supra facta fuerant. Huius rei testes sunt: Arnoldus prepositus in Gostdal, 
Heinricus de Eetthenbach clericus de Winkelo et qui cum ipsis advenerant. 
De nostris vero: Theobaldus abbas, Erckenberthus prior, Arnoldus cellerarius, 
Wernherus de Altavilla, Regenoldus monachus, magister Dithericus in Dreise, 
magister Heinricus de Sande, frater Godefridus, frater Franko et oeterl ' 
Absohr. im Ocul. mem. I, 126. 

337. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz verpfändet dem Kloster 

Eberbach für ein Darlehen von 40 Mark Cölnisch Güter zu 
Steinheim und Eltville, mit welchen der Falkner Meister 
Folcmar belehnt war. — Mainz 1213 December 23. 

Testes huius rei sunt: Godefridus decanus, Heinricus cantor maioris ecclesig 
Maguntine, Johannes et Heinricus nostri notarii. Laici: Philippus de Bonlanden, 
Arnoldus de Quercu, Dithericus de Mowenheim et alii quamplures. 

Acta et data Magunti§, X°. kal. Januarii, anno dominicg incarnationis 
M°.CC°. tercio decimo, pontificatus vero nostri anno tercio decimo. 

Abschr. im Ocul. mem. I, fol. 128. 
Gedr. Rössel, Eb. TT.-B. I, 169. 
Will n, 158, No. 221. 

338. — Eonig Friedrich IL bestätigt dem Kloster Eberbach die 

Zollfreiheit auf dem Eheine.— Hassloch 1214 (1215?) Octbber 9. 

Datum apud Haselach, YE. idus Octobris. 

Abschr. im Ocul. mem. II, 11. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 155, besser Becker, Forschungen XVI, 88, der als Ausstellungs- 
ort Hassloch bei Grossgerau annahm. Es ist jedoch Hassloch bei Speier gemeint, wie Ficker, 
Begg. Frider. 750 nachweist, der zugleich darauf aufmerksam macht, dass das Itinerar ebenso- 
wohl die Verlegung der ürk. in das J. 1215 zulftsst. » 

Inhalt gleichlautend, nur etwas abgekürzt, mit der Verleihung yon 1213 Mai 1. 

Aehnliche Verleihungen erhielt Kl. Eberbaoh yom K. Friedrich II. 1218 März 27 (ff) und 

Codex dipL Nms. 1,1. 16 



Digitized by 



Google 



242 1215 August 20. — 1215 December 11. 

April 8, vergl. Becker a. a. 0. 8. 92, Fioker No. 934; vom König Heinrich Yü. 1225 August 23 ; 
Tom E. Wilhelm 1249 April 3; vom E. Conrad IV. 1251 März 27; vom E. Richard 1257 Mai 24 
und 1263 Januar 15; vom E. Rudolf 1273 November 3 und 1274 December 18; vom E. Adolf 
1292 August 25 und 1294 Januar 15; vom E. Albrecht 1298 November 13. — Diese Verleihungs- 
urkunden sind im Nachfolgenden ohne besondere Veranlassung nicht aufgeführt. 

339. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz befreit das Hospitalgut 
des Klosters Eberbach zu Winkel von der Entrichtung von 
Steuern. — Scharfenstein 1215 August 20. 

Testes huius rei sunt: Wideroldus capellanus, Heinricus notarius. Laici: 
Hertwicus Eselwecke, Embricho filius R&perthi, Cunradus de Wisebaden et alii 
quam plures. 

Acta sunt hec anno dominicg incarnationis M°.CC .XV°. Datum apud 
castellum nostrum Scharpenstein, tercio decimo kal. Septembris. 

Or. im 8t.-A. Von dem 8. — in braunem W. an Pergamentstreifen — ein Bruchstück erhalten. 

Auszug Ocul. mem. II, fol. 19. Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 170. Daselbst Z. 17, 18, 21, 
24, 25 die e in den Endsilben geschwänzt; Z. 21: 1. representant ; 8. 171, Z. 2: superrenientunr. 

Vergl. Will II, 8. 162, No. 250. In der Anfuhrung dieser Urk. bei Baer, Beitr. II, 206, 
ist durch Versehen statt Winkel — Eiedrich gesetzt; eine Kiedrich betreffende Urk. des Erz- 
bischofs von diesem Tage existiert nicht und ist das, eine solche supponierende Regest bei Will II, 
162, No. 251, zu streichen. 

340. — Philipp IL von Bolanden und seine Gemahlin Beatrix ver- 
kaufen dem Kloster Johanisberg für 65 Mark Cölnisch 
eine Aue bei Geisenheim. — 1215 December II. 

Philippus de Bolandia et domina Beatrix uxor nostra recognoscimus tenore 
presentium publice protestando, quod nos communicata manu parique consensu 
vendidimus et tradidimus per presentes abbati et conventui in monte sancti 
Johannis in Ringowia insulam quandam versus Gisenheim pro sexaginta quinque 
marcis denariorum Coloniensium nobis integraliter persolutis cum omni iure et 
dominio, quo hucusque possedimus, titulo proprietatis perpetuo obtinendam. Et si 
frater noster Wernherus de Bolandia aliquid iuris se habere dixerit in insula 
predicta, fratres in monasterio memorato degentes ab hac molestatione penitus 
eximemus eisque veram et debitam warandiam facere promittimus. Renunciantes 
coram testibus subscriptis manu et ore, prout moris est terre, omni utilitate et 
actioni, que nobis in iam dicta insula competebat seu competere videbatur, 
nullum ius super eadem nobis et heredibus nostris relinquentes. In cuius rei 
testimonium has litteras sigillo nostro una cum sigillis domini Heinrici Pinguenais 
prepositi et Wulframi ringravii dedimus communitas. Testes sunt: Godefridus 
decanus Moguntinus, Henekinus plebanus in Gisenheim, Emicho de Wierbach, 
Arnoldus Rufus, Ebirhardus de Wizzin, Heinricus de Flanborne, Gerhardus Cranz 
milites et alii quam plures. 

Datum anno domini M°.CG.XV°, tercio idus Decembris. 

Absohr. yon Schott in dem Urkundenbuche zu seiner Geschichte des Bheingrftfliohen Hauses. 



Digitized by 



Google 



0. D., Tor 1216 März 12. — 1216. 243 

341. — Abt Heinrich III. von Fulda belehnt Cuno von MinzenÜerg 
mit der Yogtei zu Massenheim. — 0. D., vor 1216 März 12. 

Heinrich von goddes genaden apt zu Polde wollen, daz kunt werde allen 
cristenluden, zu den dyr brieff ummer kummet, daz Heinrich, vizdume der stede 
zu Menze, gestarp und uns die fodie zu Massenheym, dy er von uns zu lehen 
hatt, ledig wart. Do quam Cüne von Minzenberg zu uns und bat, daz wyr sye 
yme liehen. Des namen wyr rat vil wiser manne und belenten yn damydde 
also bescheydenlich, daz er allenthalben in unsern guden, dar über er foit were, 
eyn gunstiger beschermer were. Und daz dise unser dat veste und unzubrochen 
Mibe, so han wyr disen genwerdigen brieff mit unserm ingesigel bestediget. 

(unvollständige?) Uebersetzung im Falkensteiner Cartular fol. 142. Nach einer Abschrift 
der Uebersetzung, auf der die Jahreszahl Anno 125. angegeben, im Auszuge mitgetheilt bei 
Guden. I, 940. Diese Jahreszahl, die auch Vogel S. 567 angenommen hat, kann nicht richtig 
sein. "Wäre es der Fall, so wäre die Urk. von dem Abte Heinrich IV., 1249 — 1261, ausgesteUt, 
welchem jedoch kein Cuno von Minzenberg gleichzeitig ist. Der letzte dieses Namens, Cuno III., 
der nicht zur Regierung gelangte, starb noch zu Lebzeiten seines Vaters, vor 1244. Es ist 
demnach Abt Heinrich III., 1196—1216 März 12, und entweder Cuno I., f 1212, oder Cuno II., 
1212 — 1225, gemeint. Der Vioedom Heinrich scheint urkundlich sonst nicht bekannt zu sein. 

342. — Abt Dietrich von Schlüchtern tiberlässt dem Ritter Eberwin 
von Wehrheim auf Lebenszeit das Gut zu Decelnheim, 
welches das Kloster von Eberwin von Cransberg bei dem 
Austausch des Hofes Wisenbach erhalten hatte. — 1216. 

Ditericus dei gracia abbas in Sluhtere. Universis hoc scriptum inspecturis 
salutem in domino. Quoniam in rebus et actibus humanis nichil firmum ac 
stabile consistit, necessarium arbitrati sumus, ut ea qu§ nostris gesta sunt 
temporibus, ad noticiam post futurorum hominum litteris committeremus. Eapropter 
tarn presentibus quam futuris insinuamus, quod Eberwinus miles de Wirhene 1 ) 
aBBumpto secum Ernesto quondam villico in Wisenbach ad locum nostrum accessit 
et in tocius presencia conventus suis a nobis preeibus obtinuit, quod bona ecclesie 
nostre in Dezeinheim, que ab Eberwino de Cranhesberc in concambio ville nostre 
Wisenbach reeepimus, ei tantum et uxori sue quoad viverent, non heredibus 
ipsorum ad Ö. talenta concessimus, tale inter nos pactum stabilientes, ut ad 
festum saneti Martini dictus E. censum memoratum persolvat et honestum nobis 
hospicium cum servicio procuret aut üii or uneiis ipsam redimat procurationem. 
Post obitum vero ipsius quod melius habuerit iumentum more mansionariorum 
nostre ecclesie assignetur. Si quit autem horum fuerit ommissum, contractus 
inter nos initus cassus et irritus habeatur, dictus quoque miles prefatis bonis 
careat omnimodis. Acta sunt h§c in claustro Solitariensi, presente universo fratrum 
collegio, quorum hec sunt nomina: Gerhardus prior, Kunradus prepositus, Bern- 
gozus cellerarius, Cunradus camerarius, Huc custos et reliqui. Testes laici: 



*) Ritter Eberwin Ton 'Wehrheim ist jedenfalls identisch mit dem Eberwin von Cransberg, 
weloher die folgende Urk. von 1221 mitbesiegelte. — Decelnheim, nicht Gozlesheim, wie in Folge 
eines falschen Indorsats, Hess. Aren, a. a. 0., ist Windecken bei Hanau, vergl. Arnd, Hanau 
8. 482. — 'Wisenbach, jetzt Pfaffenwiesbaoh, A. Usingen. 

16* 



Digitized by 



Google 



244 1217 März 30. — 1217 April 7. 

Bertohus de Yolmudis et filii ipsius Hartmannus, Selekint Item Hartmannus 

filius Siboldi, Hartmannus Udelin et frater eius Cunradus de Elmaha, Cunradus 

filius Engilbodi et alii quam plures. 

Acta sunt hec anno incarnationis domini M°.CC°.XVL Regnante Priderioo 

Romanonim imperatore et rege Sicilie. 

Or. im St.-A. zu Marburg. An Pergamentstreifen hingen zwei S.; nur yon ersterein, dem 
des Klosters Schlüchtern, ist ein grösseres Bruchstück erhalten. 

Vergl. die folgenden Urk. Ton 1220 und 1221, sowie Hess. Arch., N. F. m, 286. 

343. — Erzbischof Engelbert L von Cöln bekundet, dass Graf 

Walram von Luxemburg seiner Schwiegertochter Irmgard 

von Berg den von seinem Erzstifte lehnrührigen Hof zu 

Rüdesheim abgetreten, auch seine Lüttichschen Lehen 

zugesagt, bis er ihr das Schloss Montioie und das Land 

Contzen überweisen werde. — Brühl 1217 (1218) März 30. 

E. dei gratia s. Coloniensis ecclesie archiepiscopus omnibus, quibus presentem 

cartulam contigerit intueri, salutem in vero salutarL Vestre duximus universitati 

presentibus declarandum, quod dominus Walramus comes de Luzelenburch curtim 

in Rudensheym, quam a nobis in feodo tenuit, in manus nostras cum omnibus 

attinentiis suis resignavit et nos ad eiusdem petitionem ipsam cum omni iure 

Irmengardi, cognate nostre, uxori filii sui Heynrici, concessimus, quoad vixerit, 

possidendam. Insuper antedictus Walramus coram nobis pollicitus est, quod 

bona, que de manu domini Leodiensis episcopi habet in feodo, eidem resignabit, 

prefate uxori filii sui concedenda, ut ipsa tamdiu eadem possideat, quousque 

memoratus comes Walramus castrum in Munioie et terram Cumeze cum suis 

pertinentiis sibi assignet. Et ne hoc factum apud aliquem in posterum veniat in 

dubium, sed debitam obtineat firmitatem, presentem paginam exinde conscriptam 

sigilli nostri impressione fecimus communiri. 

Acta sunt hec anno incarnationis domini millesimo ducentesimo septimo 
decimo. Datum Brfiile, HL kaL Aprilis. 
Gedr. Lacomblet, U.-B. II, No. 61. 

344. — Erzbischof Sig'frid IL von Mainz stiftet bei dem Stifte 

S. Maria zu den Greden zu [Mainz seine Memorie durch 

Ueberweisung von Einkünften aus den bisher der Abtei 

Amöneburg gehörigen Gütern zu Lorch und Winkel. — 

1217 April 7. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Sifridus dei gratia sanete Maguntine 

sedis archiepiscopus. Sicut ex officio nostro universis ecclesiis nobis subiectis 

tenemur preesse, sie ex donis et facultatibus a deo nobis concessis volumus 

eisdem prout possumus prodesse. Noverint igitur universi tarn futuri quam 

presentis temporis Christifideles, quod nos spiritu pietatis inspirati in remissionem 

peccaminum nostrorum et successorum nostrorum quindeeim solidos Colonienses 

annuatim in Loricha et duas carratas vini hunici in Winkela de bonis ad 

abbatiam quondam in Ameneburc speetantibus liberaliter ecclesie sancte Marie 



Digitized by 



Google 



1217 April 7. - 1217 Mai 12. 245 

ad gradus contulimus, ut anniversarius dies noster etiam a canonicis ibidem deo 
famulantibus perpetuo celebretur et sab ea forma, quod si Tel per nos vel 
successores nostros eandem abbatiam postmodum domino adiuvante redintegrari 
contingat, nos vel successores nostri predicta bona sive sancte Marie seu ecclesie 
in Ameneburc equa proventuum estimatione reconpensare debeamus. Ne igitur 
hec eadem nostre pietatis donatio ab aliquo successorum nostrorum pro sue 
voluntatis arbitrio inmutari vel malitiosa attemptatione aliquo modo inposterum 
possit infringi, consciiptione presentis pagine et nostri sigilli nunimine fecimus 
roborarL Testes huius rei sunt: Rüthardus cellerarius, Obertus archipresbiter 
maioris ecclesie canonici; Johannes decanus, Rimundus scolasticus, Godefridus 
cantor sancti Stephani, Wideroldus decanus sancti Victoria, Johannes canonicus 
Frischelariensis et notarius noster, Cunradus decanus sancti Mauritii, Diemarus 
decanus sancti Johannis et alii quamplures. 

Acta sunt anno dominice incarnationis M°.CC .XVJUL°, septimo idus Aprilis, 
pontificatus*) nostri anno decimo septimo. 

Or. im St.-A. Das angehängte S. verloren. 

Absehr. im Copiar saeo. 13 des Stifts zu Darmstadt. 

Gedr. Joann. II, 656. 
. Yergl. Guden., Sylloge S. 508; Wffl II, 165, No. 275. 

Urkunden von der Hand des Schreibers dieser Urk. sind im St.-A. mehrfach vorhanden; 
so schrieb er die Urk. des Erzbischofs für Kl. Mariaehaueen von 1219, für Eberbach von 1216 
December 31 und 1218 März 3, Rössel I, 177, 198. Der Schreiber behielt, wie überhaupt die 
Kanzlei des Erzb. Sigfrid II. mit wenigen Ausnahmen, die Schriftformen des 12. Jahrhunderts 
bei; kaum in einer der mir bekannt gewordenen Urkunden tritt dieses jedoch so sehr hervor, wie 
in der vorliegenden. Bodmann in seinem Handexemplar des Joann. bezeichnet die Urk. mit Recht 
als „prächtig geschrieben". 

345. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz gestattet dem Kitter Hugo 
von Lorch die Resignation eines Zinses aus dem dem 
Kloster Eberbach gehörigen Hofe zu Steinheim, mit wel- 
chem er vom Erzbischofe Conrad belehnt war, zu Gunsten 
des Klosters. — Mainz 1217 Mai 12. 
Sifridus dei gratia sancte Maguntinensis sedis archiepiscopus universis 
Christi fidelibus hec scripta visuris in salutis auctore salutem. Eis que pietate 
rationabili et pia devotione contingunt, scriptorum expedit evidentiam adhiberi, 
que res actas humane noticie representant et a secutura in posterum cavillatione 
tuentur. Eapropter universitas vestra norit, quod cum Hugo miles de Lorcho 
a venerabili predecessore nostro C. felicis memorie quondam archiepiscopo Magun- 
tinensi quatuordecim uncias ex grangia Steinheim Eberbacensis ecclesie in feodo 
tenuerit annuatim, ipse recolens, quod per eum lesa fuisset ecclesia variis detri- 
mentis, ad honorem domini et piissime matris eius, quam sie se noverat offen- 
disse eius famulos in predicta ecclesia molestando, feodum memoratum in manus 
nostras resignans devote petiit et optinuit libere conferri ecclesie sepedicte. 
In recompenßationem quoque huius feodi vineam quandam in Lorcho, que 



a ) Die Worte von pontificatus ab hat Joann., dessen Abdruck auch sonst nicht ganz 
correct, fortgelassen. 



Digitized by 



Google 



246 1217 Mai 12. — 1217, nach Mai 12. 

kegirichistal *) dicitur, sibi proprietatis titulo pertinentem nee peticionem debentem 
nee eensum ad totidem uncias censualem efficiens a nobis est infeodatuß eadem. 
Ne igitur factum huiusmodi temeritate euiusquam aut versutia processu temporis 
valeat impediri, per scriptum sigilli nostri munimine roboratum illud firmavirnus 
et perpetuam ei dedimus firmitatem sub interminatione anathematis prohibentes, 
ne quis.eidem temere contraire presumat, quod si quis attemptaverit, indigna- 
tionem dei omnipotentis et exeommunicationis nostre sentenciam se noverit 
ineursurum. Testes huius facti sunt: Heinricus maior prepositus, Adelungus, 
Albertus de Kugelinberc, magister Opertus archipresbiter canonici maioria 
ecclesie Maguntinensis, Arnoldus prepositus sancü Gingulfi, Embricho scolasticus, 
Berwelfus cantor canonici sanete Marie ad gradus, Meinlachus canonicus saneti 
Stephani Maguntini. Laici: Ulbertus de Ettichistein, Arnoldus de Quercu, Arnoldus 
Waltpodo de alta domo et alii quam plures. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis M°.CC°.XVll . Data Maguntie, 
Uli , idus Mai, pontificatus nostri anno sexto deeimo. 

Or. in Miltenberg. An Pergamentstreifen hängt das wohlerhaltene S. des Erzbischofs in 
braunem "W. 

Abschr. mit Fortlassung der Zeugen Ocul. mem. II, foL 81; hiernach gedr. Rössel, Eb. 
U.-B. II, 403; Regest bei Bodmann 8. 193. 

Will II, 165, No. 276. 

346. — Das Kloster Eberbach lost unter Vermittelung des Erz- 
bischofs Sigfrid IL von Mainz einen dem Ritter Hugo 
von Lorch zustehenden Zins aus dem Hofe Steinheim ab. — 
1217, nach Mai 12. 

Frater Theobaldus abbas et Universum in Ebyrbach capitulum. Notum sit 
omnibus hoc scriptum intellecturis, quod curia nostra in Steynhem quandoque 
fuit obligata Hugoni militi de Loriche in annuo censu XlML unciarum. Mediante 
vero prudencia bonorum virorum ab hoc censu liberata est eo tarnen pretextu, 
quod iam dictus miles in manus domini Sifridi Moguntini archiepiscopi, a quo 
prefatum eensum tenuit in feodo, ius suum libere resignavit et archiepiseopus 
grangiam libertate et huius census donavit immunitate, sepedicto H. de buo 
predio iam dictum eensum archiepiscopatui restaurante, in quod predium archie- 
piscopus de reliquo haberet respectum. Cum itaque seeundum formam preno- 
minatam cum milite suprascripto fuisset contractum, pactio ^TT. marcarum 
intervenit, quas cum ipsi essemus assignaturi, mutuo aeeepimus ab ecclesia Y. et 
a quodam familiäre custodia Gerardi Vll. marcas eo tarnen mediante condicto, 
quod ad solucionem Vll. marcarum primo et V. marcarum seeundo pretaxate 
XIIII. uncie curtis in Steynhem sunt deputate usque ad integram XU. marcarum 
solucionem et deineeps libera erit grangia et immunis ab omni solucione census. 
Ut hoc igitur factum debitam apud successores et posteros nostros sorciatur 
firmitatem, hanc paginam nostri sigilli communivünus appensione. 



l ) Kegiristal die Abschr. im Ocul. mem. Jetzt Geitersthal, anstossend Geiterslay. 



Digitized by 



Google 



1217 Mai. — 1217 November 14. 247 

Actum anno dominice inearnationis M°.CC°.XVil ., quo et primi fructus 
sunt de curte percepti. 

Or. in Miltenberg. Das an einem Pergamentstreifen hängende spitzovale S. des Abts in 
hellbraunem W. zeigt den sitzenden Abt mit Buch und Stab; Umschr.: f Sigülum abbatis 
de Eberbach; vergl. die Abbildung bei Baer, Gesch. von Eberbach I, Tafel V, 2. 

Abschr. im Ocul. mem. II, fol. 64; hiernach gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 400. 

Will n, 165, No. 277. 

347. — Der Domcantor Christian, Canonicus Heroldus und Soholasticus 
Rymund von 8. Stephan zu Mainz, als Delegirte der von 
dem päpstlichen Commissar ernannten Commissare, ver- 
nehmen Zeugen in dem Streite zwischen dem Stifte S. Peter 
zu Mainz und dem Kloster Eberbach wegen des Zehntens 
von den Weinbergen bei dem Neuhof, am Steinberg und 
anderen, sowie von dem Hofe in Steinheim. — 1217 Mai. 

Acta sunt hec anno dominice inearnationis M .CC°.XVH ., mense Maio, 
pontificatus domini Sifridi Moguntini archiepiscopi anno sexto deeimo. 

Zwei Or. im St.-A.: a) mit dem beschädigten S. des Domoantors Christian und den wohl- 
erhaltenen 8. der anderen Aussteller in rothem "W. an gelben Wollfäden. 

Gedr. Baer, Beiträge H, 270; Rössel, Eb. U.-B. I, 180. 

b) Mit den S. des Domcantors und des Scholasticus Rymund an Pergamentstreifen. Die 
Varianten dieser Ausfertigung hat Rössel a. a. 0. mitgetheilt. 

Absohr. Ocul. mem. II, 21. 

348. — Abt Theobaldus und Prior Gebeno des Klosters Eberbach, 
Propst Gerbodo', Dechant Didericus und das Capitel des 
Stifts S. Peter zu Mainz bekunden, dass der Domcanonicus 
Heroldus, der Scholasticus Rymundus und der Gustos 
Theobaldus des Stifts S. Stephan den zwischen ihnen 
schwebenden Streit wegen des Zehntens der Weinberge bei 
dem Neuhof, am Steinberg und anderen, sowie von dem 
Hofe in Steinheim beigelegt haben. — 1217 November 14. 

In monimentum igitur et munimentum huius tarn rationabilis atque lauda- 
bilis facti nos canonici saneti Petri prepositi nostri nee non et capituli sigillä, 
nos vero Eberbacenses abbatis nostri sigülum scripto presenti feeimus appendi 
testesque annotari, quorum hec sunt nomina: de capitulo nostro in Eberbach 
monachi Theobaldus abbas, Gebeno prior, Wigandus subprior, Arnoldus cellerarius, 
Hertwicus succellerarius (sie!)', Gerardus sacrista, Eckebertus subsacrista, Heinricus 
cantor, Eckehardus succentor, Gerardus infirmarius et eius solatium Embrico, 
Bertramus camerarius et Albero vicecamerarius, Bernheimus grangiarius, Marsilius 
refectorarius, Cunradus notarius et eius solacium Winandus, Heinricus et 
Didericus de Colonia, Heinricus et Heinricus Trevirenses, Johannes de Bunna, 
Heinricus de Wormatia. Testes de conversis: Marquardus, Johannes, Ditmarus, 
Didericus, Bertramus magister de Byrke, Eckehardus submagister, Stephanus 
magister de Dreisa et Cunradus submagister, Symon magister de Breidenvas 
et Wolfganc submagister, Giselbertus magister nove curtis et Godefridus sub- 



Digitized by 



Google 



248 1217 NoTember 14. — 1217 im Deoember. 

magister, Heroldus de domo hospitum. Testes de canonicis nostris in ecclesia 
sancti Petri: Didericus decanus, Arnoldus scolasticus, Cunnemannus cantor, Hein- 
ricus camerarius, Heinricus parochianus, Fridericus, Waltherus, Gyselmarus 
ceUerarius, Cunradus, Arnoldus, Bruno, Hertwicus, Heinricus, Arnoldus, Johannes, 
Eberhardus, Hartmudus et ceteri quam plures autentici. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis millesimo ducentesimo septimo 
decimo, XV 111°. kal. Decembris, domino Sifrido venerabili archiepiscopo sedem 
Moguntinam feliciter gubernante. 

a) Or. im St.-A. mit den an rothen Schnüren hängenden S. des Propstes von 8. Peter, 
des Abtes von Eberbach und des Capitels von S. Peter. Alle S. in rothem "W. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 188. 

In Rossel's Abdruck ist zn verbessern: S. 189, Z. 1: in perpetuum; S. 190, Z. 7: huras 
tarn rationabilis. 

b) Zweite Originalaasfertigung auf der Stadtbibliothek zu Mainz, aus dem Archive des 
Stifts S. Peter herstammend. Dieselbe ist in Eberbach geschrieben von der Hand eines dortigen, 
aus anderen Urk. bekannten Mönches; angehängt ist nur das S. des Abts von Eberbach in 
rothem "W. 

Folgende Varianten sind zu bemerken: Rössel S. 189, Z. 1: in perpetuum; 14: Ebyr- 
bacenses; 15: sentenciam; 17: Steinberch; 19: tria; 22: in perpetuum; 24: Moguntine; 31: Stein- 
berc; 8.190, Z. 2: Steinheim; 3: empcionis; 7:. tarn rationabilis; 12:Ebyrbach; 15: Eokebertus; 
17: solacium; 25: Dreise; 27: Gyselbertus; 29: Testes in ecclesia sancti Petri de canonicis; 
8. 191, Z. 5: M°.CC°.XVII . 

o) Absohr. Ocul. mem. II, 22. 

349. — Magister Heroldus, Domcanonicus, Rymundus Scolasticus 
und Theobaldus Custos von S. Stephan zu Mainz entscheiden 
den Streit zwischen dem Kloster Eberbach und dem Stifte 
S. Peter wegen des Zehntens der Weinberge bei dem Neu- 
hof, am Steinberg und anderen, sowie von dem Hofe in 
Steinheim. — 1217 im December. 

In cuius rei evidentiam sigilla ecclesiarum Mogunciensium cum nostris sigülis 
rogayimus apponi et testes subscribi, quorum hec sunt nomina : Gerbodo prepositus 
sancti Petri, Godefridus custos sancti Martini, Cunradus scolasticus, Cristianus 
prepositus sancti Victoris, Heinricus prepositus de Pinguia, Sifridus prepositus 
sancti Martini Wormatiensis, Boppo scolasticus Erbipolensis, Didericus decanus 
sancti Petri, Arnoldus scolasticus, Cunemanus cantor, Heinricus camerarius, 
Heinricus parrochianus, Fridericus, Walterus, Giselmarus cellerarius, Cunradus, 
Arnoldus, Bruno, Hertwicus, Heinricus, Arnoldus, Johannes, Eberhardus, Hart- 
mudus canonici ibidem, Johannes decanus sancti Stephani, Godefridus cantor, 
magister Beinnerus, Johannes de Cüsela canonici ibidem, Ulricus scolasticus sancti 
Victoris, Gerardus decanus sancte Marie in campis, Arnoldus decanus sancte 
Marie ad gradus, Embrico scolasticus, Berwelfus cantor ibidem, Cfinradus decauus 
sancti Mauritii, Dimarus decanus sancti Johannis, Rudegerus decanus sancti 
GingolfL De ecclesia Ebyrbach: Theobaldus abbas, Gebeno prior, Wigandus sub- 
prior, Arnoldus et Hertwicus cellerarii et alii quamplures de conventu. 

Acta sunt hec anno incarnationis dominice M°.CC°.XVU ., mense Decembri, 
pontificatus domni Sifridi archiepiscopi septimo decimo. 



y 



Digitized by 



Google 



1217 im December. — 1217. 249 

a) Or. im 8t.-A. Von den angehängten 12 8. sind die mehr oder weniger gut erhaltenen 
Ton Rössel bei seinem Abdrucke, Eb. U.-B. I, 191, bezeichnet. 

b) Zweites Or. auf der Stadtbibliothek zu Mainz, aus dem Archive des Stifts S. Peter. 
Angehfingt waren 12 Siegel in rothem W. abwechselnd an rothen, blauen, violetten und grünen 
Seidenschnüren, 5 8. erhalten. 

Abschr. Ooul. mem. I, fol. 13, mit Abkürzung, der Zeugenreihe und des Datums; II, 22, 
ohne die Zeugenreihe. 

Das hier angegebene Datum mense Decembri kann sich nur auf die Beurkundung, die 
Ausstellung dieser Urk. beziehen, da der Vergleich früher, wahrscheinlich am 14. November 
geschlossen wurde, wie die vorstehende Urk. von 1217 November 14 erweist. 

350. — Päpstliche Commissare entscheiden den Streit zwischen 
den Pröpsten des Stifts S. Victor zu Mainz und des Klosters 
Gottesthal wegen des Zehntrechtes des Stifts über gewisse 
Elostergüter. — Mainz? 1217. 

H. dei gracia maior prepositus, J. sancti Stephani et A. sancte Marie ad 
gradus decani Moguntini a domino papa iudices delegati. Ne controversias ami- 
cabili compositione sopitas calumpniose contingat iterum suscitari, seriem earum 
litterarum apicibus expedit commendari. Notum sit igitur omnibus Christi 
fidelibus tarn presentibus quam futuris, quod cum canonici ecclesie sancti Victoria 
in Maguntia prepositum de Oodisdal in iudicio a domino papa nobis commisso 
super eo, quod de animalibus et de tribus ortis vinearum ecclesie sancti Egidii 
contiguis et duobus pomeriis claustro Godisdal vicinis et ortis olerum infra sepes 
Godisdal contentis decimam non solveret, cohvenissent et prepositus in contrarium 
de predictis assereret,"se decimam solvere non debere, lis aliquamdiu indecisa 
permansit. Tandem vero quidam viri discreti se interponentes eam in hunc 
modum de partium convenientia deciderunt, videlicet, ut de animalibus infra 
sepem claustri nutritis et de predictis tribus ortis vinearum et duobus pomeriis 
et de hoc, quicquid sepi claustri sit inclusum, nulla decima persolvatur et sepes 
non amplius, quam nunc continet, extendatur. Si autem illam contigerit ampliari, 
spacium ampliationis iuri subiaceat decimandL Pomeriorum unum extenditur sub 
colle, sub quo fons emanat, iuxta superiorem portam usque ad novum molen- 
dinum 1 ), a molendino ex transverso ad rivum et per descensum rivi usque ad 
curtem. Alterum pomerium situm est inter claustrum et vineam, cuius longitudo 
a superiore parte muri cimiterii inchoatur et in inferiori parte orti olerum 
terminatur. Si autem ortos vinearum vel pomeria contigerit dilatari, de dila- 
tationis spatio decima debita persolvatur. Preterea decreverunt, ut prepositus in 
Godisdal ecclesie sancti Victoria dimidiam amam vini ad estimationem melioris, 
quod in civitate venditur Moguntina, annuatim in vigilia beati Martini persolvat 
et eam Moguntie representet. Hanc compositionem a partibus approbatam nos 
sigiüis nostris et subscriptorum testium testimonio confirmamus auctoritate domini 
pape precipientes inviolabiliter observari. Testes huius rei sunt hii: Ruthardus 
cellerarius, Heinricus prepositus Pinguensis, Heroldus canonici maioris ecclesie, 
Waltherus decanus, Arnoldus scolasticus, Cunemannus cantor, Heinricus canonici 

l ) Ueber die Mühle des Klosters vergl. die Urk. No. 229. 



Digitized by 



Google 



250 1217. — 1218 Februar 21. 

sancti Petri, Rimundus scolasticus, Godefridus cantor, Volkenandus magister, 
Regenerus canonici sancti Stephani, Arnoldus decanus, Ulricus scolasticun, 
Billungus cantor, Alexander custos, Wortwinus plebanus, Cuno, Didericus, Gode- 
boldus, magister Fridericus, Albero, Sifridus, Heinricus canonici sancti Victoris. 
Laici: Embricho Grivenclawe, Symon, Mengotus Stange et frater suus Egel- 
wardus et alii quam plures de Winkelo. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis M°.CC°XVII. 

Zwei Originalausfertignngen im 8t.-A.: a) mit Bruchstücken der drei angehängten 8.; 
b) mit Bruchstücken zweier S. 

Im Auszuge mitgetheilt bei Joann. II, 273, 632 und 638, nach welchen letzteren An- 
führungen Roth I, 198, zwei Regesten daselbst No. 10, 11 gibt, sodann Bodmann S. 231. 

351. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz bestätigt dem Stifte S. Maria 
zu den Greden den Besitz der demselben von seinem Propste 
Dietrich übertragenen Kirche zu Nied und bestimmt die 
Yertheilung der Einkünfte derselben, sowie der zugehörigen 
Zehnten zu Nied, Griesheim, Sossenheim und Breidenlock 
— Mainz 1218 Februar 21. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Sifridus dei gracia sancte Maguntine 
sedis archiepiscopus omnibus Christi fidelibus hec scripta visüris in salutis auctore 
salutem; Justis petentium desideriis et votis honestis celerem nos decet assensum 
et favorem benivolum impertiri. Eapropter dilectorum filiorum capituli sancte 
Marie Maguntie ad gradus precibus inclinati ecclesiam de Nithe, quam per 
collationem Theoderici sui prepositi iuste ac rationabiliter est adepta, cum omni 
iure instituendi sacerdotis ibidem per manum decani, consentiente conventu, et 
recipiende ab archidiacono eure animarum dictis canonicis auetoritate metropolitica 
confirmamus. Sic autem ab ipso capitulo est provisum, ut presbiter celebraturns 
in ecclesia memorata de dote ipsius et oblationibus, de minutis in Grizheim et 
Sozzenheim deeimis, de tercia parte deeime in Breidenloch et particularibufl 
obventionibus se sustentet, responsurus alias archiepiscopo suo et archidiacono 
suo et sedis Romane nuntiis modis debiti et consueti. Decima vero solius ville 
Nithe totalis et sine omni diminutione proveniet canonicis antedictis exinde cathe- 
draticum soluturis. Sub interminatione igitur inhibemus anathematis, ne quis 
huic confirmationi nostre temere contraire presumat, quod si quis attemptaverit, 
indignationem omnipotentis dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum eius, beati 
Martini et nostre exeommunicationis sententiam se noverit ineursurum. Testes 
sunt: Heinricus maior prepositus, Bobelinus decanus, Godefridus custos, Cunraduß 
scolasticus, Cristianus cantor, Rutardus cellerarius, Heinricus prepositus Pinguensiß, 
Adelbertus de Colenberc, magister Heroldus canonici maioris ecclesie; Theodericus 
decanus, Arnoldus scolasticus, Cfinemannus cantor sancti Petri ; Johannes decanus, 
Rimundus scolasticus, Godefridus cantor sancti Stephani ; Godefridus de Ebenstein 
et alii quam plures. 

Datum Maguntie, "Villi, kalendas Marcii, anno pontificatus domini Honorii 
pape HI seeundo, pontificatus autem nostri anno septimo deeimo. 



Digitized by 



Google 



1218 März 8. — 1218 April 7. 251 

Or. im St.-A. Das spitzovale, an verschieden gefärbten Seidenschnüren hängende S. des 
Erzbischofs in rothem W. ist am rechten Bande beschädigt. 

Hiernach gedr. Joann. II, 655. Yergl. Will II, 168, No. 294, wo entgegen den Bemerkungen 
Ton Vogel S. 864 Nithe falsch als Nidda gedeutet ist. 

352. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz schenkt dem Kloster Eber- 
bach eine Rheinau bei Dreisen, mit welcher bisher sein 
Bruder Gotfrid von Eppenstein und von diesem als Unter- 
lehnsträger Ulbert von Schenkenstein belehnt waren. — 
Mainz 1218 März 8. 
Testes sunt: Sifridus de Runkel, Godefridus de Eppenstein, Fridericus 
de Kelbrowe, Ulricus de Mincenberg, Ulbertus de Schenkenstein, Eggno, Rudolfus, 
Dridricus, Hertwinus castrenses de Scharpenstein, Heinricus scultetus de Eber- 
bach, Herbordus et Cuno milites. 

Actum et datum Maguntie, VIII. idus Martii, anno incarnationis domini 
M°.CC°.XVni ., pontificatus nostri anno septimo decimo. 

Or. im St.-A. Das an Seidenschnüren von verschiedenen Farben gehängte 8. des Erzb. 
ist wohlerhalten. 

Abschr. Ocul. mem. I, fol. 39; II, 90. 

Gedr. Guden. I, 456 ; Rössel, Eb. U.-B. 1, 198 ; Auszug bei Joann. n, 590. Will II, 168, No. 296. 

Das mir nur in Uebersetzung saec. 14 zugängliche Eppensteiner Lehnsbuch saec. 13 hat 
folgende, auf vorstehende Urk. bezügliche Eintragung : „Item by Eltivil ist eyn stat in dem Ryne 
gelegen, die er dan heyset owa, welich stede hat gehat zu lehen von her Gotfryden, welich 
owan dan here Gotfrydt und here Ulbricht mit gemeynschem rade unde mit zulassen des erz- 
byschoffs von Menz han gesatzen zu dem closther Hierbach". 

353. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz schenkt dem Kloster Eber- 
bach einen Mühlenplatz „in via que versus Eetherke ducit 
ab Alta villa a . — Mainz 1218 März 8. 
Actum et datum Maguntie, VJJLL idus Marcii, anno incarnacionis domini 

M .CC°.XVUL1 ., pontificatus nostri anno septimo decimo. 

Abschr. mit Fortlassung der Zeugen Ocul. mem. II, fol. 90. 

Gedr. Baer, Beiträge II, 276; Rössel, Eb. Ü.-B. H, 405; Will II, 168, No. 297. 

354. — Erzbischof Sigfrid IL vonMainz bestätigt die von Seiten des 

Rheingräfen Wolfram erfolgte Schenkung des Patronats- 

rechts über die Kirche zu Winkel an das Kloster Johannis- 

berg. — Mainz 1218 April 7. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Sifridus dei gratia sancte sedis 

Maguntine archiepiscopus omnibus tarn presentibus quam futuri evi fidelibus, ad 

quos hec scripta pervenerint, salutem in perpetuo salutari. Ne vota piarum 

mentram ex malitia hominum infringantur aut scrupulo oblivionis et litis unquam 

dilabantur, postulat officii nostri solertia, ut perhenni scripture testimonio corro- 

borentur. Hinc est, quod nobilis vir Wulframus ringravius consanguineus noster ob 

remissionem peccaminum ac salutis sue ius patronatus ecclesie parochialis in Winkela 

cum omni decimatione illuc pertinente abbati et ecclesie montis sancti Johannis 

in Eingowe cum consensu filiorum heredumque suorum liberaliter contradidit et 

nos una cum abbate predicto humiliter supplicavit, ut huius donationis largitatem 



Digitized by 



Google 



252 1218 Juni 20. - 1219 März 21. 

confirmationis nostre munimine suppleremus. Quapropter eandem donationem 

sicuti a prefato Wulframo pie et salubriter facta est, gratuite duximus appro- 

bandam ipsamque aucthoritate nostra qua fungimur metropolitica confirmamus 

statuentes, ut in ipsa parochia perpetui ministrent pastores tali stipendio eis 

assignato, ut decenter ab eo sustentari et tarn dioecesano, quam archidiacono 

debita consueta exinde persolvere valeant. Interdicimus etiam interminatione 

anathematis, ne ulla ecclesiastica aut secularis persona huic confirmationi nostre 

aliquo modo contraire aut ausu temerario eam infringere presumat. Quod si quis 

adtemptaverit, excommunicationis nostre penam se noverit incursurum. Testes 

autem sunt: Heinricus prepositus, Poppelinus decanus, Gerhardus sancti Stephani 

prepositus, Heinricus prepositus Pinguensis, Sifridus prepositus sancti Martini 

Wormatiensis, Heroldus magister, Gerhardus, Arnoldus canonici maioris ecclesie 

Maguntine, Burchardus cellerarius, Rupertus comes de Nassawe, Cunradus comes 

sylvestris, Rupertus et Gerhardus irsuti comites, Godefridus de Eppinstein, 

Wulframus ringrayius et filius suus Emicho, Pridericus de Kelberauwe, Philippus 

de Bolanden, Sifridus de Runckele, Rudolphus de Scarpenstein et alii quam plures. 

Datum Maguntie, anno dominice incarnationis M.CC.XY1LL, Vll. idus 

Aprilis, pontificatus nostri anno decimo septimo. 

Abschr. von Schott in dem Urkundenbuche zu seiner Gesch. des Rheingräflichen Hauses; 
hiernach die Abschr. von Kindlinger 137, 66, sowie der Druck bei Bodmann S. 91. Nach 
letzterem Drucke wiederholt Hennes, Grafen von Nassau I, 164. Will 11, 168, No. 299. 

355. — Castel 1218 Juni 20. 

Die angebliche Urkunde des Erzb. Sigfrid II. für Kloster Eberbach — Rössel I, 202; Will IT, 
169, No. 304 — beruht auf einem Versehen Rossel's und ist demnach das Regest bei Will II, 
169, No. 304, zu streichen. Yergl. die Bemerkungen zu der Urk. von 1248 Juni 20. 

350. — 1218. 

Emercho Grifencla schenkt dem Kloster Altmünster zu Mainz 
„duos iurnales vinearum in Oestriche" für sein und seiner Eltern 
Seelenheil. 

Bodmann S. 376. 

357. — Papst Honorius III. nimmt das Kloster Mariaehausen in 
seinen Schutz. — Im Lateran 1219 März 21. 

Honorius episcopus servus servorum dei. Dilectis filiis conventui monasterii 
de Husen salutem et apostolicam benedictionem. Solet annuere sedes apostolica 
piis votis et honestis desideriis petencium fayorem benivolum impertire. Eapropter, 
dilecte in domino filie, vestris iustis postulacionibus grato concurrentes assensu 
personas et locum ipsum, in quo divino estis obsequio mancipate, cum omnibus 
bonis tarn ecclesiasticis, quam mundanis, que in presenciarum racionabiliter possi- 
detis aut in futurum iustis modis prestante domino poteritis adipisci, sub beati 
Petri et nostra protectione suscipimus. Specialiter autem possessiones et alia 
bona vestra, sicut ea omnia iuste et pacifice possidetis, vobis et per vos monasterio 
vestro auctoritate apostolica confirmamus et presentis scripti patrocinio communimus. 
Nulli ergo omnino hominum liceat, hanc paginam nostre protectionis et confinna- 



Digitized by 



Google 



1219 April 19. - 1219 April 22. 253 

cionis infringere Tel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc presumpserit, 
indignacionem omnipotentis dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum eius se 
noverit incursurum. 

Datum Laterani, XTT. kalend. Aprilis, pontificatus nostri anno tercio. 

Abschr. saec. 14 im Copialbuche des Klosters. 

358. — Erzbischof Sigfrid IL schenkt dem Kloster Eberbach eine 
von dem bisherigen Lehnsträger Werner von Bolanden 
resignirte Rheinau zwischen Hattenheim und Ingelheim. — 
Eberbach 1219 April 19. 
In nomine sancte et individue trinitatis. Sifridus dei gratia Maguntine sedis 
archiepiscopus. Omnibus presentis evi fidelibus et futuri salutem in eo qui est 
omnium vera salus. Ea que inter ecclesiasticaa aguntur secularesque personas, 
maxime laicales, nisi scripti et testium indiciis roborentur, litem frequenter 
ingerunt et raro permanent inconvulsa. — Tenore ergo presentium ad noticiam 
volumus pervenire cunctorum, quod cum Wernherus de Bonland consanguineus 
noster quandam insulam inter Hattenheim et Ingelnheim sitam olim in feodo 
tenuisset a nobis, idem Wernherus in manus nostras resignavit eandem et ecclesie 
Eberbacensi donari a nobis postulavit. Ad instanciam igitur ipsius Wernheri 
antedictam insulam racione sinceri affectus, quem circa Universum ordinem Cister- 
ciensem gerimus, libere et absolute contulimus ecclesie prefate. Ne vero huic 
donationi nostre aliquis inposterum quavis occasione presumat obviare, presens 
scriptum sigilli nostri impressione fecimus communiri. Sub interminatione ana- 
thematis inhibentes, ne quis tenori liberalitatis nostre facto audeat contraire. 
Quod si quis attemptaverit, indignationem omnipotentis dei, Petri et Pauli aposto- 
lorum eius, beati Martini et excommunicationis nostre sententiam se noverit 
incursurum. . Testes de conventu Eberbacensi: Theobaldus abbas, Gebeno prior, 
Wigandus subprior, Wigandus cellerarius, Johannes subcellerarius, Gerhardus 
sacrista, Eckbertus subsacrista, Gerhardus infirmarius, Bernheimus grangiarius, 
Heinricus cantor, Eckehardus succentor. De clericis: Simon et Heinricus notarii, 
Alexander, Heinricus. De laicis: Wernherus et Philippus fratres de Bonlant, 
Wernherus ringravius iunior, Ulbertus de Schenckenstein, Hartmundus de Asen- 
burnen, Conradus de Foro Rudesheim, Egeno de Scarpenstein, Rudolfus ibidem, 
Widekinus et Heinricus camerarii et ceteri quam plures. 

Acta et data apud Eberbach, XHI. kal. Maii, anno incarnationis domini 
MCCXDL, pontificatus nostri anno XVILl. 

Im Auszuge gedr. Guden. I, 459; hiervon ist anscheinend die Abschr. bei Schott, U.-B. 
der Rheingrafen, und Kindlinger 137, 67, entnommen; Würdtwein, 8. d. IV, 342. Scriba, 
Regg. m, 1256, irrig mit April 18; Goerz, Mittelrh. Regg. n, No. 1420; Will II, 171, No. 323. 

359. — Papst Honorius III. ninimt das Kloster Eibingen in seines 
Schutz und bestätigt dessen Besitzungen zu Geisenheim 
und Lorch. — Rom 1219 April 22. 
Honorius episcopus servus servorum dei. Dilectis in Christo filiabus conventui 

monasterii in Ibengen salutem et apostolicam benedictionem. Cum a nobis petitur, 



Digitized by 



Google 



254 1219 April 22. — 1219 April 28. 

quod iustum est et honestum, tarn yigor equitatis, quam ordo exigit ratimis, ut 
id per sollicitudinem officii nostri ad debitum perducatur effectum. Eapropter, 
dilecte in domino filie, vestris iustis postulationibus grato concurrentes assensu 
personas vestras et locum, in quo divino estis obsequio mancipate, cum omnibufl 
bonis, que impresentiarum rationabiliter possidet aut in futurum iustis modis 
prestante domino poterit adipisci, sub beati Petri et nostra protectione susciphnus. 
Specialiter autem possessiones in Gisenheim et in Lorcha et alia bona vestra, 
sicut ea omnia iuste ac pacifice possidetis, vobis et per vos eidem monasterio 
vestro auctoritate apostolica confirmamus et presentis scripti patrocinio communimus. 
Nulli ergo omnino hominum liceat, hanc paginam nostre protectionis et confirma- 
tionis infringere vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attemptare 
presumpserit, indignationem omnipotentis dei et beatorum Petri et Pauli aposto- 
lorum eius se noverit incursurum. 

Datum Rome apud sanctum Petrum, X. kaL Mail, pontificatus nostri 
anno tercio. 

Or. im St.-A. Bulle abgefallen. Auf dem Bug links: p. pa. 

Vergl. Potthast S. 2088. 

360. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz schenkt dem Kloster 
Mariaehausen nach Einweihung der dortigen Kirche 60 Morgen 
Wald im Kammerforst und bestätigt dessen sonstigen Güter- 
besitz. — 1219 April 23. 
In nomine sancte et individue trinitatis. Stfridus dei gratia sancte Magun- 
tine sedis archiepiscopus. Ea, que circa ecclesias dei celebriter aguntur et pie, 
sunt ideo committenda scripturis, ne in perversionem illorum posteritatis malignitas 
audeat novercari. Tenore igitur presentium cunctis Christi fidelibus innotescat, 
quod nos §cclesiam sanctimonialium in Ulenhusen Cisterciensis ordinis et nostre 
dyocesis divino freti auxilio dedicavimus et sexaginta iugeribus nostri nemoris in 
horwide 1 ) cum pertinentiis et pleno iure dotavimus eandem et exemimus illam 
a petitionis impensa, que nobis exigitur in pago Rheni, aliasque dotes et elemo- 
sinas ipsi cenobio tunc collatas stabilivimus perpetua firmitate nichilominus 
approbantes, quicquid eidem cellj per dominum Cunradum venerabilem ante- 
cessorem nostrum fuerat primitus stabilitum 2 ). Ceterum locum ipsum sacramque 



\ 



l ) Ueber diesen sowie sonstigen Erwerb von Parzellen des Kammerforsts vergl. die folgenden 
Urk. von 1223 Januar 12, 1232 und 1241 Juli 18. — Nach den Acten besass das Kloster im 
Jahre 1806 die das Mariaehauser Feld nördlich berührenden Absplisse des Kammerforsts zur 
Gesammtgrösse von 240 1 /« Morgen, deren Hauptmasse die in den angezogenen Urkunden gemachten 
Schenkungen bilden mögen. Begrenzt war der Mariähauser "Wald nördl. vom Kammerforst, 
östl. vom Büdesheimer "Wald, südl. und westl. vom Klosterfelde. Im Staatsarohiv befindet sich 
eine grosse, genau ausgeführte Karte des Grundbesitzes von Mariaehausen aus dem Jahre 1706; 
in derselben sind die durch die angeführten Urk., insbesondere die von 1241 erworbenen Parzellen 
genau markirt, aber wohl nicht auf Grund alterer Ueberlieferung, sondern, wie es vielmehr 
scheint, als eine nach den, aus den Urk. entnommenen Bestimmungen damals entworfene Recon- 
struction. Eine zweite, von dem Geometer Trautner 1758 gezeichnete Karte der Klosterlftndereien 
richtet sich genau nach dieser älteren Karte. — Die Karten von 1708 bezw. 1758 nennen die 
Parzelle Horwiedt, jetzt lautet der Name Horwitt. 

') Yergl. die Urk. des Erzb. Conrad I. von 1189 April 9, No. 288. 



Digitized by 



Google 



1219 April 23. — 1219 August 9. 255 

congregationem eiusdem in nostram protectionem suscepimus universa bona, que 
nunc iuste possidet aut in posterum sünili titulo poterit adipisci, metropolitice 
auctoritatis patrocinio supponentes. Inde est, quod sub interminatione anathematis 
districtissime prohibemus, ne ulla ecclesiastica secularisve persona ecclesie prefate 
gravis aut iniuriosus existat aliqua temere inpugnando, quibus rationabiliter est 
functura. Quod si quis attemptare presumpserit, indignationem omnipotentis dei 
et beatorum Petri et Pauli apostolorum eius, beati Martini et excommunicationis 
nostre sententiam se noverit incursurum. Ut autem ratissimum sit hoc scriptum, 
tarn sigilli nostri munimen addidimus quam testes, qui aderant, iussimus adnotari, 
quorum nomina sunt hec: Hertwinus abbas sancti Thisboti, Heinricus Pinguensis 
prepositus, Arnoldus decanus sancte Marie ad gradus, Arnoldus et Dietericus 
de Gotestal prepositi et Ibingen, Johannes Nuhusensis decanus, Helwicus de Lorcha, 
Reinhardus de Rudensheim, Petrus de Altavilla, Herbordus de Trehtingishusen 
plebani. GisUbertus de Rudensheim et Cunradus filius eius, Cunradus de Foro, 
Embricho Vulpis, Hertwicus Juncfrowa, Hertwinus albus, Herbordus rufus, Dudo 
de Waldeke, Georgius de Trehtingishusen et alii quamplures tarn clerici, quam 
laici fide digni. 

Acta sunt hec incarnationis dominice anno M°.CC°.XIX ., IX. kal. Maii, 
indictione VH a , pontificatus nostri anno octavodecimo. 

Or. im St.-A. Das an rothgelben Seidenschnüren hangende S. des Erzbischofs in braunem 
W. ist im Ganzen gut erhalten. Ueber den Schreiber der Urk. vergl. die Bemerkung zu der 
vorstehenden Urk. von 1217, No. 344. 

Gedr. Bodmann S. 485. Goerz, Mittelrh. Regg. II, 1421 ; Will n, 171, No. 324. 

361. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz bestimmt das von dem Propste 
zu 8. Victor zu Mainz bei Besetzung der Pfarrei zu Winkel 
einzuhaltende Verfahren. — Mainz 1219 August 9. 
Sifridus dei gratia sancte Maguntine sedis archiepiscopus. Universis Christi 
fidelibus hoc scriptum visuris in salutis auctore salutem. Cum in negotiis scru- 
pulum habentibus aut forsitan habituris plurimum expediat ad certitudinis cal- 
culum perveniri, oportet etiam, ut cum perventum fuerit ad eundem, scriptis et 
testibus tractata series roboretur. Equidem vacante nuper ecclesia de Winkelo 
super iure ac modo collationis eiusdem inter dilectos filios Cristanum sancti 
Victori8 prepositum suumque capitulum et parrochiales loci controversia verte- 
batur, que de consensu partium nostro fuit commissa iudicio atque taliter diffinita. 
Factum prepositi C, quod fecit circa Ludewicum sacerdotem, stabit ad presens. 
Deinceps autem quandocumque vacare parrochiam contigerit prelibatam, idem 
prepositus Tel si quis suus fuerit successor eam alicui, qui sit de gremio ecclesie 
sancti Victoria, pro sua conferet voluntate. Si vero ille, cui oblata fuerit, ipsam 
recipere recusarit, prepositus unum de ipsa ecclesia scilicet sancti Victoris et 
alium honestum clericum extra et capitulum unum ex ipsis et alium extra 
assument et in salutem animarum ipsorum committetur eisdem, ut unum de 
capitulo excluso omni malo ingenio ad parrochiam denominent prelibatam, quem 
et ecclesie sancti Victoris et parrochig crediderint expedire. Hii quatuor vel 
saltem tres si in aliquem concordarint, prepositus eum sine omni contradictione 



Digitized by 



Google 



256 1219 August 9. — 1219 November 3. 

ad illam parrochiam investiendum archidiacono presentabit. Si autem plores ab 
ipsie fuerint nominati, prepositus eam conferet illi, de cuius ideonitate potior spea 
habetur. Item si vel hie vel ille ipsarn reeipere omnimodis contradicet, prepositus 
eam honeste persone cuicumque voluerit, que ibidem faciat residentiam, liberam 
conferendi habeat potestatem, ita tarnen, quod quotienscumque ipsam postmodum 
vacare contingat, modus conferendi ut predictum est per omnia conservetur. 8ub 
interminatione igitur anathematis inhibemus, ne ulla ecclesiastica secularisve per- 
sona ordinationem hanc presumat infringere vel ei ausu temerario contraire. 
Quod si quis attemptaverit, indignationem omnipotentis dei et beatorum Petri et 
Pauli apostolorum eius, beati Martini et exeommunicationis nostre sententiam se 
noverit ineursurum. Testes sunt: Bobbo decanus, Godefridus custos, Heinricus 
archipresbiter maioris ecclesie, Walterus decanus, Arnoldus scolasticus, Pridericus 
saneti Petri, Johannes decanus, Bimundus scolasticus, Reinherus saneti Stephani, 
Arnoldus decanus, Ulricus scolasticüs, Alexander custos, Ortwinus plebanus saneti 
Victoris, Gerhardus decanus, Reinoldus cantor, Wernherus sanete Marie in campis, 
Arnoldus decanus, Berwelfus cantor, Wigandus sanete Marie ad gradus, Dimarus 
decanus, Benedictus custos, Ludewicus saneti Johannis et quamplures alii canonici 
Maguntini. 

Acta sunt hec anno incarnationis domini M .CC°.XIX°. Data Magernde 
Y. idus Augusti, pontificatus nostri anno oetavo deeimo. 

Zwei Originalausfertigungen im St.-A., von verschiedenen Händen geschrieben. An beiden 
Exemplaren ist das an Schnüren angehängt gewesene 8. des Erzbischofs verloren. 

Gedr. Joann. II, 595, mit Beschreibung des damals noch erhaltenen Siegels des von ihm 
abgedruckten Exemplars. (Nach dieser Angabe von Joannis gibt Roth I, S. 325, das Regest 
dieser Urk. „ex orig. mit Ovalsiegel in rothem W. an roth und weiss seidenen Fadenbündeln*.) 
Bodmann, der 1801 den Abdruck in seinem Handexemplar von Joann. mit dem Or. collationirte, 
sah das Siegel gleichfalls noch und berichtigt die Beschreibung desselben bei Joann. dahin, da» 
es nicht an rothen und weissen, sondern an rothen und gelben Schnuren von Floretseide hänge 
und von einem anderen Stempel sei, wie ein Siegel aus dem Jahre 1212. 

Scriba, Regg. HI, 1257; Will H, 178, No. 333. 

362. — König Friedrich IL schenkt dem Deutschorden die Kapelle 
zu Rödelheim mit allem Zubehör. — Nürnberg 1219 November 3. 
Friderictis seeundus divina favente dementia Romanorum rex senper 
augustus et rex Sicilie. Inter varia humane sollicitudinis exercitia ea nobis proficere 
ac prevalere ad anime salutem confidimus, que Christiane religioni de dementia 
nostra conferimus et ecclesiis ac religiosis personis ad fidem catholicam amplian- 
dam misericorditer elargimur. Ea igitur consideratione indueti notum faeimus 
tarn presentibus quam futuris, quod nos attendentes religionem et honestatem 
fratrum hospitalis sanete Marie Theotonicorum in-Jherusalem, pro remedio quo- 
que anime nostre et divorum augustorum felicis memorie patris et matris nostre 
ipsi hospitali et fratribus ibidem deo militantibus damus et regio munimine in 
perpetuum confirmamus cappellam in Rutilnheim cum dote, deeimis et maneipiis 
utriusque sexus et omnibus iustitiis seu rationibus, que ad cappellam pertinere 
noseuntur, ut ad proprios usus et utilitates predicti hospitalis fratres ipsi eamdem 
cappellam cum omnibus iustitiis et rationibus suis de cetero teneant et possideant. 



Digitized by 



Google 



0. D. 1219-1259. - 1220 Mai 25. 257 

Statuentes et presentis privilegii auctoritate mandantes, ut nullus sit, qui de ipsa 
capeUa deinde prenotatum hospitale impedire aut molestare presumat. Quod qui 
presumpserit, iram dei omnipotentis et indignationem celsitudinis nostre se eentiat 
graviter incursorum. Ut autem hec nostra donatio et confirmatio firma permaneat, 
presens inde Privilegium fieri fecimus sigillo nostre magnificenoie roboratum. 
Huius rei testes sunt: Evirhardus Salseburgensis archiepiscopus, Sifridus Augustensis 
episcopus, Otto Frisingensis episcopus, Engilhardus Nivenburgensis episcopus, 
Odacrius Boemomm rex, Liupoldus dux Austrie et Stirie, Bemardus dux Carinthie, 
Hermannus marchio de Baden, Evirhardus comes de Helfinstein, Conradus 
burgravius de Nurenberc, Anseimus marscalcus de Justingen, Wernherus dapifer 
de Bollandia, Philippus frater eius et alii quamplures. 

Signum domini Friderici dei gracia Romanorum regis semper augusti (L. M.) 
et regis SiciUe. 

Ego Conradus Metensis et Spirensis episcopus, imperialis aule cancellarius, 
vice domini Sifredi Maguntine a ) sedis b ) archiepiscopi et totius Germanie archi- 
cancellarii recognovi. 

Acta sunt hec anno dominice incarnatioms millesimo ducentesimo nono 

decimo, indictione octava, regnante domino Friderico Romanorum et Sicilie rege 

semper augusto, anno Romani regni eius in Germania septimo et in Sicilia 

vicesimo secundo. Datum apud Nurenberc, tertio nonas Novembris. 

Or. im 8t.-A. Majestätssiegel in rothem Wachs und an rothen Seidensohnüren wohlerhalten. 
Gedr. Böhmer, C. <L Moenofr. 29; Hennes, C. d. ord. Teut. I, 41; Huillard-BreTiolles I, 697. 
Yergl. Fieker (Böhmer), Regg. No. 1067; Soriba, Regg. n, 329. 

363. — Graf Dither von Eatzenelnbogen bekundet den Verkauf 

eines Weinbergs bei Speie an das EL Eberbach. — 0. D. 
1219—1259. 

Ditherus comes de Eazzenelenbogen. Tenore presentium protestamur, Hart- 
libum de Speia hominem nostrum de consensu et bona voluntate nostra vineam 
suam que dicitur hunolt sitam apud Speiam Eberbacensi ecclesie pro XXX* marcis 
vendidisse iure perpetuo possidendam. Recognoscimus eciam prefatum H. ex 
nostra benivolentia corpore et rebus liberum a nobis et absolutum ita dumtaxat, 
ut plenam habeat potestatem, quicquid de se vel bonis suis tarn mobilibus quam 
inmobilibus voluerit ordinäre. Et quia nos hoc gratum et ratum habemus, 
presens scriptum inde fieri et sigillo nostro fecimus communiri 

Abschr. im OouL mem. ET, 78. 

364. — Eönig Friedrich IL schenkt dem Erzbischofe Sigfrid IL von 

Mainz den Berg Tiefenthal bei Lahnstein mit der dortigen 

Silb ergrübe. — Speler 1220 Mai 25. 
Fridericus dei gratia Romanorum rex semper augustus et rex Sicilie uni- 
vertds inspectoribus huius scripti gratiam suam et omne bonum. Cum ea, que 
sereni predecessores nostri felicium recordationum imperatores et reges circa 

») Sifridi Magontinensis Böhmer. 
b ) sedis fehlt bei Böhmer. 
Codex dlpL N»m. I,i. 17 



Digitized by 



Google 



258 1220 Juni 30. — 1220 Juli 4. 

fideles eorum principes munifica olim liberalitate fecerint, nos stabilire deceat et 
augere, ut crescente in principibus favore nostro propagetur in nobis ipsorum 
devotio atque fides, recognoscimus et presentibus litteris protestamur, quod 
montem diefendal prope Logenstein, cuius fundi proprietas est ecclesie Maguntine, 
in quo argenti fossio est reperta, venerabili et dilecto principi nostro Sifrido 
archiepiscopo Maguntino concessimus antiqua eius privilegia mutantes, in quibus 
regalis largitas eiusdem ecclesie archiepiscopis concessit in fundis archiepiscopatos 
omnia era*) inventa vel invenienda. Eapropter sub gratie nostre mandamus 
optentu districte vetantes, ne quis in predicto monte presnmat memoratum 
archiepiscopum usurpatione aliqua impedire. Qnod si quis violenter attemptaverit 
et inique, reus lese magestatis existat. 

Datum Spiree, VJLLL kal. Junii, indictione octava. 

Absohr. im Lib. reg. eool. Mag. No. 1 (No. 17 der Mainzer Bücher) im KreiaarohiT sa 
"Würzburg. 

Hiernach gedr. Guden. I, 465, mit unrichtigem Jahre 1219; Huillard 1,788; yergl. Böhmer 
No. 852; Bodmann S. 740; 8criba.ni, 1267, irrig mit Mai 21; Will n, 176, No. 352. 

365. — Rechtsspruch des Erzbischofs Sigfrid IL von Mainz über die 
Dispositionsfähigkeit der Hörigen, veranlasst durch die 
Klage des Bitters Heino gegen das Kloster Eberbach, 
welchem Wetzelo und Damburgis von Kiedrich ihr beweg- 
liches Eigenthum geschenkt hatten. — 1220 Juni 30. 
Testes: Gerardus vicedominus de Wormatia, qui fuit lator sententie, et filius 

ipsius sororis Gerardus, Arnoldus ad Quercum, Budolfus officiatus, Bertholdus 

officiatus, Bertholdus avunculus eius, Fridericus Judeus et ceteri quamplures 

autenticL 

Actum anno domini M°,CC°,XX., in commemoratione beati Pauli, pontifi- 

catus anno nono decimo. 

Or. im 8t.-JL Das beschädigte S. des Erzbiflchofe hangt an einem Pergamentstreifen. 
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 221. Will n, 177, No. 359. 

366. — Werner IIL vonBolanden, kaiserlicher Truchsess, überlässt 

dem Propste Christian und dem Stifte S. Victor sein von 

diesem Stifte herrührendes Lehen zu Winkel, nachdem 

seine Afterlehnsträger Dudo von Waldeck und Symon 

von Rüdeßheim ihm dasselbe zu diesem Zwecke resignirt 

hatten und er sowohl wie auch die Afterlehnsträger durch 

Ueberweisung einer Weinrente zu Winkel entschädigt 

waren. — Mainz 1220 Juli 4. 

Wernherus de Bonlanden imperialis aule dapifer. Ne gestarum rerum series 

ignorantie tenebris involvatur, earum processum vivacis scripti testimonio expedit 

commendari testium etiam munimine accedente. Universis igitur Christi fidelibus 

tarn presentis etatis quam future posteritatis, quos presens scriptum contigerit 

intueri, cupimus esse notum, quod Dudo de Waltekke et Symon, filius Symonis 



*) era fehlt bei Ghiden. 



Digitized by 



Google 



1220 Juli 4. — 1220 (Juli 4). 259 

de Rudensheim, quoddam feudum in Winckele in manus nostras, quoniam illo 
ä nobis infeudati fuerant 1 resignarunt. Nos quoque coram domino . nostro Sige- 
frido, archiepiscopo Maguntiuo, in orto ipsius cognato nostro Christiano, ecclesie 
Bancti Victoria prepoeito, a quo nos habuimus, resiguavimus idem feudum. Ipse 
vero prepositus de coniventia archiepiscopi ecclesie sancti Yictoris feudum contulit 
rerignatum in perpetuum possidendum. Ecclesia quoque predicta duas carratas 
vini hunici ante torcular Winkele predicto Dudoni et cognato suo Symoni in 
restaurum feudi resignati annuatim dare promisit. Quas cognatus noster sepe- 
dictus prepositus nobis feudali iure concessit et nos easdem sepedicto Dudoni et 
suo cognato concessimus consequenter. Ne autem series talis possit aliquatenus 
immutari, scriptum presens sigillo nostro tradidimus communitum. Testes huius 
rei sunt hii: Bobbo maior prepositus, Buthardus decanus maior, Gerbodo ecclesie 
sancti Petri prepositus, Arnoldus Treverensis archidiaconus et ecclesie maioris in 
Magontia canonicus, Heroldus et Fridericus de Yirneburc, maioris ecclesie canonici, 
Arnoldus decanus, Ulricus scolasticus, Cuno cantor, Alexander custos, Godeboldus, 
magister Fridericus, Albero, Henricus, Ditericus, Brunradus, Eberoldus canonici 
ecclesie sancti Yictoris. Laici: Cunradus camerarius civitatis Maguntine, Eber- 
hardus filius Arnoldi Bufi, Ulbertus de Sunnenberc, Henricus de Oggeoheim, 
Embercho de Sowelnheim, Hugo de Lorcha, Hertwicus Wederscelle, Mengotus 
et Hertwicus de Rudensheim, Wilhelmus de Turri, Arnoldus et frater suus, 
Vrolich de Spanheim et alii quam plures. 

Acta sunt hec anno dominice mcarnationis millesimo CC°.XX°, indictione Yttt, 
IUI nonas Julii. 

Nach Bodmann's Collation des Or. in seinem Handexemplar von Joann. II, 696*). 

Abechr. im Copialbuche des Stifts S. Victor, St.-A. Darmstadt, I, foL 14'. 

367. — Werner III. vonBolanden, kaiserlicher Truchsess, überlässt 
dem Propste Christian und dem Stifte S. Yictor zu Mainz 
sein von diesem Stifte relevirendes Lehen zu Winkel, 
welches ihm der bisherige Afterlehnsmann Conrad yon 
Büdesheim resignirt hatte, gegen eine Weinrente zu Rüdes- 
heim. — Mainz 1220 (Juli 4) 1 ). 
Wernherus de Bonlanden imperialis aule dapifer. Ne gestarum rerum series 
ignorantie tenebris involvatur, earum processum vivacis scripti testimonio expedit 
commendari testium eciam munimine accedente. Universis igitur Christi fidelibus 



») Mit dem Vermerk: Collat. cum or. d. 23. Mart. 1799. 

*) Die soweit wie möglieh wörtliche Uebereinstimmung dieser Urkunde mit der vor- 
stehenden und den folgenden, die wenigstens theilweise Uebereinstimmung der Zeugen, sowie 
der Zusammenhang der in diesen Urkunden verhandelten Geschäfte läset annehmen, dass auch 
die hier beurkundete Verhandlung am 4. Juli, und zwar nach Erledigung der vorstehenden 
im Laufe des Tages, am Abende stattfand. Sodann fällt der 4. Juli im J. 1220 auf einen 
Sonnabend, der in der Urk. ausdrücklich als Tag der Verhandlung bezeichnet wird. Da 
nun die vorliegende Urk. kein Tagesdatum erhielt, während sich in den beiden anderen die 
bestimmte Datierung 110 nonas Julii findet, scheint es, dass die spät am Tage, cum iam respere 
oantarentur, geführte Verhandlung die gleichzeitige Ausfertigung der Urkunde nicht mehr suliess, 
diese vielmehr erst später erfolgte. 

17* 



Digitized by 



Google 



260 1220 (Juli 4). — 1220 Juli 4. 

tarn presentis etatis, quam future posteritatis, quos presens scriptum contigerit 
intueri, volumus esse notum, quod Cunradus de Rudensheim feudum quoddam in 
Winkele, quo Cunradus Vrenkeswin ab ipso fuerat infeudatus, in manus nostras, 
quoniam illud a nobis habuit, resignavit. Nos quoque in claustro maioris ecclesie 
Maguntine quodam sabbato, cum iam vespere cantarentur, cognato nostro Cristiano, 
ecclesie sancti Victoria preposito, a quo nos habuimus, resignavimus idem feudum. 
Ipse vero in restaurum feudi a nobis resignati duas carratas vini, quas Gfode- 
boldus, ecclesie sancti Yictoris canonicus, de decima in Rudensheim preposito 
attinente sua pecunia compararat et ecclesie contulerat iam prefate, ad preces 
ecclesie nobis feudali iure concessit, in quarum restaurum rependit ecclesie 
feudum a nobis Winkele resignatum. Ne autem series talis posset aliquatenus 
inmutari, scriptum presens sigillo nostro tradidimus communitum. Testes kuius 
rei sunt hü: Ruthardus decanus maioris ecclesie, Fridericus de Virneburc, 
Henricus de Selse canonici eiusdem ecclesie, Arnoldus decanus, Ulricus scolasticus, 
Cuno cantor, Alexander custos, Wortwinus plebanus, Ditericus, Godeboldus, 
magister Fridericus, Albero, Sigefridus, Henricus, Ditericus, Brunradus, Eberoldus, 
Herbordus canonici santi Victoris. Laici: Wernherus et filius suus Gernodus, 
Petrus de Geispudesheim, Henricus de Clingen, Godeboldus de Wizenowen, 
Gerlacus de Steden, Arnoldus de Wisebaden et alii quam plures. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis millesimo ducentesimo vigesimo, 
indictione octava. 

Or. auf der Stadtbibliothek zu Mainz. Das noch von Bodmann gesehene S. des Aus- 
stellers hing an Schnüren von rother, gelber und grüner Seide. 

Gedr. Joann. II, 699. Vergl. Bodmann's Collation von 1799 März 28. 

368. — Propst Christian von 8. Victor zu Mainz bekundet, dass 
Werner III. von Bolanden und seine Afterlehnsleute Dudo 
von Waldeck und Symon von Rüdesheim ihm und seinem 
Stifte ein von demselben rührendes Lehen zu Winkel über- 
lassen und durch eine Weinrente daselbst entschädigt 
seien. - Mainz 1220 Juli 4. 

Cristianus dei gratia sancti Yictoris prepositus. Ne rerum gestarum series 
per annorum decursum ignorancie tenebris involvatur, earum processum vivacis 
ßcripti testimonio expedit commendari testium eciani munimine accedente. Uni- 
versis igitur Christi fidelibus tarn presentis etatis quam future posteritatis, quos 
presens scriptum contigerit intueri, cupimus esse notum, quod Dudo de Walthecken 
et Symon, filius Symonis de Rudenszheim, quoddam feodum in Winckela in 
manus cognati mei Werneri de Bolandia, quoniam eodem ab ipso infeodati 
fuerunt, resignarunt. Predictus quoque cognatus noster W., cum feodum preno- 
minatum haberet a nobis, idem nobis coram domino nostro Siffrido, archiepiscopo 
Moguntino, in orto ipsius publice resignavit, quo facto nos de conniventia archie- 
piscopi resignatum feodum ecclesie sancti Yictoris ad prebendas fratrum contu- 
limus in perpetuum possidendum. Ecclesia quoque predicta duas carratas vini 
hunici in restaurum feodi resignati ante torcular Winkela predicto D. et cognato 



Digitized by 



Google 



1220 Juli L — 1220 (Juli 4). 261 

suo S. annuatim dare promisit, quas sepedictus cognatus noster W. a nobis 
feodali iure recepit et ipsi receperunt conaequenter ab ipso. Insuper eciam bona, 
que XÜ. marcis poterant comparari, quas sepedicta ecclesia dedit eisdem. Ne 
autem series talis posset aliquatenus inmutari, scriptum presens sigillo nostro 
tradidimus communitum. Testes autem huius rei sunt hii: Bobbo maior prepo- 
situs, Ruthardus decanus maior, Gerbodo ecclesie sancti Fetri prepositus, Arnoldus 
Trevirensis archidyaconus et ecclesie maioris in Moguncia canonicus, Heroldus et 
Fridericus de Virneburch maioris ecclesie canonici, Arnoldus decanus, Ulricus 
scolasticus, Cuno cantor, Alexander custos, Godeboldus, magister Fridericus, 
Albero, Henricus, Ditericus, Brunradus, Eberoldus canonici sancti Victoris. Laici: 
Cunradus camerarius civitatis Moguntine, Eberhardus filius Arnoldi Rufi, Ulbertus 
de Sunnenberch, Heinricus de Oggenheim, Embercho de Sowelnheim, Hugo 
de Lorcha, Hertwicus Wederscelle, Meingotus et Heinricus de Rudensheim, 
Wilhelmus de Turri, Arnoldus et frater suus Ulrich de Spanheim et alii quam plures. 
Acta sunt hec anno dominice incarnacionis millesimo CC°.XX°, indictione Vttt, 
ÜÜ. nonas Juli. 

Absohr. im Copialbuche des Stifts S. Victor, 8t.-A. Darmstadt, I, fol. 14. 
Nach dem wohl als verloren zu betrachtenden Or. gedr. Joann. n, 595, mit Beschreibung 
des angehängten S. in rothem W. 

369. — Christian, Propst des Stifts S. Victor zu Mainz, bekundet 
den zwischen seinem Stifte und Werner III. von Bolanden 
erfolgten Tausch der Zehnten zu Rüdesheim und "Winkel. 
— Mainz 1220 (Juli 4). 

Cristianus dei gracia ecclesie sancti Victoris prepositus. Ne rerum gestarum 
series per annorum decursum ignorantie tenebris involvatur, earum processum 
vivacis scripti testimonio expedit commendari testium eciam munimine accedente. 
Universis igitur Christi fidelibus tarn presentis etatis, quam future posteritatis, 
quos scriptum presens contigerit intueri, cupimus esse notum, quod Cunradus 
de Rudensheim feudum quoddam in Winkele, quo Cunradus Vrenkeswin ab ipso 
fuerat infeudatus, in manus cognati nostri Wernheri de Bonlanden, a quo et ipse 
Cunradus de Rudensheim illud habuit, resignayit. Predictus quoque noster cognatus 
Wernherus, cum feudum predictum haberet a nobis, idem nobis in claustro 
maioris ecclesie, cum iam vespere cantarentur, quodam sabbato resignavit. Nos 
vero cognato nostro sepedicto in restaurum feudi resignati duas carratas vini, 
quas Godeboldus ecclesie sancti Victoris canonicus de decima in Rudensheim sua 
pecunia compararat et ecclesie contulerat iam dicte, ad preces ecclesie concessimus 
iure feudali, in quarum restaurum rependimus ecclesie feudum predictum nobis 
Winkele resignatum. Ne autem series talis posset aliquatenus immutari, scriptum 
presens sigillo nostro tradidimus communitum. Testes huius rei sunt hii: Ruthardus 
decanus maioris ecclesie, Fridericus de Virneburc, Henricus de Selsa canonici 
eiusdem ecclesie, Arnoldus decanus, Ulricus scolasticus, Cuno cantor, Alexander 
custos, Wortwinus plebanus, Ditericus, Godeboldus, magister Fridericus, Albero, 
Sigefridus, Henricus, Ditericus, Brunradus, Eberoldus, Herbordus canonici sancti 



Digitized by 



Google 



262 1220 November 5. — 1220. 

Victoria. Laici: Wernherus et filius suus Geraodus, Petrus de Geisbfidesheim, 

Henricus de Clingen, Godeboldus de Wizenowen, Gerlacus de Steden, Arnoldus 

de Wisebaden et alii quam plures. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis millesimo ducentesimo vigesmra, 

indictione octava. 

Or. auf der Stadtbibliothek zu Mainz. Das abgeschnittene 8. des Ausstellers hing an 
Schnüren von rother, gelber und grüner Seide. 
Gedr. Joann. II, 598. 

370. — Papst Honorius III. bestätigt dem Stifte S. Maria zu den 
Greden die demselben vom Erzbischofe von Mainz ertheilte 
Befreiung der Güter im Rheingau. — Im Lateran 1220 November 5. 

Honorius episcopus servus servorum dei. Düectis filiis capitulo sancte Marie 
ad gradus Maguntine salutem et apostolicam benedictionem. Cum a nobis 
petitur, quod iustum est et honestum, tarn vigor equitatis quam ordo exigit 
rationis, ut id per sollicitudinem officii nostri ad debitum perducatur effectum. 
Eapropter, dilecti in domino filii, vestris iustis postulationibus grato concurrentes 
assensu concessionem libertatis et emunitatis super bonis vestris in Rinichgowe 
vobis a venerabili fratre nostro . . Maguntino archiepiscopo capituli sui acce- 
dente consensu factam sicut est iusta auctoritate apostolica confirmamus et 
presentis scripti patrocinio communimus. Nulli ergo omnino hominum liceat, 
hanc paginam nostre confirmationis infringere vel ei ausu temerario contraire. 
Si quiß autem hoc attemptare presumpserit, indignationem omnipotentis dei ac 
beatorum Petri et Pauli apostolorum eius se noverit incursurum. 

Datum Laterani, nonis Novembris, pontificatus nostri anno quinto. 

Or. im St-A. Die an rothen and gelben Seidensohnüren hängende Balle ist am Bande 
durch Feilen beschädigt Aof dem Bog links G. 

Absohr. im Copiar saec. 13 des Stifts zu Darmstadt. 
Auszug bei Bodmann Si 757; vergl. Potthast No. 6991a. 

37L — Kloster Rupertsberg gibt dem Sigebert ein Gut zu Walluf 
in Pacht — 1220. 

Anno incarnationis dominicg millesimo CCXX concessimus Sigeberto predium 
agrorum in WauldaflSn. 

Auszug im Bupertsberger Traditionsbuoh fol. 51. 

372. — 1220. 

Egeno miles und Rudolphus de Scarpenstein. 
Bodmann S. 353. 

373. — Eberwin von Cransberg, Burggraf zu Friedberg, und Abt 

Hugo von Schlüchtern vergleichen sich bei dem Tausche 

des Hofes Wisenbach über den zu dem Hofe gehörigen 

Zehnten und die Güter zu Erlenbach. — 1220. 

Eberwinus de Cranchesberc burggravius regie civitatis in Frideberc omnibus 

presentem paginam inspecturis salutem. Noverint universi, quod pro concambio 

ville in Wisenbach et aliis attinentibus mediante Eberwino villico de Wirene 



Digitized by 



Google 



1220. — O. D., 1220-1224 März 24 (1222 Anfang Mai). 263 

inter hob et abbatem H. necnon et totum Solitariensem conventum amicabilis 
facta est compositio. Ita dumtaxat, ut bona in Erlebach ipsorum usus remittamus 
et pro reliquis V. marcas ipsi conventui persolveremus omni actione, quam pro 
decima in Wisenbach adversus ipsum conventum habebamus, postposita. In quibus- 
cumque autem ecclesiam Solitariensem leseramus vel damnificaveramus, ipse 
conventus nobis condonavit. Ne vero factum istud deperire valeat in futurum, 
litterarum et sigilli nostri testimonio communimus. 

Acta ab incarnatione domini M°CC .XX°. Testes: Polgerus plebanus in 
Bamundes, Wigandus diaconus, Heinricus miles de Selbolt, Ludewicus miles 
de Sl&there, Harpertus et Eunradus cives de Geilnhusen. 

Or. im St.-A. zu Marburg. An Pergamentstreifen hängt das 8. des Ausstellers, dreieckig, 
in braunem W.; im Schilde der nach r. gewendete Reichsadler, darunter der nach r. schreitende 
Kranich; Umschr.: f S. Eberwini. Gruis. burggravii. i. Fridebc. — Dass dieser Eberwin von C. 
noch identisch ist mit dem später, etwa seit 1249 auftretenden Burggrafen gleichen Namens, ist 
wohl nicht anzunehmen. 

Zur Sache vergl. die bezügl. Urk. No. 342, 378; hess. Arch. N. F. m, 286. 

374. — Die mit Dietrich von Heinzenberg wiederverheirathete Wittwe 

Philipps von Bolanden wird zur Herausgabe der Burg 

Ehrenfels an den Erzbischof Sigfrid IL von Mainz ver- 

urtheilt. — 0. D., 1220—1224 März 24 (Mainz? 1222 Anfang Mai). 

Notum sit omnibus presens scriptum intuentibus, quod dominus S. Moguntine 

sedis archiepiscopus in iudicio coram domino Th. Trevirorum archiepiscopo, qui 

ad mandatum domini H. regia Romanorum iudicio presidebat, constitutus et 

eentenciam dictante comitem de Diesche avocatum habuit, per quem suum 

avocatum conquestus est de uxore Ph.*) de Bonlandia, quod violenter detinuit 

res ecclesie, videlicet castrum in Erenvaüs, quod castrum Ph. de Bonlandia 

construxerat nomine ipsius archiepiscopi et cum rebus suis et cum auxilio 

hominum suorum tempore, quo idem Ph. fuit officialis dicti archiepiscopi, et in 

tennino ad idem officium spectante. Ex parte opposita in eodem iudicio conparuit 

vir nobilis Th. de Heinisberch et quesivit in sentencia, si pro dicta domina uxore 

eua deberet ibidem in iudicio respondere, cum eius esset maritus et procurator, 

quod sentenciatum est ei bene licere et debere facere. Archiepiscopus vero per 

sentenciam episcoporum, comitum, nobilium, qui in eodem iudicio interfuerunt, 

obtinuit, quod dominus rex deberet eum inducere in talem possessionem, de qua 

dictus officialis suus eiecerat eum infra terminum sui officii. Cui archiepiscopo 

dominus rex nuntium suum assignavit, qui eundem induceret secundum quod 

sentencia dictaverat Cuius rei testes sunt: venerabües domini Th. Trevirorum 

archiepiscopus, C. Metensis et Spirensis, Augustensis, Herbipolensis, Tridentinus 

episcopi, quorum sigilla huic notule sunt apposita. Huius facti sunt eciam plures 

testes: G. comes de Diesche, comes de Dielingen, comes de Erfurde. Nobiles 

quoque: Gerardus de Eppenstein, S. de Bunkel et alii tarn nobiles quam 

ministeriales, Fr. de Eeilberowge, ringravius, W. de Boinlandia. 

Or. zu München. An der Urkunde hingen, wie die Siegeleinschnitte zeigen, ursprünglich 
neun Siegel, von welchen fünf in Bruchstücken erhalten sind, und zwar an enter Stelle da« 

a ) quondam Philippi bei Quden. ist willkürliches Einschiebsel. 



Digitized by 



Google 



264 1221 Mai. — 1221 Juni 22. 

MajestAtssiegel des Königs, grösseres Bruchstück, an zweiter Bruchstück des Siegels eines Bischöfe, 
wohl Dietrichs von Trier; an sechster Stelle das des Bischofs Sifrid von Augsburg, Bruchstück, 
yon der Umschrift erhalten : f Sifridus — ; an achter Stelle unbedeutendes Bruchstück, an neunter 
das des Bischofs Adelpret von Trient, grösseres Bruckstück, Umschr. — Tridentine ecclesie. Die 
erhaltenen Siegelbruchstücke hangen an Pergamentstreifen und sind von demselben braunen W. 

Absohr. in No. 20 der Mainzer Bücher, Kreisarchiv Würzburg. 

Kaoh letzterer Abschr. gedr. Guden. II, 57; Auszug bei Kremer, Gesch. der Grälen 
yon Sponheim 54. Vergl. Böhmer-Fioker, Regg. No. 3871. 

Obige Datierung nach Massgabe des Todestages des Bischofs Conrad EI. von Metz und 
Speier, Böhmer, Font. IV, 319. Sichere Bestimmung der Ausstellungszeit ist nicht wohl möglich, 
am wahrscheinlichsten ist die von Ficker a. a. O. begründete Annahme, dass das Gericht auf 
dem Zuge des Königs nach Aachen zur Krönung [am 8. Mai 1222] und in Mainz, nicht aber 
bei der Rückkehr stattfand. — "Weidenbach in dem Beiblatt zum Amtsblatt yon Rüdesheim 1857 
erklärt die Urk., deren Original ihm übrigens nicht bekannt war, für gefälscht. Auf die hierfür 
angeführten Gründe einzugehen, ist wohl nicht erforderlich. Auch Will, welcher sich in dem 
Aufsatze „Der Mausethurm bei Bingen", Monatsschrift für Rhein. Westf, Geschichtet L, S. 210, 
mit der Urk. beschäftigte, kannte das Or. nicht. Im Gegensatze zu Weidenbach halt Will die 
Urk. für acht und glaubt, „dass sich die meisten Bedenken und Einwendungen durch die* 
„Annahme beseitigen lassen, dass wir es nur mit einem sehr verdorbenen Text zu thun haben,* 
„der nicht nach einem Original gegeben wurde (was Weidenbach auch hervorhebt), sondern* 
„nach einer Handschrift, die an den gröbsten Fehlern litt. Dieselben sind zum Theil der Art,* 
„dass der unvorsichtigste und plumpste Fälscher sie zu begehen sich jedenfalls gehütet haben* 
„würde." Diese Ausführungen von Will, welche auch noch in den Mainz. Regg. H, 183, 
No. 427, aufrecht erhalten werden, sind in allen ihren Einzelnheiten, auch bezüglich des Copiars, 
welchem Gudenus die Urk. entnahm, nicht minder unbegründet wie jene von Weidenbach; 
ausserdem ist der Druck bei Guden. im Ganzen fehlerfrei. 

375. — Abt Wilhelm von Clairvaux bekundet, dass das Kloster 
Gottesthal seine sämmtlichen Besitzungen zu Speie dem 
Kloster Eberbach für achtzig Mark verkauft hat — 1221 Mai. 

Zeugen: Haimo abbas de Fonteneto, Heinricus abbas de Claustro, Cristianus 
abbas de Sconagia, Philippus abbas de Ottyrburc, Henricus grangiarius de Claustro, 
Alexander ibidem monachus, G-ebeno prior de Eberbach, Erkinbertus cellerarius 
maior, Heroldus, Nibelungus, Cunradus de sancto Stephano, Gerardus sacrista. 
De conversis: Ebirardus de Birke, Heinricus de Gebenbrunnen, Heinricus de Sande, 
Anshelmus de Hademar, Wigandus de Haselach grangiarum magistri et Franco 
ceterique quam plures autentici tarn de monachis quam de fratribus. 

Actum anno gratie M°CC°.XXI ., mense Maio, tempore quo cepit abbatizare 
dominus Cunradus Ebirbacensis abbas. 

Or. im St.-A. Die angehängt gewesenen S. der Aebte yon Clairvaux, Eberbach und 
Gottesthal sind verloren. 

Absohr. Ocul. mem. II, 77. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 225; Beyer, M. TJ.-B. HL, 147. 

Vergl. Baer, Gesch. von Eberbach I, 527; Goerz, Mittelrh. Regg. II, 1536. 

376. — Die Mainzer Richter verurtheilen benannte Personen zur 
Zahlung des Zinses von einem Weinberge zu Oberlahnstein 
an das Stift S. Peter zu Mainz, den der Canonicus Heinrich 
von Lahnstein dem Stifte zu seinem Anniversar vermacht 
hatte. — Mainz I22i Juni 22. 
Iudices sancte Maguntine sedis. Universis Christi fidelibus hoc scriptum 

visuris salutem in salutis auctore. Constitutis coram nobis magistro Arnoldo, 



Digitized by 



Google 



1221 Juni 22. - 1221. 265 

gancti Petri canonico et sindico, ex parte una et Adolfo et Henrico fratre eius 
ex altera, A. sindici sancti Petri propositum fuit coram nobis, quod predicti 
fratres et heredes eorum capitulum sancti Petri annuo quodam censu spoliarent, 
cuius summa continet IX. uncias Maguntine monete dandas de quadam vinea 
in Logenstein sita, quam confrater eorum Heinricus nomine de Logenstein bone 
memorie legavit eidem in anniversario eiusdem a predictis heredibus singulis 
annis solvendis (sie!). Ex parte adversa responsum fuit in hunc modum, quod 
progenitores eorundem quandoque quasdam vineas habuissent, de quibus capitulo 
sancti Petri Maguntie IX. uncias Moguntine monete singulis annis persolvissent. 
Sed quoniam pars illarum vinearum eis esset subtraeta, censum memoratum 
persolvere non tenerentur, maxüne cum consensu capituli dictus census esset 
minoratus circa summam II. sol. Colon. Ad quod sindicus respondit, quod de 
Tinea illa, quam dictus H. concanonicus eorum pro remedio anime sue ecclesie 
beati Petri contulit, IX. uncias Maguntine monete singulis annis persolvere 
tenerentur et hoc paratus esset probare per testes omni exceptione maiores. Ad 
quod pars adversa respondit, quod gratum et ratum haberet, si sindicus inten- 
tionem suam, ut predixerat, conprobaret. Quod audientes capitulo sancti Petri 
per sententiam IX. unciarum, ut dictum est, probationem adiudicavimus, trinam 
produetionem indulgentes eisdem. Qui cum testes suos produxisset, diem 
peremptorium partibus prefiximus, ut ad presentiam nostram in claustro maioris 
ecclesie accederent sententiam reeepture. Que cum die coram nobis prefixo non 
conparuissent, dieta testium de partium consensu publicavimus offerentes parti 
adverse, si contra personas et dieta testium aliquas exceptiones opponere inten- 
deret. Cum autem nichil opponere curaret, de consilio prudentum dictis testium 
diligenter examinatis sententiam diffinitivam protulimus, quod Adolfus et Heinricus 
et Ulricus fratres eius et eorum heredes de vinea illa, quam prefatus H. de Logen- 
stein ecclesie beati Petri pro remedio anime sue contulerat, IX. uncias Moguntine 
monete singulis annis canonicis sancti Petri Maguntie persolvere tenerentur, 
condempnantes etiam eos in censu neglecto et in expensis, quas coactum fuit 
facere. Adolfus tarnen unus de fratribus particule, que ipsum contingebat, coram 
nobis sponte renuntiavit. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis M°.CC.XXI°, X°. kal. Julii. 

Abschr. saec. 13 auf fol. 21 des Copialbuchs des Stifts S. Peter, Stadtbibliothek Mainz. 
Hiernach gedr. Mone, Zeitsohr. XI, 304. 

377. — Die Grafen Heinrich und Robert von Nassau kaufen von 
dem Mainzer Domcapitel den Bezirk der Burg Sonnenberg 
für 30 Mark, tragen denselben dem Kapitel zu Lehen auf 
und versprechen, den Hof des Capitels zu Bierstatt, dessen 
Gemarkungsgrenze festgestellt wird, nicht weiter zu 
schädigen. — 1221. 

In nomine domini amen. Heinricus et Boppertus comites de Nassowa. 
Omnibus Christi fidelibus presentibus et futuris vitam bonam et exitum beatum. 
Cum in omni serie actuum humanorum pro robore aput posteros optinendo 



Digitized by 



Google 



266 1221. 

scripturarum indicia exigantur, ea sunt potissimum litteris commendanda, que 
Ute prehabita complanantur, ne questio postmodum oriatur. Equidem conquerente 
capitata ecclesie Maguntine, quod nos castrum Sonnenberc situm in predio eccleaie 
Maguntine iniuriose teneremus et ipsam ecclesiam in censibus et bonis alüs 
offenderemus violenter, tandem ab eis tracti in causam multa pacis et concordie 
deliberatione subiuncta sie cum eis duximus componendum, quod nos precise ab 
omnibus bonis et pertinentiis curie eorum in Birgestat in perpetuum abstraherenras 
manus nostras nee ecclesiam Maguntinam aliquatenus aggravaremus, immo 
deineeps in omnibus tueremur consilium ipsis inpendentes et auxilium, cum a 
nobis exegerint, oportunum. Preterea nos fundum memorati castri et tantum 
flexuram indaginis iam curvate, sed non ulterius ineurvande aput ecclesiam 
Maguntinam pro summa triginta marcarum nomine proprietatis emimus, quem 
statim post capituli resignationem una cum Castro super altare saneti Martini 
de uxorum nostrarum Methildis et Gertrudis consensu liberaliter contulimus. 
Quo facto dominus noster Sifridus archiepiscopus Maguntinus cum ecclesie unanimi 
coniventia et assensu fundum cum castro nobis in feudo concessit tenendo ab 
ecclesia Maguntina, ut nullam in predictis bonis postmodum exerceamus violentiam 
aut gravamen. Bona vero, quibus nos cessimus *) ecclesie servitura in omni statu 
paeifico et tranquillo, intra subnotatos terminos continentur. In campo qui vocatur 
hagenehe est lapis finalis dividens terminos et deeimas inter Birgestat et Wise- 
badin, a quo lapide itur in silvam binegartin ad locum, qui vocatur Amoldisrot, 
ubi etiam lapis invenitur, a quo lapide descenditur ad aquam et per aquam 
illam ascensus fit ad fontem Bernhardi. Postea ad viam, que ducit Brunehilde- 
stein. Postea Unechinhagin ad aquam et per aquam illam Seiebach. Deinde 
ad aquam, que vocatur Dussina. Postea per viam, que vocatur eselpat, usque 
ad altam fagum. Deinde per viam, que transit keldre, et per silvam Heseloch 
et per viam antiquam, per hachelhart et per wechalder usque ad lapidem, qui 
dividit terminos inter Clopfheim et Birgestat. A quo lapide quicumque agri 
coluntur usque ad predietam aquam Dussena, deeimam et censum tenentur 
solvere curie fratrum saneti Martini in Birgestat. Ut autem hoc factum in 
perpetuum firmum et inconvulsum conservetur, presens scriptum conscribi et 
sigillis nostris feeimus insignirL Testes sunt: Gerbodo prepositus, Arnoldus 
scolasticus, Cunemannus cantor saneti Petri; Johannes decanus, Bimundus scolasticus, 
magister Beinherus canonici saneti Stephani; Arnoldus decanus, Cuno cantor 
saneti Victoris; Arnoldus decanus, Berwelfus cantor sanete Marie ad gradus. 
Laici: Lodewicus buregravius, Pridericus de Kelberovva, Fridericus de Bigen, 
Ulbertus de Sonnenberc, Heinricus Boto frater suus, Sviggerus b ) de Edechinstein 
et alii quam plures. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis M°.CC°.XXI°. 

Or. in München. An rothgelben Seidensohnüren hangen die dreieckigen S. der Aussteller 
in braunem W.; von dem an erster Stelle befindlichen des Grafen Heinrich ist nur ein Bruch- 
stück erhalten, das des Grafen Rupert ist ziemlich unverletzt. 



») Das sinnentstellende conoessimus bei Guden, und Kremer ist Lesefehler. 
b ) Poto, Ruggerus Guden. und Kremer. 



Digitized by 



Google 



1221. - 1222 Juni 25. 267 

Abschr. im Lib. reg. ecoles. Mog. No. 1 (No. 17 der Mainzer Bücher) im Kreisarohive zu 
WUnburg. 

Hiernach gedr. Guden. I, 477, wiederholt Kremer, Origg. II, 262, und im Augzuge Vogel, 
Annal. n, 3, 6, vergl. S. 28; nach einer beglaubigten Copie saec. 18 im St.-A. Sohliephake 1, 470. — 
Den Nachweis des Zuges der Bierstatter Gemarkungsgrenze gibt nach den Forschungen 
Ton Preuschen's Schliephake I, 121, 407. Will n, 182, No. 415. 

378. — Abt Hugo von Schlüchtern überläset Eberwin von Crans- 

berg, Burggrafen zu Friedberg, den Hof Wisembach mit 
Ausnahme der Güter zu Erlenbach gegen näher bezeichnete 
Entschädigung. — 1221. 

Eberwinus de Cranchesberg burggravius regie civitatis in Wrideberc omnibus 
presens scriptum legentibus salutem et omne bonum. Deperire potest quicquid 
ad presens geritur, nisi res gesta litterarum amminiculo roboretur. Eapropter ad 
hoticiam singulorum volumus pervenire, quod inter nos et abbatem Hugonem 
et totum Solitariensem conventum Eberwino villico de Wirene mediante super 
concambio ville in Wisenbach amicabilis facta est compositio, ita quod memoratus 
abbas et totus conventus cum universis ministerialibus loci Solitariensis ville in 
Wisenbach et suis attinentibus sua bona voluntate et sine reclamatione perpetua- 
liter abdicarent, bona tantummodo in Erlebach suo usui excipientes. Nos autem 
super concambio ville pretaxate et suis attinentibus tanta de proprietate nostra 
in reditibus ecclesie Solitariensi assignavimus in perpetuum possidenda, videlicet 
in Buches ad quatuor talenta, in Decelnheim tria talenta et dimidium, in 
Bercheim TTXTT. solidos et preterea pro XVI. solidis et quatuor denariis, quos 
ecclesie predicte in reditibus demonstrare debueramus, memorato conventui 
pecuniam paratam ad manus contulimus. Ne vero factum istud deperire valeat 
in futurum, litterarum nostrarum testimonio roboramus. 

Acta ab incarnatione domini M .CC°.XXI°. Testes: Folcgerus plebanus in 
Bamundes, Wigandus dyaconus, Heinricus miles de Selbolt, Ludewicus miles 
de Slfitere, Harpertus et Cunradus cives de Geilnhusen. 

Or. im St.-A. zu Marburg. An Pergamentstreifen hangen 1) das S. des Ausstellers, drei- 
eckig, in dunkelbraunem W., wie bei No. 873 beschrieben. Von der Umsohr. erhalten : f S. Eber- 

winL Gruis ravii. i. Fridebc. 2) Das S. des Eberwin von Cransberg, gleichfalls dreieckig 

und Ton demselben Wachs. Im Siegelfelde der naeh r. schreitende Kranich. Umschr. : f Sigillu. 
Ewerwini. de Cra . . und sodann im Siegelfelde über dem Kranich : berc. Dieser Erwin von Crans- 
berg ist wohl derselbe, welcher in den yorstehenden Urk. No. 842, 878 als miles oder villious 
yon "Wehrheim bezeichnet wird. Gegenurkunde des Abts Hugo abschriftlich im Königsteiner 
Copiar I zu Ortenberg und Falkensteiner Cartular zu Würzburg. 

379. — Papst Honoriue III. bestätigt die Zehntfreiheit der Cister- 

zienserklöster. — Im Lateran 1222 Juni 25. 

Datum Laterani, YJJL kal. Juhi, pontificatus nostri anno VL 

Wörtlich eingerückt in die Bestätigungsbulle des Papstes Alezander IV., d. d. Lateran 
1266 December 14; Or. mit wohlerhaltener Bulle im St.-A. 
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 75. 



Digitized by 



Google 



268 1222 December 90. 

380. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz nimmt das Kloster Betters 
und dessen Besitzungen in seinen'Schutz. — Mainz 1222 
December 30. 
In nomine domini amen. Sifridus dei gratia sancte Maguntine sedis archie- 
piscopus. Predecessorum nostrorum imitari vestigia cupientes gratiam et favorem, 
quem iidem ecclesiis protegendis inpendere consueverunt, nos pro nostro modulo 
adiuvanto domino efficaciter inpendemus. Igitur cenobium sanctimonialium in 
Bethirs, quod beate memorie antecessor noster archiepiscopus Cunradus titolo 
protectionis manutenuit, nos paterne sollicitudinis intuitu in personis et possessio- 
nibus universis subscriptis, quas nunc iuste possident vel in futurum deo auxiliante 
rationabiliter possidebunt, in nostram recepimus protectionem dicti antecessoris 
nostri facta confirmantes. Sed quoniam sepedicta uno tantum privilegio x ) ecclesia 
a prefato C. antecessore nostro iam dudum sibi tradito est innixa, presens eidem 
scriptum sigilli nostri imagine insignitum super possessionibus nunc habitis vel 
inposterum legitime optinendis in agris, silvis, pratis, pascuis, aquis aquarumque 
decursibus duximus indulgendum. Sunt autem hec subscripte possessiones dicte 
ecclesie attinentes. In Bederes circa ipsum locum quinque mansi tarn in agris, 
quam in silvis et in pratis. Juxta in Brubach 8 ) quinque mansi comitiales. In 
Bidinowa Vll. mansi tarn in agris, quam in silvis et in pratis. In Hornowi 
Y. mansi et curtis et duo molendina. In Cruftila curtis una et VI. mansi et 
V. vinee et HL curie. Jus patronatus in Dornheim ecclesie et terra ad unum 
aratrum. In Zilvesheim II. mansi et curia. In Meinboldishagin VII. mansi tarn 
in agris, quam in vineis et pratis et silvis. In Lutdinbach VI. iugera vineanim 
et VI. mansi tarn in agris quam in silvis et pratis. In Solzbach mansus et 
dimidius et IUI, curie. In Sodin V. vinee et census XV cim solidorum et de 
molendino V. solidi et VII. denarii et obulus. In Milinbrunnin una vinea. In 
Uuenhagen m. vinee. In Svalibach mansus et dimidius et due vinee. In 
Hechistat duo mansi et XXII. iugera agrorum et due curie. In Steinbach curtis 
una et terra ad aratrum unum et HE. curie. In Hartbach IUI, mansi et due 
curie et süva. In Wiegera deeima tarn vini quam bladi de tribus mansis. In 
Marpsheim H. vinee et IUI, uncie census. In inferiori Wilebach dimidius mansus. 
In inferiori Ursela IQ. mansi. In Prumheim XX ti iugera, X. pratorum et 
X. agrorum. In Bredinloch ortus olerum. In Ginninheim uu or iugera et area. 
In Bomersheim dimidius mansus et vinea. In Eshebach dimidius mansus. In 
Kirchdorf XX. iugera et due curie. In Holzhusin IL mansi. In Erlibach I. mansus. 
In Petirwila curia. In Bendelo dimidius mansus et I curia. In Aperhovin 
II. mansi. In Bocginberg I. mansus. In Vurbach dimidius mansus. In Bern- 
burnin II. mansi. In Bredinbach I. mansus. In Stirstat dimidius mansus. In 
Sneithagin I. mansus. In Munstirlidirbach I. curia. In Mittinlidirbach I." mansus. 



*) Vergl. No. 293. 

*) Zu dem früher, besonders bei der Urk. No. 218 über Braubaoh Gesagten mag hier 
nachträglich bemerkt werden, dass Wenck in seiner älteren Abh. über die Geschichte der 
Eppensteiner 1776, S. 53 ff., dieses Braubaoh noch mit dem gleichnamigen Orte und zugehörigem 
Thal am Rhein verwechselte. 



Digitized by 



Google 



1222 (December 30?). — 1223 Januar 12. 269 

In inferiori Liderbach dimidius mansus et una vinea. Ut autem divina misteria 

et religio ibidem capiat incrementum, dei omnipotentis, beatorum Petri et Pauli, 

sancti Martini, domini pape et nostra statuimns auctoritate, ne quis eidem cenobio 

in personis seu possessionibus iam habitis vel habendis, in agris, silvis, pratis, 

pascuis, aquis aquarumque decursibus, molendinis presumat iniurias temere 

irrogare. Quod qui fecerit, indignationem districti iudicis et sanctorom eius et 

nostre excommnnicationis sententiam se noverit incursurum. 

Datum Maguntie, anno incarnationis dominice millesimo CC°.XX°IL, HI , kal. 

Januarii, pontificatus nostri anno XXÜ. 

Or. in München. Das 8. des Erzbischofs hängt an einem schmalen Streifen rothen, gelb 
gemusterten Stoffs. 

Gedr. Guden. HI, 793. 

Will II, 181, No. 410 mit 1221. Das von Will angezweifelte Pontificatsjahr XXÜ ist richtig. 

381. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz spricht dem Kloster Retters 
vier Morgen Weinberg zu. — Mainz 1222 (December 30?) *)• 

Sifridus dei gratia sancte Maguntine sedis archiepiscopus. Tenore presentium 
patere volumus universis, quod lite coram nobis proposita super quatuor iugeribus 
vinearum inter priorem de Beters ex parte una et Cunradum de Heckestat, 
Starkeradum de Sulzbach, Richwinum de Ursela ex parte alia et complicum 
eorundem per diffinitivam sententiam adiudicavimus ecclesie de Reters quatuor 
iugera memorata cum restitutione exinde perceptorum, pariter expensarum. Testes 
sunt: Gerbodo maior decanus, Arnoldus sancte Marie ad gradus in Maguntia, 
-Sifridus de Frankenvort prepositi, Waltherus decanus sancti Petri, Arnoldus 
Bonus et Arnoldus Lippre eiusdem ecclesie canonici, Rudolfiis plebanus sancti 
Quintini, Pridericus de Kelbrowe, Otto scultetus, Arnoldus de Quercu, Bertoldus 
et Godeboldus monetarii, Godefridus Bonus, Rudolfus, Embrico Lercha et alii 
quam plures. 

Datum Maguntie, anno gratie M°.CC°.XXII., pontificatus vero nostri anno 

vicesimo 11°. 

Or. in München. 8. stark beschädigt. 

Gedr. Guden. HI, 795. WiU H, 184, No. 432. 

382. — Papst Honorius III. bestätigt den Cisterzienserklöstern die 

Befreiung von Novalzehnten. — Im Lateran 1223 Januar 2. 

Datum Laterani, IUI, nonas Januarii, pontificatus nostri anno tercio. 

Abschr. im Ocnl. mem. I, fol. 11. 

Gedr. Kossei, Eb. U.-B. I, 230; vergl. Potthast No. 6911. 

In der Absohr. irrthümlich anno tercio statt septimo, wie Rössel a. a. O. nachgewiesen hat. 

383. — Papst Honorius IIL bestätigt die vom Erzbischof e Sigfrid IL 
von Mainz dem Kloster Mariaehausen gemachte Güter- 
schenkung. — Im Lateran 1223 Januar 12. 
Honorius episcopus servus servorum dei. Düectis in Christo filiabus priorisse 

et conventui monasterii in Ulnhusen Cisterciensis ordinis salutem et apostolicam 



*) Das Tagesdatum nach Massgabe der vorhergehenden Urk. 



Digitized by 



Google 



270 1223 Januar 14. — 1228 Januar 17. 

benedictionem. Cum a nobis petitur, quod iustum est et honestum, tarn vigor 
equitatis, quam ordo exigit rationis, ut id pro sollicitudine officii nostri ad 
debitum perducatur effectum. Eapropter, dilecte in Christo filie, vestris iustifl et 
racionabilibus precibus inclinati personas vestras et monasterium, in quo divino 
estis obsequio mancipate, cum omnibus [bonis], que in presenciarum racionabiliter 
possidet et in futurum iustis modis prestante domino poterit adipisci, sub beati 
Petri et nostra protectione suscipimus. Bpecialiter autem sexaginta iugera 
nemori8 et alia bona, que venerabilis frater 8. Hoguntinus archiepiscopus 1 ) capituli 
sui accedente consensu pia vobis liberalitate donavit, sicut ea omnia iuste, quiete 
et pacifice possidetis, vobis et per vos monasterio vestro auetoritate apostolica con- 
firmamus et presentis scripti patrocinio communimus. Nulli ergo omnino hominum 
liceat, hanc paginam nostre protectionis et confinnacionis infiringere vel ei ausu 
temerario contraire. Bi quis autem hoc attemptare presumpserit, indignacionem 
omnipotentis dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum eius se noverit incursurum. 

Datum Laterani, II. idus Januarii, pontificatus nostri anno septimo. 

Abschr. im Gopiar des Stifts im St.-A. 

384. — Papst Honorius IIL verbietet, dass die Legaten des aposto- 
lischen Stuhles von den Cisterzienserklöstern besondere 
Geldabgaben erpressen, und befiehlt, dass dieselben bei 
Einkehr in ein Kloster mit der dortigen gewöhnlichen Kost 
zufrieden sein sollen. — Im Lateran 1223 Januar 14. 
Datum Laterani, XV 1 1 11. kal. Februarii, pontificatus nostri anno septimo. 

Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothen und gelben Seidensohnüren. Auf dem Bug links B. Se. 

Abschr. im Ooul. mem. I, fol. fi, n, fol. 4. 

Gedr. Rössel, Eb. Ü.-B. I, 232; vergl. Potthast No. 6929. 

Roth falsch Januar 15 und XVIII. kal. 

385. — Papst Honorius IIL gestattet den Cisterzienserklöstern, 

Freie, welche sich von der Welt zurückziehen wollen, auf- 
zunehmen und verbietet den Pfarrern, nach dem Tode solcher 
Personen das Mortuarium zu fordern. — Im Lateran 1223 Januar 16. 
Datum Laterani, XVJJL. kal. Februarii, pontificatus nostri anno septimo. 

Or. im St.-A. Auf dem Bug links n. g. Die wohlerhaltene Bulle hängt an rothen und 
gelben Seidenschnüren. 

Abschr. im Ooul. mem. I, fol. 12, II, fol. 4. Gedr. Rössel, Eb. U.-B. 1, 233; vergl. Potthast 
No. 6930. 

386. — Papst Honorius IIL befiehlt dem Erzbischofe von Göln, das 

Kloster Eberbach und dessen Güter zu schützen. — Im Lateran 
1223 Januar 17. 
Datum Laterani, XVI. kaL Februarii, pontificatus nostri anno septimo. 

Or. im 8t-A. Auf dem Bug links b. a. Wohlerhaltene Bulle an rothen und gelben 
Seidenschnüren. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 235; vergl. Potthast No. 6933. Die nachfolgende Bulle des 
Papstes Gregor IX. d. d. 1229 März 10 ist wörtliche Wiederholung dieser. 



l ) Vergl. No. 860. 



Digitized by 



Google 



1223 Januar 17. - 1223 Januar 19. 271 

387. — Papst Honorius III. verbietet, von den Cisterzienserklöstern 
den Novalzehnten zu fordern. — Im Lateran 1223 Januar 17. 

Datum Laterani, XVI. kal. Februarii, pontificatus nostri anno septimo. 

Or. im St.-A. Auf dem Bug links b. R. Wohlerhaltene Bulle an rothen und gelben 
Seidensohnüren. Abschr. Ooul. mem. I, fol. 11, II, fol. 3. Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 236; vergl. 
Potthast No. 6934. 

388. — Papst Honorius III. verbietet den päpstlichen Legaten, ohne 
ein besonderes päpstliches Mandat über Cisterzienserklöster 
das Interdict zu verhängen. — Im Lateran 1223 Januar 17. 
Datum Laterani, XVI. kal. Februarii, pontificatus nostri anno septimo. 

a) Or. im St.-A. (Archiv des El. Eberbach). Wohlerhaltene Bulle an rothen und gelben 
Seidenschnüren. Auf dem Bug links Wer. a. 

b) Absohr. im OcuL mem. I, foL 11, II, fol. 4. 

c) Abschr. im Archive des Klosters Tiefenthal, ausgestellt vom Abte Walter 1248 — 1268, 
oder Werner 1258 — 1262, Or. mit Siegelbruchstück in rothem W. an Pergamentstreifen, mit 
nachstehender Vidimation : Nos vero frater W. dictus abbas in Eberbach notum faoimus universis 
presentem paginam inspecturis, quod nos suprascriptum autenticum penes nos habemus in domo 
nostra Eberbach, non cancellatum, non abolitum, sed sanum et integrum bulla domini pape 
bullatum et in nulla sui parte diminutum, sed de verbo ad verbum ita veraciter continet sicut 
superras est expressum. In ouius rei testimonium sigillum nostrum presenti pagine duzimus 
apponendum. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 238; vergl. Potthast No. 6935. 

389. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz genehmigt, dass Bertold 

Glime und das Kloster Eberbach eine Walluf gegenüber 

belegene Rheinaue und einen Weinberg bei Oberwalluf 

austauschen. — Mainz 1223 Januar 19. 

Sifridus dei gratia sancte Haguntine sedis archiepiscopus omnibus presentis 

etatis et successure posteritatis fidelibus salutem in eo, qui est omnium vera 

salus. Ea que geruntur in tempore, ne labantur cum tempore, litterarum testi- 

monio solent confirmari. Ad noticiam ergo presentium deducimus et futurorum, 

qualiter fidelis noster Bertoldus Glime insulam in transitu Rem contra Waltaffe 

sitam, quam a nobis in pheodo habebat, in manus nostras resignavit. Nos vero 

ad petitionem eiusdem militis dilectis filiis nostris fratribus de Everbach in 

proprietatem libere contulimus insulam prenotatam. Ipsique fratres vineam 

ecclesie sue attinentem in superiori Waltaffe sitam similiter in manus nostras 

resignarunt, quam nos prefato militi contulimus in restaurum insule prenominate. 

Et ne quis hanc donationem in posterum valeat infringere, sigilli nostri munimine 

confirmavimus et testes fecimus annotari. Quorum hec sunt nomina: Fridericus 

camerarius de Kelbruwe, Embrico filius Meingoti et Embrico frater Gerbodonis 

decani maioris, Hertwicus sculthetus de Pinguia, Alexander parrochianus sancti 

Hemmerani, Symon scriptor, Guntherus notarius, Erkenbertus abbas, Gerardus 

cellerarius, Hertwicus et Wilhelmus monachi, Albertus magister in Steinheim, 

Francho, Meinardus, Gerardus conversi. 

Datum apud Maguntiam, XIHI. kaL Februarii, anno gratie M°.CC°.XXTIT . 

Or. in Miltenberg. Das beschädigte S. des Erzbisehofs in rothem W. hängt an einer roth 
und weissen Wollensehnur. Auf der Urk. Dorsualnotu von einer Hand des 18. Jahrhunderts: 



Digitized by 



Google 



272 1223 April 26. — 1223 April 28. 

Hie agitur de primo concambio, in quo deeepti sumus, unde addidimus preterea decem marcas 
et conflrmata est nobis per manum Werneri de Bolandia et domini episcopi, a quibus in 
pheodum habebatur. 

Abßchr. Ocnl. mem. II, 64. 

Regest von Eindlinger in seiner handschriftlichen Gesch. des Rheingaus. 

Yergl. die folgende Urk. von 1240 Januar 4. Will II, 184, No. 436; das nochmalig© 
Regest daselbst S. 187, No. 458 ist zu streichen. 

390. — Die Ritter Gerlacji und Marquard von Haselstein verkaufen 

dem Domcapitel zu Mainz ihr Gut zu Nordenstatt und 

bezeugen zugleich, dass auch ihr Bruder Ludwig, Propst 

zu Rosdorf und Domcapitular zu Mainz, dem Capitel seinen 

Antheil an dem Gute abgetreten habe. — 1223 April 26. 

Gerlacus et Marquardus milites de Haselstein. Notum esse volumus uni- 

versis tarn futuris, quam presentibus huius pagine inspectoribus, quod nos 

universa, que in villa Nordenstat tarn in iure patronatus, quam in aliis bonis 

habuimus, consilio prehabito vendidimus dominis maioris ecclesie Moguntine et 

coram domino abbate Fuldensi cum omni iure et dominio, quo nos ea posed- 

deramus, facta renuntiatione eisdem dominis cum uxoribus et aliis heredibus 

nostris resignavimus universa et, quod frater noster L., prepositus in Rastorf et 

canonicus maioris ecclesie Moguntine, partem suam, que eum in eadem villa 

contingebat, eidem ecclesie contulit pro remedio anime sue, testimonium per- 

hibemus. Nos etiam promisimus bona fide et uxores nostre pro nobis et pro 

heredibus nostris, quod nee a nobis nee ab aliquo heredum nostrorum super 

bonis, que vel nos vendidimus in Nordenstat vel que frater noster contulit, 

questio umquam moveri debeat ecclesie Moguntine. In cuius rei evidentiam 

sigilla nostra cum sigillo domini nostri Fuldensis abbatis et fratris nostri supra- 

dicti duximus presenti pagine apponenda. Huius rei testes sunt: Bertoldus et 

Erkenboldus fratres de Machenzella, Gerlacus et Otto fratres de Malgoz, 

Wigandus de Bienbach, Heinricus dapifer de Biberstein, Heinricus, Florentin, 

Bertochus, Moris, Heinricus de Herde, Rugerus de Mannesbach, Heinricus 

de Daftaha, Otto advocatus, Wernherus Cigelere, Ditmarus de Buchenowa. 

Acta sunt hec anno domini M°.CC°.XXHI , VI , kal. Maii. 

Or. im St.-A. Von den vier S. sind nur Bruohstücke erhalten; an erster Stelle siegelte 
Propst Ludwig in rothem Wachs, dann der Abt von Fulda und die Brüder von Haselstein in 
braunem W. 

Gedr. Guden. I, 482. 

391. — Das Stift B. Maria zu den Greden zu Mainz vergleicht sich 

mit denen von Bergen wegen zweier Talente zu NiecL — 

Frankfurt 1223 April 28. 

In nomine domini amen. G. decanus et capitulum, Heinricus scultetus et 

cives in Pranckenvort. Ad universorum noticiam presencia scripta transmittant, 

quod discordia, que vertebatur inter prepositum et ecclesiam sanete Marie 

Maguntie ad gradus ex parte una, Cunradum seniorem et filios eins Cunradum, 

Gerhardum et Ortwinum, item filios Marquardi fratris sui "Wernherum, Mar- 

quardum, Waltherum, Gerhardum, Godefridum, Hermannum et Helfricum de Bergen 



Digitized by 



Google 



1223 Mai 10. - 1223 Juni 24. 278 

ex parte altera super duobus talentis in Nithe, que sibi contendebant titulo feodi 
pertinere, coram nobis amicabilis composicio interveirit, ita quod dicti laici renun- 
ciaTerint omni iure, quod habebant vel habere videbantur in predictis talentis et 
propter renunciacionem huiusmodi prepositus et ecclesia dederunt eis IX marcas. 
Testes sunt: Godefridus parochianus, Burkardus, Reinoldus, Cunradus, Heinricus 
canonici de Prankenvort, Johannes filius advocati, Rupertus de Sassenhusen, 
Heinricus de Bonemesen, Cunradus Meisenbug, Marquardus de Buchen, Rukerus 
de Birkelar, Wortwinus de Wirzeburc milites, Johannes Goltstein, Hermannus 
Niger, Wigandus de Escheburne, ülricus, Baldemarus, Cunradus Rusere, Tegen- 
hardufl, Nidungus, Heinricus de Langestat scabini et quam plures alii nostri 
concives. Ne autem super hoc negocio lis aliqua in posterum oriatur, sigillis 
nofitris fecimus hanc paginam communiri. 

Acta sunt hec Frankenvort, anno incarnacionis dominice M .CC°.XXttt ., 
tttt kaL Mail 

Gedr. Joann. II, 666; Böhmer, C. d. Moenofir. S. 39. 

392. — Auf Klage des Stifts 8. Peter zu Mainz wird dessen Villicus 
zu Eltville zur Zahlung einer jährlichen Geldabgabe an 
das Stift verurtheilt. — Mainz? 1223 Mai 10. 

Judices sancte Haguntine sedis. Constituti in nostra presentia canonici 
sancti Petri contra villicum Alteville proposuerunt, quod ipse teneretur eisdem 
in XXX. sol. Maguntine monete persolvendiß annuatim in cena domini et super 
hoc probationes legitimas offerebant cumque inter eos fuisset aliquamdiu litigatum, 
nos super assertione sua testes eorum decrevimus admittendos. Ipsi quoque testes 
omni exceptione maiores sufficienter probaverunt, predictam pecuniam singulis 
annis in cena domini a villicatione in Alta villa sibi iure persolvendam et se etiam 
eandem sepius recepisse. Nos igitur sententialiter procedentes diffinivimus, villicum 
predictum et quemlibet eius successorem ad solutionem talis pecunie perpetuo 
canonicis sancti Petri fore obligatum. Cum autem ecclesia sancti Petri ex hac 
nostra sententia commodum sit habitura, scripto eam placuit commendari et sigillo 
nostro roborari, ne oblivionis sentiat interitum. Testes huius rei sunt: canonici 
maioris ecclesie Cristianus decanus, Adelungus, magister Heroldus, Henricus de Selsa, 
ßeimundus scolasticus et Reinerus, canonici sancti Stephani Arnoldus prepositus, 
^Wernherus decanus, Berwelfus cantor, Cunradus cellerarius, canonici sancte Marie ad 
gradus Benedictus scolasticus, Embricho cantor sancti Johannis et alii quam plures. 

Acta sunt hec anno ab incarnatione domini M°.CCXXTTT ., VI , idus Mail 

Absohr. saec. 13 auf fol. 21 des Copialbuohs des Stifts S. Peter, Stadtbibliothek zu Mainz. 
Hiernach gedr. Mone, Zeitsohr. XI, 906. Im Auszöge gedr. Bodmann S. 665, angeblich nach 
dem Or M mit der abweichenden Lesart „Ipsi quoque per testes" etc. 

393. — Die Rheingrafen Embricho und Werner befreien das Kloster 
Johannisberg von dem Zolle zu Geisenheim. — Johannisberg 
1223 Juni 24. 
Nos Embricho et Wernherus fratres ringrayii notum esse volumus et 

presentis scripti testimonio publice profitemur, quod nos religiosos fratres ecclesie 

Codex dlpl. Kam. I,i. 18 



Digitized by 



Google 



274 1223 Juni 26. — 1223 Noyember 27. 

in monte sancti Johannis ab omni petitione telonei et conductus, quod nobis de 
bonis suis apud Gisenheim hucusque persolvere tenebantur, in remedium ani- 
marum nostrarum parentumque nostrorum penitus absolvimus et imposterum ab 
huiusmodi solucione liberos reddimus et immunes. In cuius rei evidenciam 
fratribus predictis has litteras sigillorum nostrorum munimine dedimus roborataa 
Testes Embricho et frater eius Henrich Grifinclowe, Fridericus de Hattersheim, 
Cunradus de Heppinheffte, Henricus dictus Poto, Hertwicus Eselwecke et alii 
quam plures. 

Datum in monte sancti Johannis, anno dominice incarnationis M°.CC.ÄXTTT% 
in festo sancti Johannis baptiste. 

Absohr. von Schott in dem Urkundenbache zu seiner Gesch. des Rheingrftfl. Hauses, „ex 
originali". Hiernach die Abschr. Kindlinger's 137, 69, sowie der Druck bei Bodmann 8. 587, 
dessen Angabe „aus dem Originale" Täuschung, ist. 

394. — Papst Honorius IIL nimmt das Kloster Mariähausen in seinen 
Schutz. — Segnl 1223 Juni 26. 

Honorius episcopus servus servorum dei. Dilectis in Christo filiabus priorisse 
et conventui in Ulnhusen Cisterciensis ordinis salutem et apostolicam bene- 
dictionem. Justis petencium desideriis dignum est nos facilem prebere consensum 
et vota, que a racionis tramite non discordant, effectu prosequente complere. 
Eapropter, dilecte in domino filie, vestris iustis precibus inclinati personas vestras 
et locum, in quo estis divino obsequio mancipati, cum Omnibus bonis, que in 
presenciarum racionabiliter possidetis aut in futurum iustis modis prestante 
domino poteritis adipisci, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus. 
Specialiter autem possessiones et alia bona vestra, sicut ea iuste ac pacifioe 
possidetis, vobis per tos monasterio vestro auctoritate apostolica confirmamus et 
presentis scripti patrocinio communimus. Nulli ergo omnino hominum liceat, hanc 
paginam nostre protectionis et confirmacionis infringere vel ei ausu temerario 
contraire. Bi quis autem hoc attemptare presumpserit, indignationem omnipotentis 
dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum eius noverit se incursurum. 

Datum Signie, VI. kalencL Julii, pontificatus nostri anno septimo. 

Abschr. saec. 14 im Gopialbuche des Klosters. 

395. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz bricht die Unterhandlungen 
mit den Rheingrafen Embricho und Werner über die Gerichts- 
barkeit oder Grafschaft im Rheingau ab, wahrt jedoch 
ausdrücklich die Lehnshoheit seines Erzstifts. — 1223 
November 27. 

In nomine domini amen. Sifridus dei gracia Maguntine sedis archiepiscopus 
apostolice sedis legatus. Universis Christi fidelibus per hoc scriptum innotescat, 
quod licet inter nos ex parte una et nobiles viros Embrichonem et Wernherum 
fratres comites Reni consanguineos nostros fideles et dilectos ex altera de iuris- 
dictione seu comecia in Rinegowe que . . a nobis et ab ecclesia nostra in feodo 
dependet, hiis diebus quidam tractatus fuerunt habiti, ex certis autem causis 



Digitized by 



Google 



1223 Noyember 27. - 1223 December 19. 275 

inter nos et dictos fratres intervenientibus recisi et frustrati et processum finaliter 
non habuerunt. Unde tractatibus ipsis renunciamus salvo eo quod dicta comecia 
in Rinegowe cum omni iure et obligacione feodi, quibus ab ecclesia nostra 
predicta hactenus dependebat et adhuc dependet, nobis et ecclesie nostre remanebit 
et permaneat in antea obligata. 

Datum anno domini M°CC° yicesimo tercio, Y. kal. Decembris. 

Abschr. der mit Yidimation der Mainzer Richter, d. d. 1303 Juni 17, versehenen XJrk. 
von Sehott in dessen Urkundenbuche zu seiner Gesoh. des Rheingrftfl. Hauses, hiernach Abschr. 
▼on Kindlinger 137, 70. 

Gedr. Bodmann S. 596; Mittelrh. Ü.-B. in, 178. VergL Goerz, Mittelrh. Regg. H, 1619; 
¥ül n, 186, No. 453. 

396. — Erzbischof Sigfrid M. von Mainz schlichtet den Streit des 
Stifts S. Stephan mit Gerhard und Gotfrid von Eppenstein 
wegen der Güter zu Josbach, Schlossborn und Hausen. — 
Mainz 1223 December 19. 

Sifridus dei gracia Maguntine sedis archiepiscopus. Noverint omnes, ad 
quos presens pagina pervenerit, quod cum super bonis in Gosbach et Borne 
suisque pertinenciis aput Eppensteyn et bonis in Husen apud castrum Steynheym 
sitis inter ecclesiam sancti Stephani Maguntini ex una parte et nobiles viros 
Oerhardum et Godfridum fratres de Eppensteyn ex altera questio verteretur, 
tandem de nostro et ecclesie nostre consensu partibus presentibus per amicabilem 
composicionem sie ipsa questio est decisa. Prefati nobiles bona in Gospach et 
Borne cum suis pertinenciis excepto patronatu ecclesie ibidem ad firmam, quod 
vulgo phat dicitur, pro annua pensione quinque librarum et dimidie Maguntine 
monete indivisa, quamdiu vixerint, obtinebunt, omnibus eorum heredibus et 
coheredibus exclusis omnino. Et si alter eorum alteri supervixerit, superstes, 
quamdiu vivet, habebit, extunc autem bona ipsa ad prefatam ecclesiam libere 
revertentur. Dabitur autem ipsa pensio annuatim inter festum Martini et epi- 
phaniam domini Alioquin si extunc monicione facta intra mensem memorate 
ecclesie ipsa pensio non fuerit persoluta, reciso contractu bona ipsa pensione 
nichilominus persolvenda ad ecclesiam libere revertentur. Vertun si ex parte 
ecclesie prefatis nobilibus in vita eorum super bonis ipsis questio in iudicio mota 
fuerit et monicione facta infra mensem non resipuerint, a prestacione pensionis 
erunt ipsi nobiles, quamdiu vixerint, penitus absoluta, sed post eorum obitum 
libere ad ecclesiam bona memorata redibunt. Si vero prepositus ipsius ecclesie 
vel eius successor pro sua voluntate questionem sumptam suscitare voluerit, 
conventus ei in hoc non assistet, ymmo quantum in ipso est, preeibus et monitis 
fideliter, ut desistat, insistet. Si quid eciam de bonis ipsis et eciam de bonis in 
Husen infeodatum est Tel in beneficio castrensi concessum, iidem nobiles absolvent 
nee de cetero tales vel consimiles concessiones ipsis bonis facere attemptabunt, 
si prefatam penam voluerint evitare. Bonis autem in Husen renunciaverunt 
omnino nee de ipsis bonis ecclesie in Seiginstat contra ecclesiam sancti Stephani 
warandiam facere attemptabunt. Cellerarius sancti Stephani annuatim accedet 

18* 



Digitized by 



Google 



276 1223— 1235. - 1224 Januar 19. 

ad curtim in Gosbach et Borne, si de ipsis bonis aliqua sit facta distractio, 
inspecturus. In cuius rei evidenciam presentem paginam sigillo nostro et ecclesie 
nostre fecimus communiri. Testes hü sunt: Gerbodo prepositus, Christianus 
decanus maioris ecclesie, qui super eadem causa iudices fuerunt a sede apostolica 
delegati Item Arnoldus prepositus sancte Marie ad gradus, Heinricus prepositus 
Pingwensis et cellerarius maioris ecclesie Maguntine, Ghinzechinus abbas sancti 
AlbanL Laici: Hartmudus de Aschenborn, Henricus de Rudencheim, Godfiridus 
de Telckelnheim et Wintherus de Clen milites et alii quamplures tarn elend 
quam laici. 

Acta sunt hec Maguncie, anno incarnacionis dominice millesimo ducentesimo 
vicesimo tercio, quartodeeimo kalendas Januarii. 

Absohr. saeo. 15 im Copiar des Stifts S.Stephan zu Darmstadt, hiernach gedr. Joann. IT, 528. 
Scriba, Begg. I, 2560; m 1288; Goerz, Mittelrh. Begg. II, 1621; Will H, 186, No. 457. 

397. — Gerhard von (Eppenstein) Braubach und sein Bruder Got- 
frid bekunden, dass Henricus Stamelart und seine Frau 
dem Kloster Eberbach mehrere Weinberge bei Dinkholder 
im Ganzen für 78 Mark verkauft haben, dass dieUebergabe 
der bezeichneten Güter an Eberbacher Mönche „vice et 
nomine ecclesie sue omnem civilem iusticiam persol- 
ventes — — in communi placito in Osterspeie et post- 
modum Bopardie" stattgefunden habe und der zur Zeit zu 
Braunschweig lebenden Schwester des Verkäufers zur 
Yermeidung späterer Einsprache ein anderer Weinberg 
angewiesen sei — 0. D., 1223 — 1235. 

Testium itaque, in quorum presentia sunt hec facta, nomina subscribuntur: 
Ulricus Corf, Henricus, Egenoldus et Godefridus fratres de Brubach, Cunradua 
de Owilre, Cunradus Eigil, Rudengerus plebanus, Gerhardus cellerarius, Adulfus, 
Cuno, Hartmannus fratres in Everbach, Dragebodo de Kissilspeia, Clemens 
de Brubach milites, Embrico scultetus, Wasmudus scabinus et alii quam 
plures. 

Or. im St.-A. An Pergamentstreifen hangt das wohlerhaltene Reitersiegel des Ausstellen 
in gelbbraunem Wache. Die Umsehr.: f S. Gerhardi de Eppenstein ergibt den Aussteller, der 
sieh in der Urk. Gerhardus de Brubach nennt. Siehe die Abbildung T. II, No. 1. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 271. 

Die obige Zeitbestimmung 1223 — 1235 ist nach den Urkunden gegeben, in welchen der 
Cellerar Gerhard von Eberbach genannt wird, Baer, Gesch. yon Eberbaoh II, 28 hatte das 
Jahr 1234, Rössel 1290 als Ausstellungsjahr angenommen. 

398. — Die Mainzer Richter erkennen dem Kloster Eberbach eine 
von dem Bitter Embricho und seinem Verwandten Harmnd 
beanspruchte Wiese bei dem Kloster zu. — Mainz? 1224 Januar 19. 

Huius rei testes sunt: Arnoldus prepositus sancte Marie ad gradus, Walteros 

decanus sancti Petri, Bimundus , Reinherus canonici sancti Stephani, 

Arnoldus scolasticus, magister Fridericus canonici sancti Victoris, Cunradus decanus(F) 



Digitized by 



Google 



1224 April 4. — 1224. 277 

sancti Mauricii, Godesmannus canonicus sancte Marie ad gradus, Godefridus 

canonicus sancti Johannis. Laici: Bill et Herbordus de Wackernheim et 

alii quamplures. 

Acta sunt hec anno domini M .CC .[X]Xmi , XTTTT . kaL Februarii. 

Beschädigtes Or. mit gleichfalls lädirtem S. der Mainzer Biohter im St.-A. 

Abschr. im Ooul. mem. II, fol. 23, mit Fortlassung der Zeugen. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 242, mit Ergänzung der im Or. zerstörten Stellen aus der 
Abschr. des Ooul. mem. Hieraus ist auch die im Or. nicht mehr mit Sicherheit erkennbare 
Jahreszahl hergestellt. 

399. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz eximiert die Walburgis- 
kapelle zu Winkel von der Pfarrkirche daselbst. — 1224 
April 4. 

Unter den Zeugen Emercho dictus Grifencla und sein Bruderssohn Embricho. 

Bodmann S. 376. Will II, 188, No. 471. 

400. — Godebold von Wierbach verkauft dem Kloster Eomburg 
sein Gut zu Eibingen. — 1224 August 16. 

Godeboldus dominus de Wirebach. Universis presentium inspectoribus 
harum serie litterarum pateat evidenter, quod — vendidi — abbati et conventui 
mona8terii in Camberch ordinis sancti Benedicti diocesis Herbipolensis — quicquid 
nos et progenitores nostri possidere videbamur in vineis, cultis et incultis in villa 
Ibingen in pago Binikowe et in terminis eiusdem ville, hoc est iugera HL et 
quartale unum, quarum quidem vinearum renunciationem in iudicio ville predicte, 
prout moris est, me fecisse profiteor et ad praestandam desuper warandiam iuxta 
consuetudinem patrie me astringo. Facta est autem praedicta venditio tali lege 
et pactione interveniente, ut protinus mihi meisque heredibus persolvant — pro 
reliqua vero medietate — ponant fideiussores, qui — insuper est condictum 
(Verschaffung des agnatischen Consenses) — . In cuius evidentiam et perp. robor. 
firm, hanc cartam sigillo meo et sigillo Wilhelmi domini de Hencenberg sororii 
mei feci communirL 

Datum anno domini M.CC.XXlIll., in crastino assumptionis beate virginis 
gloriose. 

Auszug aus dem Or. bei Bodmann S. 100. 

401 — 1224. 

„Als die Abtei Johannisberg mit der Gemeinde Winkel im 
J. 1224 in einer Waldirrung begriffen war, wurden die Schultheissen 
und einige Gerichtsmänner aus den Gemeinden Hallgarten, Rüdes- 
heim und Eiedrich versammelt, welche nach eingenommenem 
Augenschein solche urteilsmässig schlichteten: qui quidem sub 
obtentu iuramenti domino suo prestiti habita prius informatione et occasione loci, 
de quo inter partes fuerat hactenus disceptatum, ad questionem abbatis et rogatum 
villanorum de Winkela predictorum requisiti per communem sententiam nemine 
contradicente pronunciarunt et postmodum collaudaverunt, predictam partem silve 
monti eidem adiacentis potius ad eundem abbatem et monasterium pertinere et 



Digitized by 



Google 



278 1224. — 1225 yor December 17. 

pertinuisse ab antiquo et prefatos homines ville de Winkela nihil penitus iuris 
habere in eadem, super qua quidem sententia per totam viciniam terre procla- 
mata nulla prorsus reclamatio fuit insequuta. Unde utraque pars etc. 
Auszug bei Bodmann S. 461. 

402. — Kloster Rupertsberg verpachtet Weinberge zu Rüdesheim. 
- 1224. 

Item eodem anno (1224) concessimus vineam in Rudensheim, que dicitur ad 
hortum, et duas particulas vinee Henrico et uxori sue Salleburgi sub hac con- 
dicione, ut in festo sancti Martini Villi Col. solidos inde persolvant et post 
mortem eorum eedem vineg sine omni contradictione tarn heredum, quam aliorum 
in usus ecclesig succedant. 

Rupertsberger Traditionsbuch fol. 51. 

403. — Ritter Eberhard von Nicastel und seine Frau Gertrud 

schenken dem Nonnenkloster Eibingen ihr Gut zu Geisen- 
heim. — 1225 März. 

Ego Eberhardus miles de Nicastel cum Gertrude uxore mea contulimus 
conventui monialium in Ybingen proprietatem bonorum nostrorum in GyBzenheym, 
videlicet unum iugerum vinee quarta parte minus apud superius vosberch et 
apud blachvlehtene unum iugerum et in superiori parte vie et inferiorL Ita 
tarnen istam fecimus donationem, ut dicta bona cedant Johanni Moguntiensi et 
uxori sue et liberis ipsorum tarn filiis, quam filiabus in feudum iure hereditario, 
sicut hactenus ipsis bonis a nobis fuerint infeudati. Hec autem bona et alia, 
que dicto conventui erogavimus pro salute animarum nostrarum, nolumus unquam 
vendi In cuius rei testimonium presens cyrographum sigillo nostro fecimus 
roborari. 

Acta anno domini M°CC XXV°, mense Marcio. 

Absohr. saeo. 16 im Copialbuohe des Klosters. 

404. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz gibt dem Kloster Eberbach 

das Märkerrecht in den rheingauischen "Waldungen. — 

1225 vor December 17. 
In nomine scvncte et mdividue trinitatis. Bifridus dei gratia sancte Maguntine 
sedis archiepiscopus universis hoc scriptum inspecturis salutem in omnium salva- 
tore. Et libenter personas bene meritas honoramus et dignis eorum precibus 
obtemperamus, cum ad utrumque ex iniuncto nobis officio teneamur. Cuius rei 
gratia dilecte nobis filie Everbacensi ecclesie Cisterciensis ordims, que vitulos 
labiorum suorum incessanter pro nostra salute domino immolat, tranquillitati et 
profectui eiusdem intendentes indulsimus, concessimus et tradidimus eo frui iure, 
quod vulgariter marke dicitur, in silvis prefato monasterio hinc inde passim 
adiacentibu8, quo hactenus usque ad tempora nostra cognoscitur usa fuisse. Nee 
liceat aliquibus villanis in pago Reni sive in aliis villis adiacentibus prefato 
monasterio bannum quemeumque statuere sine consensu fratrum Everbacensium, 



Digitized by 



Google 



[1225] December 17. — 1225. 279 

sed ubicumque statutum fuerit de communi consilio, tarn a fratribus quam a 
villanis communiter teneatur. Si quis vero contra hanc nostram indulgentiam, 
concessionem, immo traditionem memoratum monasterium in iure supradictarum 
silvarum inquietaverit, sciat se omnipotentis dei et gloriose genitricis eius necnon 
et nostram indignationem procul dubio incursurum. Ut autem hoc nostram tarn 
celebre factum robur debitum sorciatur, hanc litteram scribi et sigilli nostri muni- 
mine fecimus roborari. 

Actum anno dominice incarnationis M .CC°.XXV ., pontificatus nostri anno 
TTXTTTT 

Or. mit wohlerhaltenem S. des Erzbischofs in rothem W. an grünen und rotten Seiden- 
schnüren, sodann Transsumte von 1279 November 10, 1313 September 22, 1355 Januar 21, 
1401 April 2 und 1420 Juli 11 im St.-A. Abschr. Ocul. mem. H, 19. 

Gedr. Baer, Beiträge H, 278; Rössel, Eb. XJ.-B. I, 246. 

Vergl. Will II, 191, No. 500. 

Da für das Siegel dieser Urkunde dasselbe Wachs und dieselben Seidenschnüre wie bei 
der folgenden verwendet sind, ist anzunehmen, dass wenigstens die Besiegelung beider gleichzeitig 
erfolgt ist. 

405. — Der Cardinallegat Conrad bestätigt dem Kloster Eberbach 
das demselben vom Erzbischofe Sigfrid IL von Mainz ver- 
liehene Märkerrecht in den Waldungen des Rheingaus. — 
Mainz o. J. [1225] December 17. 
C. miseratione divina Portuensis et S. Ruffine episcopus apostolice sedis 

legatus abbati et conventui Eberbacenei salutem in Christo Jesu. Justis 

petentium desideriis donationem super usu silvarum monasterio vestro 

circumquaque passim adiacentium vobis a — Sifrido archiepiscopo Maguntino 
factam — confirmamus et presentis scripti patrocinio communimus. Nulli etc. — 
Datum Maguntie, XVI. kal. Januarii. 

Or. mit S. des Ausstellers in rothem Wachs an grünen und rothen Seidenschnüren im 
Si-A. Abschr. Oc. mem. II, 19. Gedr. Bossel, Eb. U.-B. I, 390; II, 410. Vergl. Will II, 192, 
ffo. 501. 

406. — Abt Erkenbertus von Eberbach bezeugt, dass Sifrid von 
Hattenheim mit Zustimmung seiner Frau und seiner Bohne 
früher den Brüdern des Hospitals für sieben Mark einen 
Morgen Weinberg bei dem Neuhof verkauft haben. Der 
grösseren Sicherheit halber seien ihm von den Brüdern 
des Hospitals jetzt nachträglich noch drei Mark gezahlt 
und habe er, seine Frau und seine Söhne vor der ganzen 
Gemeinde Hattenheim auf dem Platze vor der Kirche 
daselbst auf alles Recht an dem Weinberg zu Händen der 
Mönche Heinrich und Hertwic, sowie der Conversen Gissel- 
bert und Adolf verzichtet. Von dem Weinberge erhält 
Margarete von Wiesbaden einen jährlichen Zins von 
10 Denaren Mainzisch. — Hattenheim, in communi placito, 1225. 
Testes itaque in quorum audientia hec facta sunt subscribuntur. Hartungus 

scultetus, Engelfridus miles, Fridericus de Bergestat, Lfidewicus Horleman, 



Digitized by 



Google 



280 1225. — 1226 Februar 1. 

Cänradus retro ecclesiam et Embricho frater eins, Wernerus de Ermenhenn, 
Wienandus filius domine Berte, Heinricus de Boele, Cänradus filius Spiez, Was- 
mudus maritus Demudis, Embricho vinum vendens. Istis civile ius qnod bodewin 
dicitur, est persolutum. 

Acta sunt hec anno domini M°CC°.XXV, in viüa que dicitur Hattenheim 
in communi placito. 

Or. im St.-A. mit einem Nachtrage von späterer Hand Aber die TTebertragnng des Wein- 
bergs an den Convent zu Eberbach selbst. — lieber das angehängte 8. der Abtei rergL die 
Bemerkung von Rössel I, 213, zu der Urk. von 1219. 

Abschr. OcuL mem. II, 23. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 249. 

407. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz schlichtet den Streit zwischen 
dem Kloster Johannisberg und dem Templerhause zu Mainz 
wegen des Leprosenhauses bei 8. Bartholomae. — Mainz 
1226 Februar I. 

f Sifridus dei gratia sanete Maguntine sedis archiepiscopus. Constare 
volumus universis, quod discordiam, que a longis retroactis temporibus vertebatur 
inter venerabilem H. abbatem et conventum fratrum monasterii montis saneti 
Johannis baptiste in Kingaugia ex una et H. commendatorem et fratres domus 
militie templi in Maguntia ex parte altera super iure reeipiendi pauperes 
leprosos in domum et familiam leprosorum, que ad sanetum Bartolomeum intitu- 
lata esse dinoscitur et vulgariter dicitur uszessinhus eorumque substantias, si qm 
post obitum eorundem tales reliquerint, sibi attrahendi usibusque suis libere et 
potestative maneipandi, prehabito virorum prudentum consilio accedente nihilo- 
minus consensu Gerhardi advocati monasterii predicti taliter duximus tenninandain, 
quod prefati commendator et fratres domus militie predicte aeeeptis ab abbate 
et conventu monasterii memorati XX. marcis denariorum Aquensium a iure 
prefato reeipiendi leprosos prorsus et omnimodo in perpetuum abstinebunt, sub- 
stantias autem inibi defunetorum, si quas eos relinquere contigerit, vel pretium 
yenditarum utrinque servata equalitate inter se divident, salvo nihilominus, quod 
defuneti pro anima eorum duxerint iudicandum, quod exinde deduci volumus et 
presenti scripto decernimus. Testes qui huic facto aderant hii sunt: Henricus 
Pinguensis prepositus, Waltherus canonicus Maguntinus, Berwelfus cantor et 
Burchardus sanete Marie custos ad gradus. Laici: Fridericus camerarius, Otto 
scultetus, Mengotus marscalcus, Eberhardus, Helfricus, Cunradus Magnus, Ber- 
toldus monetarius et Bertoldus filius eius et Godefridus Bonus cives Maguntini, 
Godefridus et Wintherus castellani in Eppinstein, Giselbertus miles de Rodensheim 
et alii quam plures. In cuius rei evidentiam presentem paginam conscribi eamque 
sigillo nostro iussimus communiri. 

Actum Maguntie apud sanetum Albanum, anno dominice incarnationis 
M°.CC°.XXVI ., kalend. Pebruarii. 

Gedr. Bodmann S. 200 nach einer yidimirten Abschrift. 
Will II, 192, No. 605. 



Digitized by 



Google 



1226 April 18. - 1226 Juli 13. 281 

£08. — Propst Gerlach von S. Castor zu Coblenz tritt die Pfarrkirche 
und Pfarre Braubach an sein Stift ab. — 1226 April 18. 

GL dei gracia prepositus, R. decanus totusque sancti Castoris in Confluentia 
conventus universis Christi fidelibus in perpetuum. Et si ea que sine scriptis 
fiunt, si alia habuerint probationum aminicula, rata habeantur, tarnen quia 
humani iuris conditio semper in futurum decurrit et nichil in ea est, quod stare 
perpetuo possit, ad habundantem cautelam ea que geruntur scripturis, ut oblivioni 
tradita revocentur, solent commendari Notum itaque omnibus sit, quod ego G. 
predictus prepositus auctoritate domini Th. Trevirorum archiepiscopi necnon 
consensu domini A. Trevirensis archidiaconi intervenierte, ut in instrumento super 
hoc confecto plenius continetur, ad subplementum refectionis iure pastoris possi- 
dendam ecclesiam in Brubach predicto conventui concessi, ita tarnen, quod 
magister M. nunc eiusdem eccleeie pastor quamdiu vixerit omni occasione post- 
posita quieta possessione eiusdem ecclesie debeat gaudere. Et ut hiis fides 
plenior adhibeatur et nulli in contrarium liceat venire, sigillo ecclesie sancti 
Castoris et nostris presentes littere sunt munite. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis M°.CC°XXVI ., Xlill 
kalendas Maii. 

Or. im St.-A. Von den an Pergamentstreifen hängenden drei S. sind die des Stifts und 
des Propstes von 8. Gastor im Ganzen gut erhalten. 

Auszug bei Wilhelmi, Gesch. von Braubach, Seite 9 mit irrigem Tagesdatum April 16. 

409. — Abt Erkenbertus von Eberbach bekundet die Beschlüsse 
einer bei dem Mapper Hofe abgehaltenen Märkerversamm- 
lung des Rheingaues, insbesondere die Bestätigung des 
Märkerrechts der Abtei enthaltend. — 1226 Juli 13. 

Prater Erkenbertus dictus abbas in Eberbach. Ad auferendam oblivionis 
caliginem cautum est vigorem litterarum et vocem testium in causis rerum 
adhiberi. Sciant igitur universi Christifideles, quod milites et comprovinciales 
de Rinecouwe et de villis circa montes edtis iuxta grangiam nostram Mappen 
convenientes de terminis silvarum conferebant Ubi per sentenciam est diffinitum, 
quod nulli ville super ligna nemoris confovenda bannum id est werholz liceat 
preter unum et hoc in terminis suis et que forte voluerit. Adiacentes vero ville 
hoc de consensu et cooperacione nostra et fratrum nostrorum hoc tenentur, sicut 
in autentico domini archiepiscopi Maguntini super hoc dato manifeste continetur. 
Nobis eciam longe lateque per omnes silvas plenam recognoverunt communionem, 
sicud fuit ab antiquo. Preterea de communi consilio statuerunt, quod nulli 
penitus deinceps novale liceat facere, sed que facta sunt tali modo manere 
permittantur. In evidenciam igitur huius rei testes, qui facto huic interfoerunt, 
subsecuntur: Conradus de Rinberch dapifer archiepiscopi, Bertholdus Glime, 
Engelfridus Mancus et Fridericus de Hatternheym, Heinricus Gallus, Conradus 
filius Symonis, Heinricus Pittit, Amilius de Winkelo, Embrico Grifenclouwe 
ministeriales; Siboldus sculthetus de Winkelo, Hartungus de Hatternheym, 
Wigandus de Everbach, Sifridus de Altavilla scultheti, Heinricus Walpodo; 



Digitized by 



Google 



282 1226 August 20. — 1226. 

de fratribus nostris Conradus grangiarius, Gerardus et Embrico cellerarii, Franco, 

Albertus, Hesso, Giselbertus, Elfricus faber, Heinricus carbonarius. 

Acta sunt hec anno domini M°.CC°.XX°. sexto, in die sancte Margarethe. 

Or. mit 8. des Abts in grünem W. an Pergamentstreifen im St.-A.; hiernach gedr. Baer, 
Beiträge II, 279; Rössel II, 411. 

Ein zweites Or. im Archive des Schlosses Yollraths. 

Abschr. Ocul. mem. II, 20, mit willkürlichen Text&nderungen ; hiernach gedr. Rössel 1, 391. 

410. — Mainz 1226 August 20. 

Benannte Richter entscheiden einen Streit zwischen dem 
Domkapitel zu Mainz — ex parte una et Albertum et Ditericxun de Zotzen- 
heim 1 ) ex altera super quibusdam bonis in eadem. villa sitis — — — — 

Actum anno domini M.CC.XXVL, Xttt. kaL Septembris. 

Abschr. im Mainzer Copialbuch. 
Gedr. Baur, Hess. U.-B. n, ffo. 60. 

411. — Der auf Klage des Stifts S. Mauritz zu Mainz mit dem 

Eirchenbanne belegte Schultheiss Heinrich zu Lahnstein 

wird von dem Banne losgesprochen, nachdem er erklärt, 

die Forderungen des Stifts befriedigen zu wollen. — Mainz? 

1226 September 18. 

Waltherus decanus et Arnoldus scolasticus sancti Petri et Johannes scolasticus 

sancte Marie ad gradus Maguntie iudices delegati notum facimus universis, quod 

oum Henricum scultetum de Lanstein excommumcassemus pro querimonia fratrom 

sancti Mauricii Maguntie, a nobis tandem taliter est absolutus, quod promisit fide 

interposita coram nobis, predictis fratribus solvere in festo sancti Mauricii 

IX uncias annuatim, que debentur eis pro oblacionibus in cena domini ministrandis 

hoc adiecto, quod si in predicto termino non persolverit summam illam, noetro 

iudicio, quamdiu vixerit, se subiecit, ut ipsum puniamus, prout tunc noverimus 

expedire. Testes sunt: Albertus cantor et Heroldus archipresbyter maioris 

ecclesie, Arnoldus prepositus sancte Marie ad gradus, Arnoldus decanus sancti 

Victoris, Godeboldus, Fridericus, Albero, Sifridus, Eberoldus, Gerlacus canonici 

eiusdem ecclesie, Arnoldus, Hertwicus, Gerhardus cantor et Jacobus canonici 

sancte Marie in campis et alii quamplures. 

Acta sunt hec anno domini MCCXXVI, XTfTf kal. Octobris. 

Gedr. Joann. H, 708. 
Scriba III, 1308. 

412. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz bestätigt mit Zustimmung 

des Propstes Wilhelm von St. Moritz dem Kloster Eibingen 
den Besitz des durch Resignation der seitherigen Inhaber 
erworbenen Patronatsrechts über die Kapelle zu Eibingen. 
— Mainz 1226. 
Sifridus dei gracia sancte Moguntine sedis archiepiscopus. Noverint omnea 
huius pagine inspectatores, quod nos cappellam in Ibingen cum suis pertinentiis 

*) Sossenheim A. Höchst? 



Digitized by 



Google 



1227 Februar 9. — 1227 Mai 15. 283 

de consensu et voluntate dilecti nostri Willehelmi, prepositi sancti Mauritii, 
conventui sanctimonialium in Ibingen contulimus iure perpetuo possidendam, ita 
ut quicunque sit rector ipsius conventus, eidem capelle vel per se vel per alium 
provideat in divinis proventusque ipsius salvo iure dioecesani et archidiaconi in 
utilitatem conventus memorati convertat. Huic concessioni per nos facte Symon 
canonicus maioris ecclesie Moguntine et Thedericus frater eius, Cunradus Magnus 
et Embrico de Selhoven ministeriales ecclesie Moguntine eorumque coheredes, ad 
quos prefate capelle patronatus pertinebat, iuri patronatus renunciantes liberaliter 
consenseruni In cuius rei evidentiam presentem paginam conscribi eamque 
nostri impressione sigilli fecimus conununirL 

Datum Moguncie, anno dominice incarnacionis M°.CC°.XXYL, pontificatus 
nostri anno XX°VI . 

Or. im St.-A. Die an Pergamentstreifen hängenden Siegel des Erzbischofs und des 
Propstes Wilhelm sind beschädigt. 
Will n, 194, No. 524. 

413. — Papst Honorius IIL ertheilt dem Kloster Eibingen einen 
Schutzbrief und bestätigt insbesondere demselben den 
Besitz der dortigen Kapelle. — Im Lateran 1227 Februar 9. 

Honorius episcopus servus servorum dei. Dilectis in Christo filiabus abbatisse 
ac conventui in Ibingen salutem et apostolicam benedictionem. Justis petentium 
desideriis dignum est, nos facilem prebere consensum et vota, que a rationis 
tramite non discordant, effectu prosequente complere. Eapropter, dilecte in Christo 
filie, vestris iustis postulationibus grato concurrentes assensu personas vestras et 
locum, in quo divino estis obsequio mancipate, cum omnibus bonis, que in 
presentiarum rationabiliter possidet aut in futurum iustis modis prestante domino 
poterit adipisci, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus. Specialiter 
autem capellam in Ibingen monasterio vestro a venerabili fratre nostro S. Mogun- 
tinensi arcHepiscopo consentiente preposito et capitulo sancti Mauritii, in cuius 
prepositura capella ipsa consistit, pia liberalitate collatam, sicut eam iuste 
canonice et pacifice possidetis, vobis et per tos eidem monasterio vestro auctori- 
tate apostolica confirmamus et presentis scripti patrocinio communimus. Nulli 
ergo omnino hominum liceat, hanc paginam nostre protectionis et confirmationis 
infringere vel ei ausu temerario contraire. Bi quis autem hec attemptare 
presumpserit, indignationem omnipotentis dei et Beatorum Petri et Pauli aposto- 
lorum eius se noverit incursurum. 

Datum Laterani, V°. idus Pebruarii, pontificatus nostri anno undecimo. 

Absehr. saee. 16 im Copialbuch des Klosters. 
VergL Potthast 8. 2098; Will II, 195, No. 528. 

**414. — Papst Gregor IX. bestätigt dem Kloster Eberbach alle von 
seinen Vorgängern ertheilten Privilegien und Freiheiten. — 
Im Lateran 1227 Mai 15. 

Datum Laterani, idus Maii, pontificatus nostri anno primo. 



Digitized by 



Google 



284 1227 Mai 15. — 1227 Juni 7. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 260, nach angeblichem Or. im St.-A.; hiernach Potihast 
No. 7902; Roth I, 54, No. 225. 

Die Bulle existiert jedoch nicht und liegt lediglich eine Verwechselung mit der im 
Or. erhaltenen Bulle des Papstes Gregor X. d. d. 1272 Mai 15 vor! 

415. — Embricho Fuchs von Rüdesheim tritt seinem Sohne E. den 

Thurm seiner Burg ab. 0. D. — Wörtlich eingerückt in die 

Bestätigungsurkunde des Erzbischofs Bigfrid IL von Mainz. 

— Mainz 1227 Juni 7. 

In nomine domini amen. Sifridus dei gratia sancte Maguntine sedis archie- 

piscopus. Tenore scripti presentis notum facimus universis, nos personaliter 

quoddam cyrographum a fideli nostro Embricone Yulpe de Rudinsheim editom 

perlegisse continens hunc tenorem: 

Omnibus in Christo bene viventibus tarn presentis quam futuri secoli 

hoc scriptum intuentibus clarescere cupimus, quod ego E. dictus Vulpis in 

Rudinsheim et uxor mea C. habito consilio omnium parentum et amicoram 

nostrorum contulimus turrim nostre domus procurandam sub forma conditionia 

E. filio nostro, ut ipso vivente nullus fratrum vel sororum eius quidpiam se 

habere in procuratione prefate domus constipent*). Statuimus etiam ins here- 

ditarium in vinetis Ulis, que site sunt in rinheldin, prefato filio nostro in 

supplementum, ita tarnen, ut de redditibus illis tarn turris custodibus quam 

ianitoris necessaria inde provideat b ). Jus igitur mancipii cum fratribus suis 

cedat sibi eque. Ipso igitur universe carnis viam ingresso, si uxorem dturit, 

liberos genuit, nil prorsus se iuris in prefata procuratione habere affirment, sed 

gradatim de fratre provectioris etatis in fratrem iuniorem iure prescripto cedat 

Id idem vero de sororibus fiat. Statuimus etiam, ut si quis heredum istorom, 

quod absit, partem prefate domus vendere voluerit, facta omnium communi 

heredum collecta decem marce cum merda canina sibi offerantur. Testes autem 

huius rei sunt: Gisilbertus Puer cum filiis suis, Hertwinus domicella, Cunradns 

de Foro, Meingotus, Theodericus Magnus, Cuno, Theodericus, Anshelmus de Bin- 

berc, Arnoldus, Hugo, Wignandus de Lorchi, Heinricus de Okinheim, Heinricus 

Rufus de Winkila et alii quam plures. 

Nos igitur ad heredum instantiam supradicti E. Vulpis confirmayimus factum 

suum sigillo nostro sub bonorum virorum testimonio roborantes, quorum hie 

nomina continentur: Wilhelmus prepositus saneti Mauritii, Fridericus camerariu» 

civitatis Maguntine, Hertwinus scultetus Pingwensis, Dietericus, Wicmannus, Glimo, 

Hertwinus Eselwecki et alii castreuses in Scharffinstein et alii quam plures. 

Datum Maguntie, anno domini M°.CC°.XXVn., VH idus Junii, pontificatus 

nostri anno XXYI. 

Or. in München. S. des Erzbisohofs in braunem W. an Pergamentstreifen. 

Abschr. (saeo. 15) Mainzer Bücher No. 21, Kreisarchiy "Wurzburg. 

Die Haupturkunde mit Fortlassung der Yidimation des Erzbisohofs gedr. Guden. I, 496. 

Wül n, 197, No. 544. 



*) So das Or., Quden. oonstipulent. 
b ) ianitoribus provideat (Juden. 



Digitized by 



Google 



1227 Juni 20. — 1227 September 22. 285 

416. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz schenkt dem Kloster Haina 
Güter, u. a. Weinberge zu Johannisberg. — Aschaffonburg 
1227 Juni 20. 

Sifridu8 dei gratia sancte Moguntine sedis archiepiscopus. Tenore scripti 
presentis innotescimus, quod nos moti zelo pietatis circa dilectam nobis ecclesiam 
de Indagine ad sustentationem ancillarum Christi et aliarum personarum die 
noctuque domino famulantium in eodem loco contulimus pia mente XTT. agros 
in campo, qui marchia nuncupatur, monasterio antedicto et duo iugera vinearum 
in monte, qui mons episcopi appellatur. Testes sunt: Gerboto maior prepositus 

Moguntinus, Beinherus decanus sancti Stephani, Heinricus vicedominus Asch 

et alii quam plures. Quod ut ratum permaneat, presens scriptum sigillo nostro 
fecimus roborari. 

Datum Aschaffenburg, XTT. kal. Julii, pontificatus nostri anno XXVI. 

Gedr. Guden. II, 48, mit der falschen Auflösung des Datums in 1226. 

417. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz bestätigt die von seinem 
Yorgänger Ruthard dem Kloster S. Alban gemachte Schenkung 
von Gütern zu Eltville und Steinheim. — Mainz 1227 September 22. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Sifridus dei gratia sancte Magunting 
sedis archiepiscopus universis, ad quorum audientiam vel conspectum presens 
scriptum pervenerit, salutem in omnium salutarL Pium esse decernitur et salubre, 
ut bonorum virorum actibus delectemur et eorum imitatione ft ) ad vitg gterng 
bravium promerendum feliciter provocemur. Reverendi itaque fratris nostri in 
Christo predecessoris nostri bone memorie Ruthardi archiepiscopi Maguntini cari- 
tatis imitari vestigia cupientes in villa Altevila et in Steinheim bona Wignandi 
quondam civis Maguntini, que idem zelo dei succensus ecclesie beati Albani apud 
Maguntiam donavit 1 ) ad sustentationem deo ibidem die noctuque famulantium 
personarum sub testimonio honestorum virorum, qui iam in domino requiescunt, 
nos similiter condonamus cum omni proprietate, utilitate, libertate ac servitio 
qualicumque ad nos pertinente sub eadem forma et eodem devotionis spiritu, 
quo predictus Ruthardus felicis memorie antecessor noster spe videlicet possidendi 
premium sempiternum sub anathemate inhibentes, ut nullus supradictam ecclesiam 
in predictis bonis gravare vel inquietare vel etiam huic nostre donationi presumat 
ausu temerario contraire. Quod qui fecerit, iram dei omnipotentis et indignationem 
beatorum Petri et Pauli apostolorum et beati Martini nostreque excommunicationis 
sententiam se noverit incursurum. Huius donationis testes sunt: domnus Sifridus 
Ratisbonensis episcopus, Gerbodo maior prepositus et prepositus sancti Petri, 
Cristianus decanus et prepositus sancti Victoris. Canonici maioris ecclesie Magun- 
tine: Symon, Adelungus, Lutdegerus cellerarius, Walterus, Folpertus, Henricus 
prepositus Pinguensis. De sancto Petro: Walterus decanus, Arnoldus scolasticus 
et Johannes cantor. De sancto Stephano: Reinherus decanus et Helwicus cantor. 



*) ad — imitaoionem Joann. 

») Yergl. die bezügliche ürk. von 1097, No. 146. 



Digitized by 



Google 



286 1227 September 22. - 1227 October 28. 

De sancto Victore: Arnoldus decanus et Arnoldus scolasticus. De gradibus: 
Burkardus decanus, Berwelfus cantor et Cunradus cellerarius. De sancto Johanne: 
Gozmarus decanus, Benedictus scolasticus et Godefridus cantor. Laici: Rupertus 
comes irsutus, Fridericus de Eelberowa camerarius Maguntinus, Embercho comes 
Reni et vicedominus, Wernherus frater suus*), Eberhardus de Turri, Meingotus, 
Cunradus Magnus, Helfricus, Embricho filius Didonis, Eberwinus de Svabach, 
Theodericus, Mengotus et fiertwicus milites de Scarpenstein, Stephen de Walteggen 
et alii quam plures tarn clerici, quam laici. 

Datum b ) Maguntie, anno dominice incarnacionis miflesimo.CC .XX°YII , 
X. kal. Octobr. 

Or. in München. 8. an rothgelben Seidensohnüren. 

Abschr. im Copialbuohe des Stifts S. Alban, im Ereisarohiye zu Würzbnrg; hiernach gedr. 
Joann. II, 759, vergl. 8. 375. 

Yon Bodmann 8. 77, 353 irrthümlioh als ungedruckt bezeichnet, 8. 546 unter Hinweigung 
auf den Druck bei Joann. citiert; yon Roth zweimal a) I, 8. 243, No. 21, b) 8. 283, No. 4 nach 
den Handschriften von Severus-Gamans auf der Un.-Bibl. zu Würzburg III, 63 regestiert und 
endlich II, No. 11 nach der unvollständigen Abschrift bei Eindlinger 137, 72 gedruckt. 

Scriba, Regg. III, 1309 irrig mit 1226; Will H, 197, No. 549. 

418. — Erzbischof Dietrich IL von Trier bestätigt den von einem 
Schiedsgerichte getroffenen Vergleich zwischen dem Erz- 
bischofe Sigfrid IL von Mainz und dem Stiftscapitel zu 
Limburg wegen der Wahl des Propstes und der Pfarr- 
kirchen zu Berge und in Limburg. — 1227 October 28. 

In nomine sancte et individue trinitatis. Theodericus dei gratia Trevirorum 
archiepiscopus. Eorum que ecclesie dei profectui expediunt et saluti perpetue 
soliditati favorabiliter intendentes ad noticiam universorum presencium ac futuronrm 
Christi fidelium, quibus exhibitum fuerit presens scriptum, cupimus pervenire, 
quod ordinacionem factam de parrochia in Bergen et parrochiali altari in Lim- 
purch ad commodum ecclesie Limpurgensis per viros honorabiles et discretos, 
videlicet Gerbodonem maiorem prepositum et Reinerum decanum sancti Stephani 
Maguncienses, Albertum maiorem decanum et Bupertum scolasticum Wormacienses, 
Alexandrum decanum et Sifridum canonicos Limpurgenses, quorum arbitrio 
commissa erat lis, que vertebatur inter venerabilem fratrem nostrum dominmn 
Sifridum archiepiscopum Moguntinum et capitulum Limpurgense super electione 
prepositure eiusdem, ratam habentes salvo per omnia iure archiepiscopi et archi- 
diaconi firmitudine solida confirmamus. 

Acta sunt hec anno dominice incarnacionis M°CC°XXVII, V*° kaleni 
Novembris. 

Or. im St.-A. Ton dem an einem Pergamentstreifen hangenden S. des Erzbischofs sind 
Bruchstüoke erhalten. 

Vergl. Götze, AnnaL XIII, 299, 314; Will H, 198, No. 551. 



») eins Joann. 
b ) Data Joann. 



Digitized by 



Google 



1227. - 1228 April. 287 

419. — Propst Friedrich und das Kloster Tiefenthal tauschen mit 
dem Kloster Eberbach Grundstücke bei Kiedrich. — 1227. 

Huius contractus testes sunt: Sifridus sculthetus et omnes scabini de Alta- 
villa, Cunradus de Wackernheim, Richardus filius Helngeri et frater suus Heln- 
gerus et Embricho frater eorum, Giselberthus et fratres sui, quibus persoluta est 
omnis iusticia et vinum testimoniale. De sanctimonialibus nostris: Edelindis 
magistra, Edelindis et Lipmudis de Altavilla, Agnes, Sophia de Wehene, Sophia 
de veteri monasterio et fiha Dudonis camerarii. 

Anno dominice incarnationis M°. CO . XXVll . 

Chirograph. Or. mit wohlerhaltenem 8. des Klosters Tiefenthal, Abbildung T. I, No. 3, 
im 8t-A. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 257. 

Yergl. Baer, Beiträge S. 69; Sauer, Lehnsbüoher der Herrsch. Bolanden S. 71, wo indessen, 
was schon im Oorrespondenzblatt 1882, No. 8, S. 64 oorrigiert wurde, Sophia von Weisenau 
irrthumlich mit einer gleichnamigen Aebtissin von Altmünster identifiziert ist. 

420. — 1227. 

„Von dem Erbach'schen Wizziggedinge heisst es ferner in 
einer ungedr. Urk. des S. Peterstifts zu Mainz vom J. 1227: „quibus 
sie peractis, ut predicitur, utrinque processum exstitit ad iudicium ville prenarrate, 
quod in vulgari dicitur wizzdntafdinc, coram sculteto, scabinis et hobariis, 
qui etc. a 

Bodmann S. 655. 

421. — Den Rheingrafen Embricho und Werner werden die Mark- 

genossenschaft und bestimmte Rechte in den Waldungen 

im Rheingau zugestanden. — 1228 April. 
Sciat longeva fidelium posteritas. Anno dominice incarnationis M . CC . XX V Ui., 
mense Aprili, in iudicio provinciali per sententiam definitum est unanimem, quod 
Embricho et frater eius Wernherus dicti ringravii per omnes silvas de Rinegowe 
plenam habeant communionem, sicut parentes sui habuerunt ab antiquo in eisdem. 
Item communi consilio statutum est, quod predicti ringravii villis superioribus 
bannum, id est wereholz, in predictis silvis, quando ipsis opportunum fuerit, sine 
consensu villanorum inferiorum indicere et eis forestarios et custodes, qui wald- 
pode dieuntur, instituere valeant et hoc obtinet in silvis, que circa Renum sunt. 
In cuius rei evidentiam testes, qui in iudicio aderant, hie subnotantur: Cunradus 
dapifer de Rinberc, Sifridus et Wigandus de Loricha, Gisilbertus Puer de Rudens- 
heim, Meingotus et Fridericus de Hatternheim, Heinricus Rufus de Winkelo, 
Embricho Grifenclouwe, Godefridus de Alta villa milites, Siboldus de Winkelo, 
Cunradus de Hatternheim, Wigandus de Eberbach, Sifridus de Altavilla, Mein- 
gotus de Waltaffa, Ernestus de Eitercho, Franco de Birestat sculteti, Heinricus, 
Embricho walpodo et alii quam plures fide digni 

Absohr. ex orig. von Schott in dem Urknndenbnohe zur Gesch. des Rheingräfl. Hauses; 
hiernach Abschr. Kindlinger's 137, 78. Ans letzterer Absohr. gedr. Roth II, 12; der ältere Druck 
bei Bodmann 8. 481, yergl. 307, 321, 333, 604, gibt die Zeugenreihe nicht vollständig. 

Yergl. Thudiohum, Hark- und Gauverf. 141. 



Digitized by 



Google 



288 1228. - 1228. 

422. — Frankfurt 1228. 

König Heinrich VIL bestätigt der Kirche zu Frankfurt den 
Besitz der derselben von seinen Vorgängern Carl dem Gr. und 
Otto verliehenen villecula nomine Kadelcamp (Kelkheim) in quadam 
nostra comecia sita. — — — — — — — — — — — — 

Datum Frankenvort, anno domini M°.CC°. XXVIII , indictione prima. 

Or. in München. An schmalen Pergamentstreifen hingt das zerbrochene Majestfttsaiegel 
in braunem W. 

Gedr. Würdtwein, Dioeo. Mog. U, 421; Boehmer, C. d. Moenofr. 8. 68; Huillard IH, 873; 
Böhmer, Regg. Mo. 8686. 

423. — Die Brüder Heinrich und Gerlach von Isenburg bestätigen 

dem Kloster Eberbach die von ihrem verstorbenen Yater 
verliehene Abgabenfreiheit des Klosterhofs zu Osterspai, 
das demselben von dem Bitter Rudolf geschenkte Märker- 
recht, die Befreiung von der Yogtei und der weltlichen 
Gerichtsbarkeit — 1228. 
Zeugen : Erkinbertus abbas Eberbacensis, Cänradus imperialis aule notarius, 
Ingrammus dapifer noster, Karolus, Rudingerus, Embrico scfiltetus noster. Affuerunt 
fratres etiam eiusdem curie: Adolfus, Arnoldus et Wernerus. 

Acta sunt hec anno incarnationis dominice M°. CC°. XX V 11(1). 

Or. im Bt-A. Mit wohlerhaltenem Reitersiegel Heinrichs von Isenburg. 

Absohr. OcuL mem. H, 77. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 268; derselbe bemerkt: „Der Schreiber hat den letzten Strich 
von Vm (in der Datierung) vor dem Punkt selber gelöscht; das Datum wird dem 25. Marx, mit 
dem in der Trierischen Diözese das neue Jahr anfing, ganz nahe fallen; also Anfangs 1228*. 
Dennoch aber gibt er im Regest das Jahr 1227 an. 

424. — Der Reichsnotar Conrad, Schultheiss, Schöffen und Bürger 

zu Boppard bekunden, dass Sifridus de Overspeia und seine 
Söhne dem Kloster Eberbach zwei von Embricho, Heinrich, 
Conrad und Embricho von Greifenclau lehnrührige Wein- 
berge in der Gemarkung von Osterspai bei Gendringen und 
Dinkholder in der Nähe der Klostermühle daselbst für 
60 Mark verkauft haben, nachdem die Lehnsherren, welche 
durch Embricho und Embricho von Greifenclau auf ihre 
Rechte Yerzicht leisten, durch Ueberweisung von Wein- 
bergen am linken Rheinufer zu Oberspai entschädigt 
sind. — 1228. 

Unter den Zeugen de Osterspeia et de Overspeia: Rudingerus sacerdos, 

Heinricus sculthetus, Folmarus miles u. a. ; de Milne Marquardus et Diemo 

frater eius. De fratribus nostris in Ebirbach: Cunradus cellerarius, Bernhelmus 
notarius, frater Berthramus, frater Gerhardus argentarius et frater Adolfus. 
Anno dominicg incarnationis millesimo ducentesimo vicesimo YHI . 

Or. mit wohlerhaltenen 8. der Stadt Boppard und des Kotars Conrad im St-A. zu Coblenz. 

Auszug bezw. Absohr. Ooul. mem. I, 123, n, 77. 

Gedr. Baer, Beitrage n, 280; Rössel, Eb. Ü.-B. 1, 268; Beyer m, 289. YergL Bodmann S. 876. 



Digitized by 



Google 



1229 Januar 27. - 1229 Februar 20. 289 

425. — Bischof Sifrid von Regensburg bekundet, dem Rheingrafen 
Embricho, seinem Bruder, 168 Mark zu schulden und ver- 
schreibt demselben hierfür verschiedene Gefälle, u. a. zu 
Kiedrich, Walluf, Bodenthal und Reichartshausen. — 
1229 Januar 27. 
In nomine domini amen. Nos Sifridus dei gratia Ratisponensis ecclesie 
episcopus hoc scripto recognoscimus et presentibus publice profitemur*), quod 
nobilis vir Embricho comes Reni, germanus noster carissimus, cum consensu 
uxoris sue Alheidis nobis has subnotatas pecunie summas in necessitatem nostram 
dederit expendendas. Primo persolvit nobis XX. marcas bonorum denariorum, 
quando ex Alsatia a Friderico rege Romanorum venimus. Item solvit nobis 
XXXX. marcas, quas Henrico Danzfus pro equo dextrario dedimus. Item con- 
cessit nobis in Pinguia XXY. marcas, cum nobiscum in monte sancti Ruperti 
fuit. Item solvit nobis XXY. marcas, cum apud Moguntiam puerum sororis 
nostre ex sacro fönte suscepimus. Item dedit nobis XLIU. marcas, quando cum 
fratre nostro Wernhero Wormatie apud imperatorem fuimus. Item solvit famulo 
nostro XY. marcas. Hanc summam centum et sexaginta octo marcas valentem 
fratri nostro predicto debemus et ut pro hac etiam solutionem accipiat paratam, 
omnes reditus nostros in Eetercho, X. maltra siliginis in Waldaffa, tria plaustra 
vini ex vineis quoque nostris in montecedale iuxta Pinguiam, duo ex Budendale, 
YI. marcas in Richardeshusen, YHI. solidos in Alginsheim et ceteros census in 
diversis curiis nostris ad XXY. marcas estimatos annuatim et tamdiu recipiat, 
quousque predicte centipi et sexaginta octo marce denariorum ex prefatis bonis 
et censibus persolute fuerint integraliter. In cuius rei testimonium hanc litteram 
conscribi et sigilli nostri munimine roborari fecimus. Testes sunt: Wilhelmus 
prepositus sancti Mauricii, Arnoldus capellanus noster, Wernherus de Bolanden, 
Stephanus de Waldecke, Arnoldus Rufus, Conradus Magnus et alii quam plures. 
Acta sunt hec anno dominice incarnationis M.CC.XXVJLLLI., YI. kal. PebruariL 

Abschr. von Schott in dem Urkundenbuohe zu seiner Gesch. des Rheingräfliohen Hauses, 
hiernach Abschr. von Eindlinger 137, 74. 

Gedr. Mittelrh. Ü.-B. III, 292 aus der Abschr. Eindlinger's. 

426. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz bezeugt, dass nach dem 
von dem Mainzer Dompropst gefällten Urtheile der Ritter 
Simon von Rüdesheim zu Gunsten des Stifts S. Simeon zu 
Trier auf die Yogtei über den Hof zu Schierstein verzichtet 
hat. — Mainz 1229 Februar 20. 
Acta sunt hec anno ab incarnacione domini M°. CC°. XX . V ULI 10 . Datum 

Maguntie X. kal. Marcii. 

Or. im 8t.-A. An roth und gelben Seidenschnüren hängen die S. des Erzbischofis, des 
Dompropstes Gerbodo und des Domoapitels, ersteres zerbrochen, die beiden letzten erhalten. 
Gedr. Rössel, Eb. Ü.-B. I, 266. 
Vergl. Goerz, Mittelrh. Regg. H, 1899; Will II, 201, No. 575. 



») Kindlinger und nach ihm der Druck falsch protestamur. 
Codoc dipL Kam. I,i. 19 



Digitized by 



Google 



290 1229 März 10. — 1229 Mai 10. 

427. — Papst Gregor IX. befiehlt dem Erzbischofe und der Geist- 
lichkeit des Erzstifts Cöln, das Kloster Eberbach und 
dessen Besitzungen zu schützen. — Perusia 1229 März 10. 

Datum Perusii, VI. idus Marcii, pontificatus nostri anno secundo. 

Or. im St.-A. Bulle an roth-gelber Seidenschnur wohlerhalten; Diekamp No. 32. 

Abschr. Ocul. mem. II, 3. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 266; vergL Baer, Gesch. von Eberbach II, 7 ; Potthast No. 835*. 

Wiederholung der Bulle des Papstes Honorius HI. d. d. 1223 Januar 17, No. 386. 

428. — Papst Gregor IX. beauftragt die Erzbischöfe von Mainz und 
Trier, sowie den gesammten Clerus beider Kirchenprovinzen 
mit dem Schutze des Klosters Mariaehausen. — Perugia 1229 Mai 10. 

Gregorius episcopus servus servorum dei. Venerabilibus fratribus Moguntino 
et Treverensi archiepiscopis et eorum suffraganeis et dilectis filiis abbatibus, 
prioribus, decanis, prepositis et aliis ecclesiarum prelatis per Maguntinam et 
Treverensem provincias constitutis salutem et apostolicam benedictionem. Bon 
absque cordis dolore et plurima turbacione didicimus, quod ita in plerisque 
partibus ecclesiastica censura dissolvitur et canonice sentencie severitas enervatur, 
ut viri religiosi et hü maxime, qui per sedis apostolice privilegia maiori donati 
sunt übertäte, passim a malefactoribus suis iniurias sustineant et rapinas, dum 
vix invenitur, qui congrua Ulis protectione subveniat et pro fovenda pauperum 
innocencia se murum defensionis opponat. Specialiter autem dilecte in Christo 
filie magistra et sorores monasterü in Ulnhusen Cisterciensis ordinis Moguntine 
diocesis tarn de frequentibus iniuriis, quam de ipso cottidiano defectu iusticie 
conquerentes universitatem vestram ütteris pecierunt apostoücis excitari, ut ita 
videücet contra malefactores earum prompta debeatis magnanimitate consurgere, 
quod ab angustüs, quas sustinent, et pressuris vestro possint presidio respirare. 
Ideoque universitati vestre per apostoüca scripta mandamus atque precipimus, 
quatenus ülos, qui possessiones vel res seu domos predictarum sororum vel 
hominum suorum irreverenter invaserint aut ea iniuste detinuerint, que predictis 
sororibus ex testamento decedencium reünquuntur ßeu in ipsas sorores contra 
apostolice sedis indulta sentenciam excommunicacionis aut interdicti presumpserint 
promulgare, vel decimas laborum de possessionibus habitis ante conciüum generale, 

quas propriis manibus seu nutrimentis animaüum ipsarum spretis apostolice 

sedis privüegüs extorquere monicione premissa, si layci fuerint, publice candelis 

accensis singuü vestrum in ecclesiis vestris excommunicacionis sentencia 

percellatis. Si vero clerici vel canonici reguläres seu monachi fuerint, eos appella- 
cione remota ab officio et beneficio suspendatis neutram relaxaturi sentenciam, 
donec dictis sororibus plenarie satisfaciant et tarn layci, quam clerici seculares, 

qui pro violenta manuum iniectione vel ipsarum aliquam anathematb 

vinculo fuerint innodati, cum dyocesani episcopi ütteris ad sedem apostolicam 
venientes ab eodem vinculo mereantur absolvi. 

Datum Perusii, VI. idus Man, pontificatus nostri anno tercio. 

Abschr. saec. 14 eines 1336 Juli 26 von den Mainzer Richtern vidimirten Transsumts im 
Copialbuche des Klosters, stellenweise beschädigt; Ausstellungsort und Datum konnte aus dieser 
Vidimation, in welcher Papst Gregor IX. als Aussteller genannt wird, sieher ergänzt werden. 



Digitized by 



Google 



1290 vor September 9. — 1291 um Januar 18. 291 

429. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz bestätigt dem Kloster 
Eberbach den Besitz des Anwachses der Rheinaue bei dem 
Hofe Dreiser — Scharfensteln 1230 vor September 9. 

Testes apponentes, quorum hec sunt nomina: Fridericus de Eelberouwe 
camerarius noster, Teodericus de Scarphenstein, Meingotus Staanghe, Hertwicus 
Eselwecke, Bertoldus Clime, Rimundus abbas in Everbach, Willelmus monachus 
et alii quam plures. 

Actum anno domini M.CC.XXX., in Castro nostro Scarphenstein. 

Or. im Bt.-A. Das an einem Pergamentstreifen angehängte S. ist verloren. 

Absohr. Ooul. mem. II, 90. 

Gedr. Baer, Beiträge H, 282; Rössel, Eb. U.-B. I, 270. Vergl. Wffl U, 204, No. 602. 

Baer a. a. O. maoht es wahrscheinlich, dass die Urk. noch dem Erzb. Sigfrid II. angehört. 

430. — Die Grafen Heinrich und Rupert von Nassau schenken dem 
deutschen Orden die Kirche zu Oberlahnstein, den Hof 
Neuhof, Geldrenten und Hörige. — 1230. 

In nomine sancte et individue trinitatis. H. et R. fratres comites de Nassowen 
omnibus hoc scriptum inspicientibus salutem eternam. Quociens aliquid agitur, 
cuius memoria in posteris haberi desideratur, necesse est, ut id quod agitur 
scripti testimonio roboretur. Utilia enim sunt scripturarum testimonia, que 
emergentibus occurrunt calumpniis et rei geste seriem immutabili declarant 
veritate. Proinde notum sit tarn futuris quatn presentibus, quod predicti H. et R. 
communi consensu in remedium animarum suarum sancte Marie et domui theu- 
tonice dederunt ecclesiam in Hoverlonsteine cum omnibus appenditiis et eo iure 
servandam quo hactenus est servata. Insuper ego Robertus curtem que dicitur 
Newenhove et redditus de mea proprietate ad estimationem XXY. marcarum, 
litones eciam, quos emi a Borkardo burgravio de Maidebork, sancte Marie et 
predicte domui perpetuo iure possidendos assignavi. 

Acta sunt hec anno dominice incarnacionis millesimo ducentesimo tricesimo. 

Nach dem Or. gedr. Hennes, Grafen von Nassau S. 224, Cod. dipL ord. Teut I, 91. 

4SI. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz bekundet, dass der 
frühere Pfarrer Reinardus zu Hoenstat in seiner Gegenwart 
die früher an das Kloster Eberbach gemachte Schenkung 
erneuert habe. — 1231 um Januar 18. 

Testes autem sunt: Ditherus comes de Katzenellenbogen, Hartradus deMeren- 
berc, Giselbertus et Cünradus milites de Rudensheim et quidam ex castrensibus 
in Scarphenstein, Rimundus abbas, Wigandus prior, Erkenbertus quondam abbas 
et Hertwicus monachus in Everbach et alii quam plures. 

Actum anno domini M°.CC°.XXXI ., pontificatus nostri anno primo. 

Or. im St.-A. Mit dem an Pergamentstreifen gehängten wohlerhaltenen Eleotensiegel des 
Erzbischofs. 

Gedr. Rössel, Eb. Ü.-B. I, 275. 
Abschr. Ocul. mem. II, 21. 
Will II, 212, No. 8. 

19* 



Digitized by 



Google 



292 1231- Januar 18. - 1231 Januar 23. 

Nach den Zeugen ist die Urk. gleichzeitig mit den folgenden ausgestellt; ausserdem ist 
dieselbe von demselben Schreiber wie diese geschrieben. Yergl. auch Baer, Gesch. ron Eber- 
bach I, 631, Note 11. 

432. — Erzbischof Sigfrid III. Ton Mainz befreit die Güter des 
Hospitals des Klosters Eberbach zu "Winkel von Abgaben. 

— Eberbach 1231 Januar 18. 

Testes vero sunt: Dittherus comes de Katzenellenbogen, Bimundus abbas 
in Everbach, Budolfus noster capellanus, Hertwicus Eselwecke, Wienandus et 
Bertoldus Glimo castrenses de Scarphenstein, Embrico subcellerarius, Heroldus 
magister hospitum, Burchardus provisor in hospitali pauperum et alii quam plurea. 

Datum Everbach, anno incarnationis dominice M°.CC°.XXXI ., pontificatus 

nostri anno primo, XV. kal. Februarii. 

Or. mit dem im Ganzen gut erhaltenen S. des Erzbischofs im 8t.-A. 

Abechr. Oc. mem. II, 19. 

Gedr. Bodmann 8. 191; Rössel, Eb. U.-B. I, 273. Will H, 212, No. 9. 

433. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz befreit die zur Elemosyn 
der Klosterpforte zu Eberbach gehörigen Güter zu Eetrike 
von Abgaben. — Eberbach 1231 Januar 18. 
Datum Everbach, anno incarnationis dominice M°.CC°. XXX. I ., pontificatus 

nostri anno primo, XY. kal. Februarii. 

Or. mit wohlerhaltenem S. des Erzbisohofs im St.-A. 
Abschr. Ocul. mem. II, 19. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 274. Will H, 212, No. 10. 

Die nachfolgende Urk. des Erzbischofs Christian II. d. d. 1249 August 20 ist wörtliche 
Wiederholung dieser. 

434. — Eonig Heinrich VII. bekundet, dass der Rheingraf Embricho 
zu Gunsten des Grafen Heinrich von Nassau auf seine 
Ansprüche an den Richolf eßforst bei Bleidenstatt ver- 
zichtete und demselben das halbe Nutzungsrecht unter 
Vorbehalt des ihm zustehenden Eigenthumsrechts gestattete. 

— Worms 1231 Januar 23. 

Heinricus dei gratia Romanorum rex semper augustus. Ad regale nostrum 
spectat officium, ut diutumas et pertinaces contentionum materias inter fidelea 
regni nostri exortas equo iuris ordine dirimamus aut per modum amicitie compla- 
nemus, ne indies in maiores degenerent offensiones. Hinc notum esse volumus, 
quod dilectus fidelis noster Embricho ringravius coram nobis constitutus ad 
instantiam Heinrici comitis de Nassawe renunciavit omni discordie et actioni, 
quam habebat contra eundem comitem super quadam silva in terminis illorum 
de Blidenstat, que dicitur Richolfesforst, et firmiter promisit, quod dictus comes 
Heinricus et eius heredes pro parte*) dimidia ligna, glandes b ) aut aliud prout 



*) Roth liest unrichtig tempore. 

b ) glandes, ligna irrig die zweite Abschrift Kindlinger's und nach dieser die Drucke bei 
Böhmer und R. 



Digitized by 



Google 



1231 März 15. — 1231 Ootober 29. 293 

voluerint commodum in eadem silva percipiant absque ullo impedimento excepta 
proprietate, que dicto ringravio et suis heredibus maneat salva et omni tempore 
reservata. Ut autem hec firma sint et inconvulsa, presens scriptum sigillo maiestatis 
nostre corroborari fecimus in testimonium super eo. 

Datum apud Wormatiam, anno dominice incarnationis millesimo ducentesimo 
trigesimo primo, X. kalend. Februarii, indictione IY. 

Testes sunt: Sifridus archiepiscopus Moguntinus, Heinricus Wormatiensis 
episcopus, Sifridus Batisponensis episcopus, Cunradus comes silvestris, Heinricus 
comes de Didesse, Wernherus de Bolanden et alii quam plures. 

Abschr. von Schott in dem Urkundenbuche zu seiner Gesch. des Rheingräfl. Hauses, 
hiernach die Abschr. von Eindlinger 137, f. 75 und 183. 

Nach letzterer Abschr. gedr. Böhmer, Act. Imp. No. 327; Roth II, 13 mit unrichtigem 
Regest, in welchem ausserdem der König als Heinrich Tl. aufgeführt wird. 

Tergl. Huillard HI, 442; Will II, 213, No. 15; Böhmer-Ficker, Regg. No. 4184. 

435. — Kloster Eberbach tauscht mit Hertwig Eselweke Grund- 
stücke. — 1231 März 15. 

Concambiüm fecimus cum Hertwico Eselweke et dedimus ei unum iurnalem, 
qui dicitur Nibelungestuke, que vinea attinebat Treise. De qua solvet annuatim 
V. denarios ad censum. Compromissum etiam fuit, quod in fine eiusdem vinee 
viam nobis per eam dabit conpetetentem, ut ad alias vineas nostras accessum 
habere possimus. Nos autem ab eo accepimus iurnalem penitus incultum x in 
Hargarden, qui conterminalis est Cunrado de "Wisbaden et habet duos arbores 
sibi contiguas, qui dicuntur spirboum, qui non solvit censum. Preterea dedit 
nobis iurnalem, qui ascendit de rivo sursum et tangit stratam transeuntem per 
vineam Steinberc, quem quondam colebat Sifridus dictus Burref, de quo solvemus 
annuatim X. denarios*). Testes: Gerhardus cellerarius, Hertwicus, Helwicus 
magister nove curtis, Hertwicus, Eberhardus conversi. 

Actum anno gracie M.CC.XXXI., in yigilia palmarum. 

OcuL mem. I, 18 b. Eintragung von einer Hand saec. 13. Gedr. Roth III, 322 mit mehreren 
Fehlern b ). 

436. — Der Domdechant Christian und ein zweiter Domcanonikus 

zu Mainz entscheiden den Streit zwischen dem Kloster 

Rupertsberg und dem Pfarrer zu Niederwalluf wegen 

des Yerleihungsrechtes über die dortige Kapelle. — 1231 

October 29. 

Cristianus dei gracia decanus maioris ecclesie et Sifridus de Aldenburc, 

eiusdem ecclesie canonicus in Moguntia, omnibus presentem paginam inspecturis 

salutem in Christo perpetuam. Ad universitatis vestre noticiam cupimus pervenire, 

quod cum causa super capella in Waldaffen sita inter conventum sanctimonialium 

sancti Ruperti in Pinguia et Johannem plebanum in Waldaffen coram iudicibus 

sancte Moguntine sedis diutius questio yerteretur, mediantibus honestis viris utraque 



») Die "Worte de quo — denarios sind von anderer Hand durchstrichen und ist dazu ver- 
merkt „hos vero non solvimus". 

b ) Statt magister nove curtis z. B. „monasterii noverci". 



Digitized by 



Google 



294 1231. - 1232 Januar 16. 

pars in nos tanquam in arbitros conpromisit fide data firmiter promittendo, arbitrio 

nostro stare et remota qualibet occasione et appellatione, que ordinaremus in 

predicta causa, firmiter observare. Nos igitur cause meritis diligenter inspectis 

inter eos sie duximus statuendum ita videlicet, quod dictus Jo. plebanus in 

Waldaffen et quilibet eius successor ipsam capellam a conventu reeipiet memorato 

et eam in divinis obsequiis et luminaribus procurabit. Dictus vero conventus 

anniß singulis eidem plebano Tel eius successori in festo beati Martini preeentabit 

decem solidos Moguntinos. Testes huius facti sunt: Adelungus subeustos maioris 

ecclesie, "Waltherus de Escheburnen, prepositus Ludegerus, Ebberhardus de Lapide, 

Enunercho de Bobardia, Didericus de Stalenken canonici Moguntini et alii quam 

plures. Ut autem, que predicta sunt, inviolabiliter observentur, presentem paginam 

conscribi et sigillis nostris feeimus roborari. Ego vero Sifridus de Aldenburc, quia 

proprium sigillum penes me non habui, sigillo prepositi Ludegeri usus fui. 

Actum anno incarnationis dominice M°.CC°.XXXI ., quarto kaL Novembris. 

Or. im St.-A. Beide 8. fehlen. 

Gedr. Bodmann S. 832. Yergl. No. 304. 

437. — Gotfrid von Eppenstein schreibt seinen Burgmännern zu 

Braubach, dass er dem Kloster Eberbach die Erweiterung 

seiner dortigen Weinberge nach einer bestimmten Richtung 

hin erlaubt habe und befiehlt, das Kloster im Besitze 

derselben zu schützen. — 1231. 

Datum anno domini M°.CC°.XXXI°. 

Or. mit wohlerhaltenem Reitersiegel Gotfrida von Eppenstein an grünen Seidenschnuren. 
Gedr. Rössel, Eh. Ü.-B. I, 276. 

438. — 1231. 

Der Bheinpfalzgraf Otto belehnt angeblich einen Grafen 

von Katzenelnbogen mit Braubach. 

Trithem. Geneal. Bavar. 8. 110; Chron. Sponh. 8. 269; Chron. Hirsang. I, 544. Freher, 
Origg. PaL C. X. Tolner, Hist. Pal. 37, 97. 
Vergl. Wenck, Hess. L.-G. I, 351. 

439. — Rheingraf Embricho vom Stein überträgt auf Bitte seines 

Bruders, des Bischofs Sifrid von Regensburg, gegen eine 
Entschädigung dem Stifte S. Stephan zu Mainz eine Rhein- 
insel bei Geisenheim. — 1232 Januar 16. 
Emercho ringravius dictus de Lapide omnibus hoc scriptum yisuris volumus 
declarari, quod cum insula opposita Gisenheim, cuius proprietas ad ecclesiam beati 
Stephani Maguntie pertinere dinoscitur, in divisione sortis in nostram cessit 
portionem, dominus et frater noster Sifridus Ratisponensis episcopus et imperialis 
aule cancellarius ad petitionem dominorum predicte ecclesie inclinatus et pro 
remedio anime sue et matris nostre cum omni instantia petivit, ut dietam insulam 
dictis dominis saneti Stephani absolutam relinqueremus, Hermanno de Armesheim 
procuratori suo iniungeus, ut nobis de ipsius domini episcopi reditibus, qui sibi 
in hereditatem cesserant, restaurum competens assignaret. Nos vero petitioni 



Digitized by 



Google 



1232 Januar 16. — 1282 vor Januar 18. 295 

domini et fratris nostri prout decuit annuentes predictam insulam predictis dominis 
sancti Stephani liberam et absolutam cum consensu uxoris nostre Adelheidis 
relinquimus omni iuri, quod in ea habuimus vel videmur habere, penitus renun- 
ciantes. Dictus quoque Hermannus pro restauro eiusdem insule VJLJJL a ) maldra 
annone de rebus dicti domini episcopi fratris nostri in Undenheim et Nordenstatt 
sitis de consilio Friderici de Vendirsheim, scriptoris domini episcopi, et Herraanni, 
plebani in Gisenheim, Henrici Galli et Henrici de Spurchenheim nobis, sicut ab 
ipso domino episcopo fratre nostro acceperat in mandatis, perpetuo assignavit et 
predicti domini census videlicet XXVII. uncias, quas in eadem insula solvere 
negleximus, absolutos dimiserunt. Si vero nos vel aliquis ex parte nostra pre- 
dictos dominos in eadem insula molestare attemptaverint, predictas XXVII. uncias 
eisdem dominis reddere teneamur et ipsi nihilominus ipsam insulam absolutam 
habebunt. In cuius rei evidentiam presentem paginam sigillo nostro fecimus 
communiri. Testes simt hii: Stephanus de Waldecke, Gerhardus de Pinguia, 
Wolfwinus de Foro, Ortlibus de b ) Buneda milites, Arnoldus scultetus et filius 
suus Arnoldus, Cuonradus de Appenheim, Arnoldus de Rotinberc et Wernerus 
cognatus eius, Conradus Magnus, Wider oldus, Meingotus Suse, Luprandus de 
Gysenheim, Johannes de Gysenheim et alii quam plures. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis M.CC.XXXTT., XVII. kal. Febr. 

Absohr. von Schott in seinem Urkundenbuohe zur Gesch. des Kheingr. Hauses, hiernach 
Kindlinger 137, 76. 

Gedr. Joann. II, 532. 

Scriba m, Ho. 1340 irrig mit Januar 17. 

Bodmann übersah den Druck, wenn er S. 312 aus „ungedr. Urk." (Schott!) Luprand und 
Jon. Ton Geisenheim anfuhrt. 

MO. — Erzbischof Sigfrid IIL von Mainz schenkt dem Kloster 

Mariaehausen ein Rodland im Eammerforst zu seiner 

Memorie. — 1232 vor Januar 18 *)• 

In nomine sancte et individue trinitatis amen. Sifridus dei gracia sancte 

Maguntine sedis archiepiscopus. Omnibus tarn presentibus quam futuris intuentibus 

presens scriptum salutem in eo qui est salus. Ne, quod memoria indiget, obli- 

vioniß rubigine dissolvatur, notum esse volumus in perpetuum, quod nos novale, 

quod maioris appellatur 8 ), situm iuxta TJlinhusen adiacens novali, quod bone memorie 

patruus et antecessor noster conventui in Ulinhusen donaverat, eidem conventui 

dedimus libere et cum omni integritate iuris sui, ut perpetuo memoria nostri et 

omnium successorum nostrorum habeatur. Ut igitur hoc pie donationis factum 

finnum permaneat, quominus etiam calumpniari valeat in futuro, presentem cedulam 

conscribi iussimus et sigillo nostro roborari. Testes autem donationis huius sunt 

hii: Burchardus sancte Marie ad gradus decanus, Budolfus canonicus sancti 



*) VII Joann. 
b ) in Joann. 

l ) Das Monatsdatum nach Will. 

*) meyroch in der folgenden Urk. desselben Erzb. von 1241 Juli 18. Zur Sache vergl. 
die Bemerkungen zu dieser Urk., sowie zu der Urk. No. 360, 



Digitized by 



Google 



296 1232 vor Januar 18. — 1232 November 3. 

Stephani, Symon scriptor Maguntinus clerici nostrL Laici : Embrico Vulpis, Cun- 
radus filius Gißelberti de Rudensheim, Giselbertus de "Wormacia et alii quam 
plures ministeriales nostri fide digni. 

Actum anno incarnacionis dominice M .CC°.XXX°. secundo, pontificatus 
nostri anno primo, indictione quinta, regnante gloriosissimo imperatore Friderico. 

Abschr. saec. 13 im Copialbuche des Klosters. Nach „alter" fehlerhafter Abschr. gedr. 
Roth n, 13. Vergl. Will II, 216, No. 37. 

441. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz bestätigt dem Capitel und 
besonders der Dechanei des Stifts S. Georg zu Limburg den 
Besitz der Pfarrkirchen zu Bergen, Limburg und Neuen- 
kirchen, sowie der vom Propste Hermann geschenkten Güter, 
bestimmt, dass die Aemter der Propstei fortab nicht mehr 
an Laien vergeben werden sollen und setzt den von den 
Pröpsten bei ihrem Amtsantritt zu leistenden Eid fest 
Mainz 1232 November 3. 
Sifridus dei gracia sancte Maguntine sedis archiepiscopus omnibus Christi 
fidelibus presentem paginam inspecturis salutem in domino perpetuam. Donacionee 
ecclesiis liberaliter factas pia nos decet provisione munire, ne malignorum insidiis 
avocentur ab eis, que pia devocio fidelium ipsis duxerit largienda. Proinde iustis 
peticionibus Limpurgensis ecclesie annuentes beneficia et reditus, quos ad melio- 
racionem prebendarum suarum et decanie eam invenimus assecutam, de consensu 
tocius capituli nostri et Eberbardi, nunc prepositi Limpurgensis, firmiter habere 
volumus et perpetuo possidere ea ipsi nichilominus confirmacionis nostre muni- 
mine roborantes singula specialiter exprimendo. Ecclesiam in Berge et parrochiaJe 
altare infra muros oppidi eiusdem in Limpurc, que cedent stipendiis fratrum. Item 
ecclesiam in Nukirke, que pertinebit decanie. Item bona que Hermannus quon- 
dam Limpurgensis prepositus contulit ecclesie, que partim decanie, partim fratribus 
cedent, sicut ab eodem capitulo extitit ordinatum. Officia quoque prepositure, 
que in manibus laicorum sunt, ab eis volumus abstrahi et de cetero laicis non 
conferri. Statuimus eciam, quod prepositi, qui pro tempore fuerint, in sue insti- 
tucionis inicio iuramentum prestent presentibus eis, quos ad hoc capitulum desti- 
naverit Limpurgense, quod res ecclesie neque vendent neque obligabunt neque de 
novo aliquatenus infeodabunt et distracta pro viribus recuperabunt, prebendas 
eciam fratribus modo debito ministrabunt. Nulli ergo omnino hominum liceat, 
hanc paginam nostre confirmacionis et ordinacionis infringere vel ei ausu temerario 
contraire. Quod qui presumpserit, indignacionem dei omnipotentis et beati Martini 
se noverit incursurum et districtione nichilominus ecclesiastica severius puniendum. 
Datum Maguncie, presentibus universo capitulo nostro et dicto Eberbardo 
preposito Limpurgensi, quorum et sigillis presentem paginam duximus consig- 
nandam, presentibus et aliarum ecclesiarum prelatis, Walthero decano, Arnoldo 
scolastico sancti Petri, Arnoldo decano et toto capitulo sancti Yictoris Maguntini, 
Wigando decano et toto capitulo Limpurgensi, anno domini M°.CC°. XXXII ., HI , 
nonas Novembris, pontificatus nostri anno secundo. 



Digitized by 



Google 



1232 November 3. — 1232 November & 297 

Or. im 8t.-A. Von den angehängten drei S. ist das des Domcapitels in beschädigtem 
Zustande erhalten. 

Yergl. Götze, die Georgenkirche zu Limburg, Annal. XIII, 246, 300, 311. — Die Lebens- 
zeit des hier erwähnten Propstes Hermann ist urkundlich nicht zu bestimmen, vergl. daselbst 
8. 30& Bei Will II, 222, No. 72, 73 zweimal regestiert. Dass die Formel des Eides der Pröpste, 
welche Götze a. a. Orte S. 311 aus einer Aufzeichnung des Propstes Cuno von Metzenhausen 
1533—1563 mittheilt, die vom Erzbischof Sigfrid bei dieser Gelegenheit festgesetzte sei, wie Will, 
a. a. 0. No. 74, dieses annimmt, ist weder von Götze behauptet, noch überhaupt zu erweisen. 

442. — Erzbischof Sigfrid III. bestätigt Eberhard von Isenburg 

als Propst von Limburg, obwohl dieser nicht, wie es das 

Herkommen verlangt, dem Domcapitel zu Mainz angehört, 

verwahrt sich aber gegen jedes hieraus herzuleitende 

Praejudiz. — Mainz 1232 November 3. 

Sifridus dei gratia sancte Maguntine sedis archiepiscopus. Omnibus, ad 

quos presens scriptum pervenerit, perenniter salutem in Christo perpetuam. Ne 

quod pro necessitate temporis factum esse dinoscitur, trahatur a posteris in 

exemplum, universitati vestre dignum duximus declarare, quod licet in favorem 

tarn nostre, quam Limpurgiensis ecclesie fuerit introductum, quod archiepiscopi 

Maguntini tantum de gremio Maguntine ecclesie firatres capitulares Limpurgiensi 

ecclesie prepositos debeant assignare, nos tarnen Eberardo de Tsenburc, fratri 

nondum capitulari Maguntino, temporis necessitate inspecta de consensu dictarum 

nostre et Limpurgiensis ecclesiarum Limpurgiensem contulimus preposituram 

volentes, ut ex hoc facto nostro nullum preiudicium memoratis ecclesiis in 

posterum generetur. 

Actum anno domini M .CC°.XXXn ., tercio nonas Novembris, pontificatus 
nostri anno secundo. 

Testes : Waltherus decanus, Arnoldus scolasticus sancti Petri, Arnoldus decanus 
sancti Victoria, Godefridus cantor sancti Johannis, Budolfus plebanus sancti Quin- 
tini Maguntini; Adelbertus Rapa, magister Johannes canonici Wormatienses. Layci: 
Heinricus et Gerlacus fratres de Ysenburc, Wigandus, Heinricus et alii quam plures. 

Or. in München. S. des Erzb. in zinnoberrothem W. an rother Seidenschnur zerbrochen. 

Abschr. im Lib. reg. eocl. Mog. No. 1. 

Gedr. Joann. II, 873; Severus, Parrooh. Mog. 17; Mainzer Monatssohr. von geietl. Sachen 
1788, No. 22; Fischer, Geschlechtsregister d. H. Isenburg II, 85 mit dem J. 1233. 

Vergl. Goerz, Mittelrh. Regg. II, 2076 (nach Fischer mit 1233); Goetze, Annal. XIII, 299; 
Hillebrand im Osterprogramm des Gymnasiums zu Hadamar 1883; Will n, 222, No. 71. 

443. — Dechant Wigand und das Capitel des Stifts S. Georg zu 

Limburg erklären, dass nur dem Erzbischofe von Mainz das 

Recht der Ernennung ihres Propstes, und zwar aus dem Schosse 

des Mainzer Domcapitels, zustehe. — Mainz 1232 November 3. 

Wigandus decanus totumque capitulum ecclesie Limpurgiensis. Notum sit 

omnibus, ad quos presens scriptum pervenerit, quod nos coram venerabili domino 

nostro Sifrido, sancte Maguntine sedis archiepiscopo, et suo capitulo prelatisque 

ecclesiarum ac aliis bonis et honestis Maguntie constituti unanimiter et sponte 

recognovimus, nil iuris in electione Limpurgiensis prepositi nos habere, sed eum 



Digitized by 



Google 



298 1232 November 3. — 1232 November 3. 

sine contradictione qualibet nos debere recipere, quem dictus dominus archiepis- 

copus et sui successores de gremio Maguntine ecclesie fratrem capitularem nobis 

in prepositum duxerint assignandum. Renuntiavimus insuper omni iure, si quod 

umquam in electione prepositi nos contendebamus habere et omni commodo 

litterarum, si que super eodem negotio impetrate forent vel in posterum impetrande 

interposito iuramento firmantes, quod numquam aliquam questionem super hoc 

iure movebimus ecclesie Maguntine, ad penam nichilominus centum marcarom 

dicte Maguntine ecclesie persolvendam nos et successores nostros, si contra factum 

fuerit, obligando recognitione et renunciatione predictis in suo robore duraturis. 

In huius rei testimonium presentem litteram ecclesie Maguntine dedimus sigillo 

nostre ecclesie roboratam. 

Actum anno domini M .CC°.XXXH., tercio nonas Novembris. "Testes: 

Waltherus decanus, Arnoldus scolasticus sancti Petri, Arnoldus decanus sancti 

Victoris, Godefridus cantor sancti Johannis, Rudolfus plebanus sancti Quintini 

Maguntini; Adelbertus Rapa, magister Johannes canonici Wormatienses. Layci: 

Heinricu8 et Gerlacus, fratres de Ysenburc, "Wigandus, Heinricus et alii quam plures. 

Or. in München. Das beschädigte 8. des Stifts in rothem "W. hängt an rothseidenen 
Seidenschnüren. Ebenso wie die nachstehende Urk. ans der Mainzer Kanzlei. 
Abschr. im Lib. reg. eccl. Mog. No. 1. 

Gedr. Mainzer Monatsschrift von geistlichen Sachen 1788, S. 24. 
VergL Götze, AnnaL XÜI, 299. 

M4. — Heinrich und Gerlach von Isenburg, Vögte des Stifts 

S. Georg zu Limburg, geloben, die Erzbischöfe zu Mainz 

in Ausübung des ihnen zustehenden Rechtes der Ernennung 

der Pröpste des Stifts aus dem Mainzer Domcapitel niemals 

hindern zu wollen. — Mainz 1232 November 3. 

Notum sit omnibus, ad quos presens scriptum pervenerit, quod nos Heinricus 

et Gerlacus, fratres de Ysenburc, advocati Limpurgiensis ecclesie, presentibus 

litteris confitemur, nos in manum venerabilis domini nostri Sifridi Maguntini 

archiepiscopi fide data firmiter promisisse, quod eum et successores suos et ecclesiam 

Maguntinam in iure preficiendi prepositum ecclesie Limpurgiensi, quod ius ad 

dictum dominum archiepiscopum et suos successores dicimus libere pertinere, 

nulla in hoc electione Limpurgiensi capitulo competente. nullatenus impediemus 

vel per alium procurabimus impediri. Immo quemcumque fratrum de capitulo 

Maguntino Limpurgiensi ecclesie in prepositum assignaverit archiepiscopus Magun- 

tinus, honorabimus et tarn ipsum quam Limpurgiensem ecclesiam cum bonis suis 

bona fide pro viribus omni tempore defendemus. Insuper quecumque de bonis 

vel iuribus eius distracta invenerimus, una cum loci preposito laborabimus ad 

ecclesiam revocare. In cuius rei testimonium mei EL sigillum vice amborum 

presentibus est appensum. 

Actum Maguntie, anno domini M°.CC°.XXXn ., tercio nonas Novembris, 
presentibus et testimonium perhibentibus : Gerbodone preposito, Cristiano decano, 
Cunrado scolastico et toto capitulo maiori, Walthero decano, Arnoldo scolastico 
sancti Petri, Arnoldo decano sancti Victoris, Godefrido cantore sancti Johannis, 



Digitized by 



Google 



1232 November 3. — 1232 November 20. 299 

Budolfo plebano sancti Quintini Maguntini, Alberto Rapa, magistro Johanne 

canonicis Wormatiensibus et aliis quam pluribus. 

Or. in München. Das an rothseidenen Schnüren angehängt gewesene S. ab. 

Abschr. im Lib. reg. eccl. Mog. No. 1. 

Gedr. Mainzer Monatsschrift von geistlichen Sachen 1788, S. 21. Auszug bei Joann. II, 373. 

Vergl. Götze, Annal. XIII, 299; WiU II, 222, No. 70. 

445. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz verpachtet Cuno von 
Geisenheim den halben Amthof zu Winkel auf Lebenszeit. 
— 1232 November 20. 
Sifridus dei gratia sancte Maguntine sedis archiepiscopus. Omnibus ad quos 
presentes pervenerint harum serie litterarum intimamus, nos concessisse medie- 
tatem officii seu villicationis curtis nostre in Winchela terre nostre Ringavie dilecto 
fideli nostro Cunoni de Gysinheim tali pactione interveniente et forma, prout in 
sequentibus est expressum. Sane predictum officium sibi indulsimus ad vite sue 
tempora duntaxat, heredum suorum successione prorsus exclusa. Ipse etiam in 
cathedra sancti Petri proxime nunc Ventura in curia, in quam officium et ius 
officii cum suis pertinentiis pertinet et requiri solet, se recipiet et eandem continue 
personaliter inhabitans infra annum primum in equis, iumentis et aliis rebus ad 
culturam bonorum ipsi curie pertinentium necessariis sibi taliter providebit, quod 
pro cultura vinearum et agrorum omnique labore, ex quo utilitas officii provenire 
poterit, sive in stercorando agros et vineas predictas sive in exercendo quolibet 
alio opere necessario sibi et curie satisfaciat competenter. Horreum et torcular 
in ipsius curie fundo vel area de novo infra primum annum edificabit et edifi- 
catum cum aliis edificiis in statu bono conservabit. Census et servicia aliasque 
exactiones a colonis et hubariis curtis predicte sublevabit easque procuratori nostro 
statuto tempore minietrabit. Preterea Cuno predictus dabit annuatim vini franci 
melioris crementi ibidem carratam L et hunici unam cum dimidia, tritici maldra X., 
siliginis V. et XV. pullos, in cena domini ova XXX., in festo Martini uncias VI. 
et V. denarios Maguntine monete, in purificatione beate virginis VE. uncias et 
dimidiam, in pascha II. uncias et dimidiam. Ista solvet salvo iure exeniorum 
nostrorum nobisque assignabit sub suo periculo, laboribus et expensis Magunciam 
aut ubicunque dicto procuratori nostro placuerit ea commodius recipere. Huo- 
bariis, qui ad prefatam curtim pertinent, intendet fideliter negligentiam et excessus 

eorundem corrigendo pacemque inter eosdem pr Iudicium villicale ter 

in anno exercebit, prout consuetudinis est et iuris. Emendas, que inde provenient, 
pro tercia parte sibi reservando alterum nostris visibus applicabit. Agrorum 
dominicalium bunden divisioni obstabit et divisa recolliget exceptis hiis, qui vul- 
gariter frechten dicuntur, nullatenus, si qui forte bannum et pacem de possessione 
eorundem reclamaverint, satisfaciendo eisdem. In pacto concessionis huiusmodi 
elegit Cuno prefatus et acceptavit, si idem in solutione pensionis nominatis terminis 
facienda vel observatione predictorum negligens exstiterit vel remissus, amodo cadet 
a iure officii ipsius nulla sibi petitione vel repetitione pro ipso officio quomodolibet 
competente. Ad hec ut magis sit cautum nobis nostrisque in ecclesia Maguntina 
successoribus de predictis firmiter et absque dolo servandis, predictus Cuno ponet 



Digitized by 



Google 



300 1232 December 27. — 1232. 

fideiussores duos, qui more fideiussorio de predictis fideliter adimplendis cavebunt, 
uno autem eorundem decedente alter surrogabitur intra mensem, quo neglecto 
officium vacabit ipso facto sicut prius. Super quibus omnibus et singulis idem 
Cuno litteras suas dabit nobis et ecclesie nostre suo suorumque, ut predictum est, 
fideiu88orum sigillis fideliter communitas. Nos itaque, ne dubietatis scrupulus moveri 
queat super premissis, presens scriptum sigilli nostri munimine duximus roborandum. 

Actum et datum anno domini M .CC .XXX°II., XTT. kal. Decembris, ponti- 
ficatus nostri anno tertio. 

Gedr. Bodmann 8. 733. Yergl. WiU H, 222, No. 75. 

446. — Propst Wilhelm von S. Mauritz zu Mainz bekundet, dass — 

nach vorhergehendem Rechtsspruch des Schultheissen und 

der Gemeinde zu Hattenheim über das Eigentumsrecht 

einer in zweiter oder dritter Ehe lebenden Frau an dem 

Kachlasse des ersten Ehemannes nach dem Tode der Kinder 

erster Ehe — ein Einwohner zu Hattenheim mit dem Kloster 

Eberbach Grundstücke bei dem Steinberg ausgetauscht 

habe. — Hattenheim 1232 December 27. 

Testes huius rei sunt: Rimundus abbas, Gerhardus et Embricho cellerarii, 

Hertwicus et Wilhelmus monachi, Giselbertus, Heroldus, Godefridus conversL De 

villanis: Engelfridus de Rusteberc, Hartungu«, Heinricus de Sveinheim, Embricho 

Lugelin, Cunradus retro ecclesiam et ceteri omnes, quibus datum est vinum testi- 

moniale, sicut consuetudo requirit. 

Actum anno domini M°.CC .XXX°.n ., in die sancti Johannis ewangeliste, 

in Hatterheim 1 ) ante cimiterium. 

Or. im St.-A. Das angehängte S. des Ausstellers ist beschädigt. Abschr. Ocul. mem. II, 22. . 
Gedr. Bodmann S. 506; Rössel, Eb. Ü.-B. I, 279. Yergl. Baer, Gesch. von Eberbaoh II, 14. 

447. — Abt Rimund von Eberbach bekundet, dass das Kloster 
Eberbach von den Erben der Margareta von Wiesbaden 
deren in Hallgarten bei dem Neuhof belegenen Güter für 
38 Mark gekauft haben. Bezüglich des ersten Drittels, 
welches Erpho de Gesbodesheim und dessen Söhnen ge- 
hörte, übernehmen Embrico Vulpes, Meingotus und Hert- 
wicus Eselwecke Bürgschaft dahin, dass die Erben des 
Erpho auf dasselbe Verzicht leisten und später keine An- 
sprüche erheben werden. Die gleiche Bürgschaft übernehmen 
bei dem zweiten Drittel, welches Volmar von Sonnenberg 
und dessen Miterben gehörte, Symon, Hertwicus Eselwecke 
und Heinricus Gallus und bei dem letzten Drittel, welches 
Cunrad von "Wiesbaden und seiner Frau Lucgardis gehörte, 
Nicholaus, Meingotus und Heinricus Gallus. Die Bürgen 
verpflichten sich zum Einlager in ein Haus zu Mainz. — 1232. 
Acta anno gratie M .CC°.XXXn°. 

*) Rössel fälschlich Hattinheim. 



Digitized by 



Google 



- 1283. 301 

Abschr. Ocnl. mem. I, fol. 44. 

Gedr. Rössel, £b. U.-B. I, 282. 

Bodmann S. 118 druckt Bruchstücke einer zweiten oder vielleicht dieser und einer zweiten 
auf diesen Gegenstand bezüglichen Eberbacher Urk., das erste stimmt mit dieser Urk. überein, 
das zweite lautet „ — postmodum itaque secundum promissum eisdem bonis renunciayerunt 
Embrico Grifenclouwen et uxor eius Alberadis, filia predicte Margarete de Wesebaden, et Adam 
filius eiusdem Margarete et uxor eius". Die Urk., welcher dieses zweite Bruchstück entnommen 
ist, scheint nicht erhalten zu sein, wenigstens findet sich dieselbe im Eberbacher Archive nicht. 
Die Datierung 1245 bei Roth I, 64, No. 316 bleibt zweifelhaft. Yergl. übrigens die folgende Urk. 
von 1263 August 3, Rössel U, No. 380. 

448. — Rheingraf Embrico bezeugt, dass er vor zwanzig Jahren 
yon dem damaligen Meister Helfricua zu Reichartshausen 
ein Pferd zum "Werthe von 2 Mark erhalten und hierfür 
dem Kloster eine kleine Rheinau, haagh genannt, abge- 
treten habe. Sodann habe sein Bruder Rheingraf "Werner 
vom Bruder Ingelricus von Bingen 2 Mark erhalten und 
darauf den Tausch bestätigt, dann sei später von ihm und 
seinem Bruder in Eberbach der Tausch nochmals, nachdem 
jedem von ihnen vom Kloster noch eine halbe Mark gezahlt 
sei, bestätigt worden. — Eberbach 1233. 

Presens itaque scriptum sigilli nostri munimine et testibus subscriptis 
duximus roborandum, quorum hec sunt nomina: Cunradus de Appenheim, 
Araoldus Ruffus et filius eius Arnoldus et alii quam plures tarn monachi quam 
seculares. 

Datum anno domini M°. CC°. XXXTTT ., in claustro de Everbach. 

Or. im St.-A. Das beschädigte S. des Rheingrafen hängt an einem Pergamentstreifen. 

Abschr. Ocul. mem. II, 70. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 290. Yergl. Baer, Gesch. von Eberbach II, 27. 

449. — Rheingraf Werner bekundet, dass sein Bruder Rheingraf 
Embrico dem Kloster Eberbach für eine Forderung eine 
kleine Rheinau, haagh genannt, abgetreten und er seine 
Zustimmung hierzu gegeben habe, nachdem er von dem 
Bruder Ingelricus von Bingen 2 Mark zur Entschädigung 
erhalten habe. Auf Bitte des Klosters habe er sodann 
zusammen mit seinem Bruder in Eberbach nochmals auf die 
Rheinau Verzicht geleistet, nachdem jeder von ihnen eine 
weitere halbe Mark als Entschädigung erhalten habe. — 
0. D. [Eberbach 1233.] 

Zeugen: Cunradus de Appenheim, Arnoldus Ruffus et filius eius Arnoldus 
et alii quam plures tarn monachi quam seculares. 

Or. im St.-A. Das an Pergamentstreifen hängende S. des Ausstellers beschädigt 
Abschr. Ocnl. mem II, 70. 
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 289. 



Digitized by 



Google 



802 1234 Februar 3. — 1234 [1233] Februar 26. 

450. — Papst Gregor IX. verbietet den päpstlichen Legaten, die 
Cisterzienserklöster mit der Vollstreckung der Excommuni- 
cation gegen deren Stifter oder gegen Städte und Burgen, 
in deren Bereich die Klöster liegen und deshalb leicht 
Anfeindungen zu erdulden haben, zu beauftragen. — Im 
Lateran 1234 Februar 3. 

Datum Laterani, IQ , nonas Februarii, pontificatus nostri anno septimo. 

Abschr. Ocul. mem. I, fol. 12. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 291. Vergl. Potthast No. 9387. 

451. — Erzbischof Dietrich IL von Trier gibt seine Zustimmung zu 
dem Vergleiche zwischen dem Erzbischofe Sigfrid IIL von 
Mainz und dem Kapitel zu Limburg wegen der Pfarrkirchen 
zu Bergen, Limburg und Neuenkirchen, sowie der Verwal- 
tung der Propsteigüter und des Eides der Pröpste. — Coblenz 
1234 [1233] Februar 26. 

Theodericus dei gratia Trevirorum archiepiscopus. Omnibus hoc scriptum 
intuentibus perpetuam in domino salutem. Donationes ecclesiis liberaliter facta* 
pia nos decet provisione munire, ne malignorum insidiis avocentur ab eis, que 
pia fidelium devotio ipsis duxerit largienda. Pröinde iustis petitionibus Iimpur- 
gensis ecclesie annuentes beneficia et redditus, quos ad meliorationem prebendarum 
suarum et decanie de consensu venerabilis fratris nostri Sifridi archiepiscopi 
Moguntini et totius maioris ecclesie capituli et Everhardi nunc prepositi Lim- 
purgensis eam invenimus assecutam, de consensu et bona voluntate Arnoldi 
maioris prepositi Treverensis et archidiaconi loci firmiter habere volumus et per- 
petuo possidere ea ipsi nichilominus confirmationis nostre munimine roborantes 
singula specialiter exprimendo. Ecclesiam in Berge et parrochiale altare infra 
muros oppidi eiusdem in Limpurch, que cedent stipendiis fratrum, et ecclesiam 
in Neuenkirchen, que perpetuo deserviet decanie. Bona quoque que Hermannus 
quondam Limpurgensis prepositus contulit ecclesie, que partim decanie, partim 
fratribus cedent, sicut ab eodem capitulo extitit ordinatum. Officia quoque pre- 
positure, que in manibus laicorum sunt, ab eis abstrahantur et nequaquam de 
cetero laicis conferantur. Volumus etiam prout statutum est, quod prepositi qui 
pro tempore fuerint, in sue institutionis initio iuramentum prestent presentibus 
eis, quos ad hoc capitulum destinaverit, quod res ecclesie neque vendent neque 
obligabunt neque de novo aUquatenus infeudabunt et distracta pro viribus recu- 
perabunt, prebendas etiam fratribus modo debito ministrabuni Nulli ergo 
hominum liceat, hanc paginam nostre confirmationis infringere vel ei ausu 
temerario contraire. Quod qui presumpserit, indignationem dei omnipotentis et 
beati Petri se noverit incursurum et districtione ecclesiastica severius puniendum. 

Datum apud Confluentiam, anno domini millesimo ducentesimo tricesimo 
tercio, quarto kalend. Martii, pontificatus nostri anno vicesimo secundo. 

Or. im St.-A. Das abgefallene S. des Erzbischofe hing an grünen Seidenachnüren. 
Vergl. No. 441—444, Götze, AnnaL XHI, 300. 



Digitized by 



Google 



1234 nach November 11. — 1284. 308 

452. — Gertrudis, Wittwe des Ritters Ludemenze von Eltville 
schenkt daselbst belegene Weingärten an Kloster Eber- 
bach. — 1234 nach November II. 

Gertradis uxor Ludemenze militis de Alta villa dedit nobis pro deo duale 
vinee situm in veltwingart. Hoc duale comparaverat vivente adhuc Friderico 
quondam marito suo, unde nunc filiis prioris viri iam dudum mortui attinebat. 
Tres enim viros diversis temporibus constat eam habuisse. Resignavit autem ipsa 
in communi placito apud Altam villam in manus Heinrici de Wormacia et Wil- 
helmi monachorum. Inde dantur ad censum HL denarii et obolus. Testes sunt: 
Sifridus scultetus ibidem, Heroldus et Heinricus frater eius, Heinricus Slenge, 
Heinricus et Anseimus scabini, Hertwinus, Gevardus et Cunradus milites, Arnol- 
dus Hose, Walterus Scozze et alii quam plures. 

Actum anno domini M.CC.XXXHIL, in Novembre, post festum Martini. 

Auszug Ocul. mem. I, foL 95. 

453. — Kaiser Friedrich IL überlässt den von einer Reichs- 

ministerialin geborenen Sohn des Mainzer Marschalls 

Sifrid [von Frauenstein] dem Erzstifte Mainz als dessen 

Ministerialen. — Precina 1234 November. 

Fridericus dei gracia Romanorum imperator semper augustus Jerusalem et 

Sicilie rex. Per presens scriptum notum facimus universis imperii fidelibus tarn 

pre8entibus quam futuris, quod venerabilis Maguntinus archiepiscopus dilectus 

princeps noster celsitudini nostre humiliter supplicavit, ut licet filius quondam 

Sifridi marescalci ecclesie Maguntine ex parte matris sue ministerialis debeat esse 

imperii, quia tarnen feodum patris ammiteret a ), quod tenet ab eadem ecclesia, 

nisi debitum servicium exhiberet eidem, dignaremur concedere, ut sit ministerialis 

ecclesie nominate. Nos autem suis supplicationibus inclinati necnon indempnitati 

eiusdem filii dicti quondam Syfridi providere volentes, ipsum eidem archiepiscopo 

et ecclesie Maguntine duximus concedendum, ut eidem episcopo racione feodi, 

quod tenet ab eo, debitum servicium exolvere teneatur. Ad huius autem con- 

cessionifl nostre memoriam et inviolabilem firmitatem presens scriptum fieri et 

sigillo nostro fecimus communiri. 

Datum Precine b ), anno dominice incarnacionis millesimo ducentesimo trecesimo 

quarto, mensis Novembris, octave indictionis. 

Abschr. in No. 20 der Mainzer Bücher im Kreisarchive zu Würzburg. 
Hiernach gedr. (Juden. I, 534; Huillard IT, A. 502. Yergl. Böhmer-Ficker Ko. 2062; 
Will H, 237, No. 139. 

454. — 1234. 

In einer ungedr. Urkunde wird Cuno III. [von Reifenberg] als 
Ritter von Reifenberg zuerst nach seinem Burgsitze genannt, 
welcher ebenfalls einen Sohn Cuno hatte, der Pfarrer inHeftrich war. 

Notiz bei Hannappel, Gesch. der Herrschaft Reifenberg, Annalen IV, 1, S. 21. 



*) Guden. las anneotet, was Böhmer corrigirte. 
b ) Precure Guden. irrig. 



Digitized by 



Google 



304 1285 April - 1235 December 11. 

455. — Schiedsrichterliche Entscheidung des Streits zwischen dem 

Propste Reinald von Frankfurt und Walter von Vilbel 
wegen des Zehntens der villa Husen. — 1235 April. 

Nob Cristianus dei gracia decanus, "Walterus de Assheburnen canonicus 
Moguntinus, abbas de Arnesburc, Heinricus de Hagenowe, HL de Cronenberc 
et C. Yulpes de Rudensheim milites. Notum esse volumus omnibus huius pagine 
inspectoribus, quod littigantes diu coram Waltero decano sancti Petri Moguntini 
suißque coniudicibus a sede apostolica delegatis Reinaldus prepositus de Franken- 
vort ex parte una et Walterus suique filii, scilicet Rfidolfus et Walteruß de 
Velewile ex parte altera super decima in villa Husen in inferiori Bomersheim 
sita tandem se nostro arbitrio submiserunt promittentes fide data et nichilominus 
obligantes se ad penam quadraginta marcarum, quam pars nolens servare 
arbitrium nostrum dabit parti volenti servare idem, se velle servare quicquid 
inter eos concorditer ordinaremus. Nobis itaque in forma arbitrii concordantibus 
statuimus et pronunciavimus, quod dictus Walterus et filii sui renuntiare deberent 
dicte decime. Quod et fecerunt, obligantes se ad dictam penam et quod nichi- 
lominus eorum feoda, que ab ecclesia Moguntina tenerunt, ipso facto vacarent, si 
de cetero dictum prepositum vel aliquem successorum suorum perturbarent, intro- 
mittendo se iterum de decima memorata. Insuper statuimus, quod dictus prepo- 
situs de Frankenvort propter bonum pacis dabit predicto Waltero temporibus vite 
sue tantum, exclusis filiis suis et omnibus aliis heredibus, annuatim in octava 
Epiphanie tres marcas Colonienses denariorum. Ut autem hos factum nostrum 
firmum et inconvulsum secundum formam et penam pretaxatam permaneat, hanc 
litteram conscribi fecimus et sigillis nostris sigillisque partium duximus roborari 

Actum anno domini M°.CC°.XXX°. quinto, mense Aprile. 

Gedr. Böhmer, 0. d. Moenofr. S. 60. 
VergL Joann. H, 357; Yogel S. 858. 

456. — Pfarrer Wigand zu Wörsdorf willigt ein, dass der Abt von 

S. Alban zu Mainz als Provisor der Abtei Bleidenstatt eine 

ihm von dem Kellner des Stifts S. Maria zu den Greden 

als Pfarrer zu Dörsdorf bisher entrichtete Getreiderente 

mit 12 Mark colnisch ablöst — 1235 December II. 

Wigandus plebanus in Werstorf. Presenti littera confiteor et protestor, quod 

dominus abbas sancti Albani in Moguntia, provisor ecclesie Blidinstadensis, pen- 

sionem viginti maldrorum siliginis et totidem avene Limpurgensis mensure, quam 

dominus C. cellerarius sancte Marie ad gradus, plebanus in Durstorf, ex diffinitione 

arbitraria pro laboribus meis et expensis mihi annis singulis exsolvebat et quo- 

adusque ego et ipse viveremus, solvere tenebatur, pro duodecim marcis Colo- 

niensibus denariorum apud me redemit et a solutione mihi facienda liberavit 

penitus et absolvit et ego eidem pensioni simpliciter et absolute spontaneus 



l ) Der Kirchensatz zu Wörsdorf und Ddrsdorf stand dem Kloster Bleidenstatt zu, mit 
dem letzteren war 1194 Werner Ton Bolanden vom Abte belehnt; rergl. Sauer, Lehnsbücher 
der Herrsch. Boland S. 25. 



Digitized by 



Google 



0. D. 1Ö35. - 1235. SÖ5 

renuntiavi et promisi fide et iuramento interveniente, me nunquam cellerario et 
plebano predicto nee ecclesie Blidinstadensi super eadem pensione vel ecclesia in 
Durstorf, quam idein cellerarius ab abbate et ecclesia Blidinstadensi tenet et 
possidet, questionem moturiim nee nomine meo aliquem alium de meo consilio 
vel auxilio vel assensu et quod eisdem super predictis nullum gravamen vel 
impedimentum de cetero per me vel per alium procurabo. Omni etiam emolu- 
mento, quod ex anno mihi gratie seeundum ordinationem inter nos coneeptam 
posset vel deberet provenire, renuntiavi omnino. Promisi etiam, instrumenta 
universa inter me et prefatum cellerarium coneepta ecclesie me Blidinstadensi 
restituturum. Et hec peeunia predieta presentabitur mihi in Limpurg a domino 
abbate et provisore predicto usque Invocavit 1 ), sive cellerarius prenominatus in 
vita sit vel debitum universe carnis exsolverit. Si autem ego vocatus a domino 
medio tempore decessero, eadem peeunia erit preposito Rudigero in Walstorf et 
fratri meo Heinoni vel alteri eorum, si alter decesserit, exsolvenda; si vero 
dominum abbatem, quod deus avertat, medio tempore decedere contigerit vel a 
provisione ecclesie Blidinstadensis quoeunque casu absolvi, eadem ecclesia erit 
mihi in solutione predicte peeunie obligata. A die actum est etiam in predidta 
ordinatione, ut si predieta peeunia usque ad Letare non fuerit persoluta, totidem 
marce, quot tunc exstiterint solvende, aecrescant in pena. In cuius rei evidentiam 
presens littera sigillo domini abbatis, ecclesie Blidinstadensis, prepositi sanete Marie 
Moguntie ad gradus et meo proprio exstitit insignita. 

Actum anno domini M°.CC°.XXXV ., tercio idus Decembris. 

Or. im St.-A. Ton den angehängten vier S. sind die drei ersten nur in kleinen Bruch- 
stücken erhalten, das vierte verloren. 

457. — Die Mainzer Richter bezeugen dem Erzbischofe Sigfrid III. 

von Mainz, dass Herlindis, "Wittwe des Dudo von Lorch, 

dem Kloster Otterberg zwei Weinberge zu Lorch vermachte. 

— 0. D. 1235. 

Reverendo domino suo S. sanete Moguntine sedis archiepiscopo, sacri imperii 

per Gennaniam archicancellario iudices sanete Moguntine sedis reverenciam in 

omnibus. Noverit dominacio vestra, quod domina H. relicta Dudonis de Lorcha 

confessa est coram nobis, se legasse ecclesie in Otterburg duas vineas in Lorcha, 

quarum una vocatur paffenwissen, alia vocatur mannendal. 

Aus dem Copiar des El. Otterberg auf der Stadtbibliothek zu Mainz fol. 76 gedr. Frey 
und Beinling, U.-B. des Kl. Otterberg S. 48. 

458. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz bestätigt dem Kloster 

Otterberg das Vermächtniss zweier Weinberge zu Lorch 

von Seiten der Herlindis, Wittwe des Dudo von Lorch. — 

Mainz 1235. 

S. dei gratia sanete Moguntine sedis archiepiscopus. Cum omnium ecclesiarum 

nobis commissarum curam gerere ipsarumque teneamur utilitatibus intendere, nos 

*) Nach dieser und der gleich folgenden Angabe war die Ablösungssumme zwischen 
Februar IX und März 9 des folgenden Jahres 1286 zu zahlen. 

Codas dipL Nim. I, u 20 



Digitized by 



Google 



306 1235. - 1235. 

tarnen earum peticionibus iustis et rationabiliter porrectis, quas ob devocionem 
sincere religionis in Christo diligimus, decet specialiter aures faciles inclinare. 
Hinc est, quod ad peticionem abbatis et conventus de Otterburg innotescere 
yolumus presentibus ac futuris hanc paginam inspecturis, qualiter Dudo miles de 
Lorcha cognomento puer adhuc yivens et sui compos duas vineas, unam scilicet 
sitain in mannendal et alteram earum in paphenwissen, uxori sue Herlindi asaig- 
navit ad vite sue terminum possidendas, testes ydoneos adhibendo, scilicet 
Stephanum scultetum, Frankonem de Sygenheim, Arnoldum Rustecken, Eber- 
hardum Rubesac, Reynoldum, Heinricum de Legere, -Berwelfum, Udonem, ea 
tarnen condicione, quod ipsa domina Herlindis easdem vineas alicui conferre 
ecclesie ubicunque locorum sibi placeret, cui post obitum utriusqüe pro amborum 
remissione peccaminum deservirent. Tandem vero premisso Dudone de medio 
sublato domina Herlindis ipsius iam relicta prehabitas vineas possidendi et cui- 
cunque placeret ecclesie conferendi potestatem a viro collatam in domo placiti 
coram Stephano sculteto et plebis frequentia obtinuit per sentenciam scabinorum. 
Hiis itaque tarn rationabiliter actis sepedicta domina Herlindis divinitus inspirata 
memoratas vineas ecclesie in Otterburg, Gerhardo abbate eiusdem ecclesie cum 
duobus suis monachis, videlicet Friderico cantore ac Kunone sacerdote huis facto 
astantibus, contulit post suum obitum perpetuo possidendas. Heredibus autem 
antedicti Dudonis istam donacionem contradicentibu^ dies constituta fuit coram 
Stephano sculteto testes ydoneos in contrarium producendi. Deficientibus demum 
heredibus in sua probacione . . abbas ecclesie sepius prehabite per sententiam . . 
sculteti et scabinorum vineas obtinuit sepedictas. Ad cuius rei maiorem confir- 
mationem scultetus hoc factum iure, quod vulgo ban dicitur, vice tercia confir- 
mavit. Huius testes sunt: Stephanus scultetus, Heinricus de Waldecken, Herwicus 
albus, Franko de Sygenheim, Hermannus Brendelen, Wignandus, Reynerus cam- 
panarius et quam plures alii. Ut factum istud firmum et stabile perseveret, 
presens scriptum inpressione sigilli nostri precepimus roborarL 

Datum apud Maguntiam, anno dominice incarnationis M°.CC°.XXXV°. 

Aus dem Copiar des El. Otterberg auf der Stadtbibliothek zu Mainz fol. 76 gedr. Frey 
und Remling, U.-B. des Kl. Otterberg S. 48. Yergl. die folgende Urk. von 1247 August, Will II, 
8. 240, No. 203, sowie den Excurs zu dieser Urk. unter den Nachträgen. 

459. — Erzbischof Dietrich IL von Trier bestätigt mit Zustimmung 
des Erzbischofs und Domcapitels zu Mainz dem Stifscapitel 
zu Limburg den Besitz des yom Propste Eberhard abge- 
tretenen Patronatsrechts der Pfarrkirchen zu Bergen und 
Limburg, sowie die vom Stiftscaprtel getroffene Bestim- 
mung über die Besetzung dieser Pfarreien und die Ver- 
theilung der Einkünfte der von dem ehemaligen Propste 
Hermann geschenkten Güter. — Coblenz 1235. 
In nomine sancte et individue trinitatis. Theodericus dei gratia Trevirorum 
archiepiscopus omnibus in perpetuum. Ecclesiis nobis commissis impensa bene- 
ficia tanta nos decet provisione munire, ne malignorum insidiis contra ipsam 
quicquam valeat saltem de facto in posterum attemptari Notum igitur 



Digitized by 



Google 



1295. — 0. D., etwa 1235. 307 

volumus tarn presentibus quam futuris, quod cum dilectus filius Everardus prepo- 
ßituß in Limpurch ecclesiam in Berge, item parrochialem ecclesiam sancti Nicolai 
in Limpurch, in quibus ius patronatus habuerat, ampliationi prebendarum fratrum 
suorum in Limpurch modis omnibus intendens eisdem peteret assignari, habito 
super hoc consensu venerabilis fratris archiepiscopi Sifridi, cognati nostri dilec- 
tissimi, ad cuius donationem dicti loci prepositura pertinebat, necnon capituli 
sui Maguntini «nos eiusdem petitionem et pium propositum quantum licuit et 
quantum valuimus ex officii nostri debito promovere volentes de assensu capituli 
nostri Treverensis necnon et Arnoldi maioris prepositi et archidiaconi loci, con- 
sanguinei nostri, nostro tarnen et successorum nostrorum, archidiaconorum quoque 
qui pro tempore fuerint, per omnia salvo iure dictas ecclesias contulimus fratribus 
memoratis ea provisione adhibita, ut in eisdem ecclesiis, cum ipsas vacare con- 
tigerit, ad presentationem eorumdem fratrum instituantur persone ab archidiacono 
loci. In parrochia de Limpurch upus canonicorum, qui frater sit capituli in 
Limpurch, sacerdos vel qui possit et velit infra spacium unius anni vel duorum 
ad ordines presbiteratus*) promoveri et in eadem personaliter deservire, cuius 
eciam stipendio medietatem omnium proventuum ipsius ecclesie volumus assig- 
nari In reliqua vero Berge scilicet persona undecumque assumenda, que et in 
ipsa possit et velit personaliter deservire, cui etiam decimas in Tele, in "Werse, 
in Nuhem excepta portione campanario deputata et tres mansos in Berge et 
in Nescebach et in Nuhem, insuper census, qui ascendunt ad triginta solidos 
Colonienses, preterea manipulos, qui vulgo dicuntur lesegarve et oblationes pro 
beneficio duximus deputanda residuis omnibus utriusque ecclesie proventibus 
meliorationi prebendarum sepedictorum fratrum in posterum profuturis. Item 
volumus, ut ammotis laicis, qui hactenus amministrabant fratribus prebendas, nulli 
laicorum de cetero talis amministratio permittatur. Item cum Hermannus quondam 
prepositus in Limpurch quedam bona contulerit eidem ecclesie et secundum ordi- 
nationem fratrum eiusdem decanus marcam Coloniensem quatuor denariis minus 
et quatuor maldra tritici et residuum fratres percipere debeant, ordinationem 
huiusmodi ratam habemus eandem sicut iuste facta est et provide confirmantes. 
Ut autem hec rata permaneant et debita stabilitate firmentur, presens scriptum 
inde confectum nostri necnon memoratorum capituli et archidiaconi Trevirensis 
sigUlorum nunimine roboratum fratribus tradidimus antedictis. 

Datum Confluencie, anno domini M .CC°.XXX°. quinto, pontificatus nostri 
anno XX . tertio. 

Zwei Originalausfertigungen im St.-A., beide mit den 8. des Erzbischofs, des Domoapitels 
und Archidiacons. 

Gedr. "Würdtwein, Dioee. Mog. III, 5. Yergl. die ürk. No. 451. 

460. — Erzbischof Dietrich IL von Trier verzeichnet seine Burg- 
mannen und Burglehen zu Montabaur. — 0. D., etwa 1235. 
Ego Th. dei gratia Trevirorum archiepiscopus notum facimus hoc scriptum 
inspecturis, quod nos dedimus Roberto filio Henrici de Nassouwe LX marcas 

») presbiteratus promoreri ad ordines die zweite Aasfertigung, darnach Würdtwein. 

20* 



Digitized by 



Google 



1236 Januar 25. — 1236 Juni. 

Colonienses, XTT solidis pro marca computatis, pro allodio suo, quod habuit Ditse 

et in superiori Lainstein in vineis, agris, pratis et silvis. Sive etiam titulo 

pignoris ea possideat, bona sua pro supradictis denariis nobis obligavit, eadem a 

nobis recipiens in feodo, quod burcbleen dicitur, ita ut pro tali feodo in Castro 

Monthabur residentiam faciat anno integro nobis et posteris nostris iuxta sacra- 

mentum nobis super hoc prestitum, illud fideliter custodiendo boc modo, ut si a 

Castro nostro recesserit, eadem bona ad nos libere revertentur etc. 

Abschr. im Balduineum saec. 14 in Coblenz. 

Gedr. Hontheim I, 716; Gallia Christ. 13, 355; Kremer, Or. Naas. II, 275; Mitteirk U.-B. 
III, 421. Vergl. Goerz, Regg. der Erzbischöfe von Trier 8. 44; Mittelrh. Regg. II, 2194. 

461. — Aebtissin Trmindrudis und das Kloster Altmünster zn Mainz 
verpachten den Brüdern Gerlach und Embrico und Cunrad, 
dem Sohne des Embrico, ihre Yillication zu Asmanns- 

hausen auf Lebenszeit. — Mainz 1236 Januar 25. 

• 

Trmindrudis miseratione divina abbatissa totusque conventus veteris monas- 
terii Maguntie. Constare volumus universis hanc litteram inspecturis, quod nos 
officium villicationis nostre in Hasemanshusen cum bonis attinentibus Oerlaco et 
Embriconi fratribus cum consensu C. 1 ) provisoris nostri concessimus ad perpetuum 
vite sue ; sed post obitum Embriconis filius suus Cunradus eodem iure, quo pater 
suus habuerat, idem officium quamdiu vixerit optinebit. Hanc autem nostre per- 
solvent ecclesie pensionem, unam carratam franci vini melioris crementi et sex 
maldra siliginis mensure sancte Bilehildis et VI. pullos inter assumptionem et 
nativitatem beate virginis annuatim. In cena domini L. ova. In festo Martini IQ. 
uncias et HM. Colonienses denarios. In purificatione beate virginis DI. uncias. 
In pascha II. uncias et dimidiam. Ista solvent salvo omni iure abbatisse in 
exeniis et oblationibus dandis. Predictis vero tribus personis defunctis excluso 
omni iure heredum suorum officium antedictum libere ad ecclesiam revertetur. 
In testimonium huius rei hanc litteram conscriptam sigillo ecclesie nostre fecimus 
roborari. Testes sunt: Hildegardis decana, Adelheidis de Honart, Adelheidis de 
Sarebrucgin, Ysengardis, Guta custos, Drutlindis, Erkentrudis, Adelheidis, Vremen- 
trudis, Adelheidis de Zarnheim, Sophia, Jutta et Susanna. 

Actum Maguntie, anno domini M .CC°.XXX°VI; VHI . kalend. PebruariL 

Gedr. Bodmann S. 681. Vergl. Wagner, Stifter II, 97. 

462. — Conrad von Dornburg, dessen Frau und Schwester bekun- 
den, dass das Stift S. Stephan zu Mainz ihnen 120 Mark 
als Kaufpreis für die Güter zu Wicker gezahlt habe. — 
1236 Juni. 
Cunradus, Jutta uxor eius et Adilhidis soror eiusdem C. de Dornburc. 
Omnibus hanc litteram inspecturis constare cupimus, quod canonici sancti Stephani 
Maguncie centum et viginti marcas, quas nobis pro omnibus bonis, que in villa 
Wikere habuimus, que dicti canonici a nobis racionabiliter emerunt, dare emp- 



') Bodmann bemerkt: Conradus cantor sancti Petri. 



Digitized by 



Google 



1236 Juli. — 1236 August 21. 309 

cionis titulo debuerunt, integraliter persolverunt. In cuius rei testimonium hanc 

litteram conscribi et sigillis tarn iudicum sedis Maguntine quam nostris fecimus 

communiri. 

Actum anno domini M°.CC°. XXXVI., mense Junio. 

Or. im 8t.-A. Von den an Pergamentstreifen hängenden S. der Mainzer Richter und des 
Aussteuere sind Bruohstüoke erhalten. 

Vergl. die Urk. No. 471 und von 1241 März 25. 

463. — Mainz 1236 Juli. 

Erzbischof Sifrid III. von Mainz bestimmt, dass die zu Archi- 
diaconen ernannten Capitulare, welche nicht bei dem Dome resi- 
diren wollen, dem Herkommen gemäss als Ersatz für ihre Person 

einen Vicar für den Dienst im Chore zu stellen haben. Ne 

vero ex huiusmodi archidiaconorum ingressu chorus sentiat detrimentum, ex ... . 

vicariorum suorum, qui continue serviebant, certas prebendas personis 

servituris duximus ordinandas statuentes, ut cedente vel decedente pastore ecclesie 
de Nordenstad, cuius patronatus ad capitulum nostrum plene nunc pertinet, 
decanus iuxta capituli eiusdem statutum personam ydoneam archidiacono presentet 
ad illam curam animarum recepturam ab ipso et constituta Uli per capitulum 
prebenda, de qua possit congrue sustentari et tarn archiepiscopo quam archi- 
diacono loci de suis iusticiis respondere; quicquid residuum fuerit de proventibus, 
quos pastor habere solebat, duabus personis a capitulo ad chori servicium insti- 
tuendis in perpetuum sit prebenda etc. — — — — — — — — — 

Actum Maguntie, anno domini M°.CC°. XXXVI ., mense Julio. 

Absohr. saec. 15 in No. 19 der Mainzer Bücher, Kreisarchiv Würzburg. 
Vergl. Guden. II, 769, welcher im Elenchus yicar. Eccl. Metrop. Mog., No. XIX, vio. 
S. Lamberti, Folgendes bemerkt: 

Patronus est Decanus; Fundator tradente G. Helwich in mss. Fridericus de Oronberg 
scholasticus : capellam inquiens consecratam 1291 per Archiep. Gerhardum. Yerumtamen libro III 
priyilegiorum B mi Capituli insoripta reperi sequentia: 

„Archiepiscopus Moguntinus anno domini MCCXXXYI. duas yicaiias super 
„ecclesia parochiali Nordenstatt et capella S. Lamberti in vineis extra muros 

„Mogunt. [quarum ultimam — idem confert] fundavit. Nescio ad cuius 

„collationem prima spectat." 
Yerisimiliter ergo in Ecclesiam maiorem fuerit translata; sodann Yogel 8. 553; Will H, 244, 
No. 224. 

(??)464. — Bischof Conrad IL und das Domcapitel zu Hildesheim ver- 
kaufen dem Kloster Bleidenstatt für 120 Mark ihre Be- 
sitzungen zu Erbach. — Hildesheim 1236 August 21. 
C. dei gratia episcopus, R. prepositus, G. decanus et capitulum ecclesie Hil- 
desemensis omnibus Christi fidelibus salutem in domino. Notum sit omnibus has 
litteras yisuris, quod quelibet bona ecclesie nostre sita in Heberbach et prope 
eandem, hoc est curtem, agros, vineas, cum aquis et aquarum decursibus, piscariis, 
pratis, pascuis et omni prorsus utilitate yendidimus abbati et conventui monasterii 
sancti Ferrucii in Blidenstad pro centum et XX marcis, transferentes in eos 
eorumque successores omne ius, quod usque in presens ad nos pertinere vide- 
batur in bonis predictis, priusquam ea vendidimus. Et quamvis de eisdem bonis 



Digitized by 



Google 



4 



310 1296 August 21.-1237 Januar 1. 

tallias et exactiones iniuste frequenter supportavimus, nichilominus ius advocatie 
aut hereditatis nemini recognovimus eo excepto, quod inde pro decima ministra- 
vimufl annuatim dimidiam amam vini hunici communis, quandoque illa per certum 
nuncium fuerat requisita. Et ne hac de re in futurum dubitationis scrupulus 
valeat exoriri, hanc cartulam sigillis nostris, episcopi scilicet et capituli Hildese- 
mensis, duximus roborandum. 

Datum anno dominice incarnationis M. CC. XXXVL, XIT. kal. Septembr., 
in capitulo HildesemensL 

Angeblich nach dem Or. mit 4 (!!) S. gedr. Bodmann S. 811. 

Die Urk. ist wohl zweifellos Fälschung Bodmann's, welcher der Text der 
folgenden Urkunde zur Vorlage gedient hat. Ueber den Hof zu Erbach finden sich weder im 
Archive des Domstifts Hildesheim nooh in dem des Klosters Bleidenstatt irgend welche Nach- 
richten. Ueber die Weinberge des Hildesheimer Domcapitels zu Gleisenheim vergl. Chron. 
Hildes, bei Pertz S. S. VII, 852, Bodmann S. 44. 

465. — Bischof Conrad IL und das Capitel zu Hildesheim verkaufen 

der Abtei Marienberg ihre Güter zu und bei Boppard 1 ). — 

Hildesheim 1236 August 21. 

Datum anno MCCXXXVI, XTT. kaL Septembris. In capitulo HildensemenaL 

Or. im St.-A. zu Ooblenz. Abschr. saeo. 18 im St-A. 

Gedr. Günther II, 185; Mittelrh. U.-B. HI, No. 565. Vergl. Goerz, Mittelrh. Regg. H 
No. 2230. 

466. — Meister Hermann vom deutschen Hause zu Jerusalem 
tauscht mit Jutta von Dorndorf, welche im Thale der h. Elisa- 
beth (Tiefenthal) den Bau eines Klosters begonnen hat, 
Güter aus. — 1237 Januar I. 
Frater Hermannus hospitalis sancte Marie domus Theutonice Jherosolomitani 
minister humilis omnibus fidelibus imperpetuum. In nomine domini noverint 
uniyersi, quod exquo ad domum dei in cultu religionis amplius dilatandam 
nobili femine sorori Juthe de Dorndorf iuxta pium voluntatis sue propositum 
monasterium sanctimonialium in loco, qui nunc dicitur vallis sancte Elyzabeth, 
concessimus inchoare, ne propter bona sua, que late distabant, dispendium 
pateretur forsitan et defectum, de fratrum nostrorum consilio pro suis bonis 
tantumdem de bonis nostris in locis vicinioribus iusta estimatione taxatis permu- 
tationiß titulo duximus assignandum. Bona autem ipsius ista fuerunt In Buslar 
et in Casle, pro quibus ei dedimus decimam inWisebaden et bona alia, que ad 
domum Confluentinam nostri ordinis pertinebant, quorum redditus ad quindecim 
marcas annis singulis conputantur. Item bona in Guntersblume ad octo marcanrm 
redditus annuatim. Item in Wickere bona, que fuerant fratris Gerhardi de Dieze, 
que solvunt similiter per annos singulos octo marcas. Item in Hambach ad tres 
marcas et in Nova curia ad duas marcas ei relinquimus annuatim. Insuper habet 
ipsa de bonis propriis in Derne decem marcarum redditus annuatim. Testes 
huius rei sunt: frater Heinricus de Honlo tunc habens in Theutonia vices nostras, 



l ) Unter welchen wahrscheinlich Güter bei Camp, rergl. No. 470. 



Digitized by 



Google 



1237 Februar 2. — 1238 März 30. 311 

frater Conradus quondam lantgravius, frater Rudbertus de Nassov, frater Hein- 

ricus de Ybach, frater Conradus Rubsame, frater Conradus de Osterna, frater 

Volbertus et alii quam plures. 

Acta sunt hec anno domini M°.CC°. XXXVII ., in circumcisione domini 

Or. mit Siegelbruchstück an rothen und gelben Seidenschnüren im 8t.-A. 
Abgchr. saec. 18 in Kindlinger's Sammlung 134, S. 46, mit Correoturen Kindlinger's. 
Gedr. Würdtwein, Dioeo. Mog. II, 128; Rössel, Denkmäler aus Nassau I, 18; Hennes, ürk. 
d. d. O. I, 105; Beyer, M. U.-B. HI, 445. Auszug bei Bodmann S. 899. 
Yergl. Annal. m, 1, 82; 2, 85; Goerz, Mittelrh. Regg. II, 2249. 

467. — Conrad Poto von Wiesbaden verkauft demKloster Johannis- 
berg seine Güter zu Hattenheim. — Hattenheim 1237 Februar 2. 

Noverint universi tarn presentes quam futuri Christi fideles, quod ego Cun- 
radus dictus Poto de Wissebaden armiger cum consensu et bona voluntate uxoris 
mee Anne omnia bona nostra in Rinegowe, que ad nos in villa Hattinheim in 
vineis, agris, domibus et diversis censibus pertinere dinoscuntur, domino abbati 
et conventui in monte sancti Johannis pro quadam pecunie summa nobis ante 
has litteras plenarie persoluta vendidimus perpetuo possidenda et ne in posterum 
super hoc exoriatur controversie materia, hec venditio in maiorem firmitatis 
cautelam facta est in predicta villa Hattinheim coram sculteto et scabinis in 
iudicio, quod dicitur botding. 

Acta sunt hec in die purificationis beate Marie virginis, anno domini 
MCCXXXVÜ, Testes huius rei sunt de fratribus dicti monasterii: Henricus 
quondam ceHarius, Arnoldus, Sigebertus, Gebeno conversus. De laicis: Sigefridus 
de Vroinstein et frater eius Henricus, Ulricus de Etichenstein, Henricus Rufus, 
Hartwicus Eselwecke, Cunradus dictus Poto et alii fide digni. 

Abschr. von Schott in dem Urkundenbnche zn seiner Geschiohte des Rheingräfliohen 
Hauses, hiervon die Abschr. von Kindlinger 137, 79. 

Nach Schott Auszug bei Bodmann S. 376, 655, vergl. 45; nach Kindlinger gedr. Roth II, 14. 

468. — Papst Gregor IX. beauftragt den Erzbischof und die Geist- 
lichkeit von Mainz mit dem Schutze des Klosters Eberbach. 
— Im Lateran 1238 Februar 27. 
Datum Laterani HL kal. Marcii, pontificatus nostri anno undecimo. 

Or. im St.-A. Der- Name des Papstes mit verlängerter Schrift; Bulle an rothgelber Seiden- 
schnur, Diekamp No. 35, schön erhalten. Auf der Urk. Spuren grösserer Tintenflecken. Auf dem 
Bug links p. pa, sowie von einer Hand saec. 13 der Yermerk: hoc Privilegium fuit Moguntie 
per incaustum sie perfusum. 

Abschr. Ocul. mem. II, fol. 8. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 310. Vergl. Baer, Gesch. von Eberbach II, 8, Potthast No. 26277, 
Will II, 248, No. 274. 

469. — Papst Gregor IX. bestätigt die Privilegien und Besitzungen 
des Klosters Eberbach. — Im Lateran 1238 März 30. 

Datum Laterani, per manum magistri Guillelmi sanete Romane ecclesie 
vicecancellarii et notarii domini pape, HI. kal. Aprilis, indictione XI*., incamationis 



Digitized by 



Google 



312 1238. — 1239 Januar 6. 

dominice anno millesimo CC°. XXX . VIII ., pontificatus vero domini Gregorii 
pape VIlTT. anno duodecimo. 

Or. im St.-A. Die an rothgelben Seidenschnflren hängende Bulle, Diekamp No. 36, ist 
wohl erhalten. Die erste Zeile (bis imperpetuum einschl.) mit verlängerter Schrift. In der 
oberen linken Ecke Tancradus ; auf dem Bug links p. A. (?) ; auf der Rückseite Cisterc. de Eberb. 

Abschr. Ocul. mem. II, 5. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. 1, 312, mit Facsimile der Rota und des Monogramms. Potthast No. 26278. 

470. — Das Kloster Marienberg bei Boppard gibt die von dem 
Domcapitel zu Hildesheim gekauften Weingärten bei Camp 
in Erbpacht. — 1238. 
Omnibus tarn presentibus quam futuris, quibus hanc paginam videre con- 
tigerit, Walterus prepositus, M. magistra totusque conventus in monte sancte 
Marie Bopardiensis in perpetuum. Ea que geruntur in tempore, labuntur cum 
tempore, nisi scripti memoria perempnentur. Noverit igitur universitas vestra, 
quod nos ex consensu prudentum virorum bona quedam sita in Campe, que a 
dominis Hildensheimensibus comparavimus, scilicet octo vineas, Embriconi filio 
Harperni et heredibus suis concessimus iure hereditario possidendas sub hac 
forma, quod annuatim in purificatione beate virginis decem et novem solidos 
Colonienses persolvat. Vinee autem sunt hee. Tres in Welterswese, due in Over- 
vlachte et tres in Nidervlachte. Insuper de sua hereditate duas vineas adiecit 
sitae in Soveam iuxta litus, ut si bona predicta per eum negligerentur vel 
prefati census indebite supersederentur, per illas duas ecclesie dampnum refun- 
datur et ad ecclesiam cum aliis vineis libere revertantur. Si vero contigerit 
predicta bona de progenie in progenitorem dividi, nulla fiet divisio, donec 
memorati census ecclesie assignentur. Cum vero dictus E. vineas colliget, nunciis 
ecclesie intimabit, quod parati sint de supradictis octo vineis decimam recepturi. 
Ut autem factum istud firmum maneat et inconcussum, presentem paginam sigillo 
ecclesie nostre fecimus roborari. Testes huius rei sunt: Conradus dapifer 
de Baienheim, Everhardus, Wigandus, Hartwicus, Yolcmarus, Arnoldus, Johannes 
de Husen; fratres ecclesie: Johannes sacerdos, Helwicus, Enkerus, Embrico con- 
versi, Conradus de Wendecke et alii quam plures. 

Actum anno domini millesimo ducentesimo tricesimo octavo. 

Chirograph. Or. mit wohlerhaltenem S. des Klosters an farbigen Seidenschnüren im St-A. 
Das in Unzialbuchstaben die ganze rechte Schmalseite der Urk. einnehmende Wort Cyrographum 
ist in der Mitte durchschnitten. 

Deutsche Uebersetzung in Kindlinger's Handschriften in Münster; vergl. Goerz, Mittebh. 
Regg. m, 99. 

471. — Graf Gerhard von Diez verzichtet zu Gunsten des Stifts 
8. Stephan zu Mainz auf sein Recht an die Güter zu "Wicker, 
welche Conrad von Dornburg dem Stifte verkauft hatte. — 
Mainz 1239 Januar 6. 

Gerhardus comes de Ditse universis hoc scriptum intuentibus salutem in 
domino. Noverint universi tarn presentes quam futuri, quod nos dei omnipotent» 
intuitu ac pro beati Stephani prothomartiris reverentia animeque nostre salute 



Digitized by 



Google 



1239 gegen Februar 13. — 1239 Februar 20. 313 

perpetua infra missarum solemnia accedentes personaliter ad altare beati Stephani 

Moguntie super ipsum altare precise renuntiando eidem liberaliter manu propria 

contulimus ecclesie, si quid iuris habuimus vel habere videbamur in bonis "Wiccere 

sitis, que prefate canonici ecclesie a nobili viro Cunrado de Durnburc compara- 

verunt, ita ut nee nos nee aliquis successorum nostrorum ullam de eisdem bonis 

habere de cetero valeat accionem. Acta sunt hec anno domini M°.CC°. XXXIX ., 

in die Epiphanie domini, presentibus Theoderico de Stalecchen maioris ecclesie 

canonico, Theobaldo decano, Arnoldo scolastico, Gotsmanno cantore totoque capi- 

tulo saneti Stephani Moguntie. Laicis: Theoderico de Blidenstat, Heinrico Speth, 

Embricone fratre eius, Dimone de Kazenelenbugen, Gerlaco de Waldeken et aliis 

quam pluribus. In cuius rei evidentiam hanc litteram scribi et sigillo nostro 

feeimus communiri. 

Or. im St.-A. An Pergamentstreifen hängt das dreieckige S. des Auestellers in braunem "W. 
Gedr. Joann. II, 533. 

Yergl. die ürk. No. 462 und yon 1241 März 25; Wenck, Hess. L.-G. I, 314. Wagner, 
Hess. Arch. Y, 3, 3a 

472. — Propst Wilhelm yon S. Mauritz zu Mainz bekundet, dass die 

Gemeinde Hattenheim dem Kloster Eberbach omne ius 

quod habebat in via que directe tendit per medias vineas 

in Steinberg versus silvas verkauft habe für drei Mark 

ad opus nove testudinis in ecclesia sua ex lapidibus 

faciendum. Für die Gemeinde Hattenheim, die kein eigenes 

Siegel hat, siegelt Propst Wilhelm. — 1239 gegen Februar 13. 

Testes sunt: Arnoldus plebanus, Cunradus miles de Wisebade, Engelfridus, 

Heinricus sculthetus, Hartungus, Ludewicus Gozleman, Embricho zem lugele, 

Cunzo retro ecclesiam, Volcwinus faber, Wienandus, Heinricus gener Hartungi, 

Sifridus et Reinoldus filius eius, Wernerus carnifex et alii quam plures. 

Actum anno millesimo ducentesimo tricesimo nono, incarnationis dominice 

M°.CC°. XXXIX ., circa prineipium quadragesime. 

Or. im St.-A. Das angehängte S. des Ausstellers erhalten. 

Abschr. mit Fortlassung der Zeugen Ocul. mem. H, 22. 

Gedr. Bossel, Eb. TJ.-B. 1, 830. Yergl. Baer, Gesch. yon Eberbach II, 51 ; Bodmann S. 120, 835. 

473. — Erzbischof Sigfrid IL von Mainz befreit die Güter des 
Klosters S. Jacob bei Mainz zu Algesheim und Lorch von 
Steuern. — Mainz 1239 Februar 20. 

S. dei gratia sanete Moguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii per 
Germaniam archicanceUarius uniyersis presentes litteras inspecturis salutem in 
domino. Tenore presentium publice protestamur, quod in bonis ecclesie saneti 
Jacobi Maguntine sitis apud Algesheim et Lorche nullam nomine nostro exaetionem 
fieri volumuB vel collectam. Dantes eidem ecclesie presentes has litteras nostro 
sigillo munitas in testimonium super eo. 

Datum Maguntie, X. kalend. Martii, pontificatus nostri anno IX. 

Or. in Darmstadt. S. abgefallen. 

Facsimile des Originals (ohne S.) von der Hand Bodmann's in dessen Sammlungen zur 
Geschichte des Klosters S. Jacob, Miltenberg. 



Digitized by 



Google 



314 1239 Februar. — 1239 Mai 22. 

Abschr. im Diplomatarium monasterii montis S. Jacobi (von der Hand des Abis Jacoboi 
Keim) im Nachlasse Bodmann's zu Miltenberg. 

Gedr. Bodmann S. 757, der die Urk. irrig dem Erzb. Sigfrid II. zulegte und in das Jahr 
1209 setzte; Baur, Hess. U.-B. II, No. 83 im Auszug. 

Yergl. Scriba, Regg. HI, 1210; Will II, 253, No. 315. 

474. — Ritter Giselbert von Eschborn und seine Frau Kunegundis 
schenken dem Kloster Marienstatt ihr Haus zu Wetzlar. — 
Wetzlar 1239 Februar. 

Judices, scabini et universi cives Wetflarienses. Omnibus in perpetuum. 
Ut robur firmitatis acta mortalium obtineant et ne a memoria hominum cum 
tempore recedant, consuetum est, ipsa litterali testimonio confirmari. Noscant 
igitur tarn presentes quam futuri, quod Gyselbertus miles dictus de Aschebumen 
et Kunegundis uxor sua domum suum in Wetflaria iuxta claustrum sitam, quam 
iuste et legittime conpararant, communicata manu in remedium et salutem ani- 
marum suarum monasterio Loci sancte Marie libere contulerunt perpetuo possi- 
dendam, ut in dicto monasterio a fratribus ibidem deo deservientibus ipsorum 
memoria perhenniter habeatur. Huic donationi interfuerunt testes subscripti: 
Wigandus sub Thuguriis, Gerbertus, Heinricus Wedeman et Richolfus fratres, 
Rudolfus Regel, Lodewicus scoltetus, Ortholfus, Berno, Gerlacus de Kazenirurt, 
Conradus Reio, Eckelo, Richolfus de Braht et Conradus de Dridorf scabini, 
Heinricus de Munchusen, Godefridus de Dridorf et alii quam plures cives. Ke 
vero in posterum super premissa coDatione prefato monasterio aliqua lis aut 
impedimentum a quoquam valeat suscitari, presentem paginam de consensu et 
precibus partium sigillo civitatis nostre fecimus communirL 

Actum Wetflarie, anno domini M°.CC .XXX°.IX ., mense Februario. 

Or. im St.-A. S. ab. 

Gleichzeitiges Indorsat: Giselbertus miles in Wetflaria domum suam contulit nobis. 

475. — Vergleich zwischen dem Capitel von S. Stephan zu Mainz 
und der Gemeinde Münsterliederbach auf einer, den Marken- 
richtern im Dreieich auf der anderen Seite über das Mark- 

• nutzungsrecht der Erstgenannten. — Im Dreieich 1239 Mai 22. 

Rupertus burgravius de Vrideberg. Universis presentium inspectoribus 
cupimus innotescere, quod nos litem, que vertebatur inter canonicos sancti Stephani 
Moguntie et universitatem de Munsterliederbach ex una parte et provinciales 
iudicio de Diereich attinentes ex parte altera super cultura novalium, que 
vulgariter roder vocantur, sopivimus in hunc modum. Canonici sancti Stephani 
et universitas dicte ville omnes culturas novalium ibi factas libere possidebunt, 
ita quod provinciales nullam communionem percipient cum eisdem. De cetero 
vero nee canonici nee universitas de Munsterliederbach aliquas facient in marchia 
novalium exculturas. Adiecimus, quod iam dieta universitas viam, que ducit in 
marchiam provincialium, Bic reparabunt, quod propter collapsionem vie provin- 
ciales in pratis suis aut in agris nullum dampnum aut periculum ineurrere 
videantur. Testes huius ordinationis sunt: Franco et Otto de Gruninberg fratres, 



Digitized by 



Google 



1239 Juni. - 1239 Juli. 315 

Hartmudus de Heidersheim, Godefridus de Hagelstein, Godefridus de Delcken- 
heim, Hertwicus de Heidersheim, Cuno de Birencheim, Burchardus de Kruftele 
milite8 et alii quam plures. 

Actum apud Diereich, anno domini MCCXXXIX, IX. kal. Junii. 

Gedr. Ghiden. n, 636. 

476. — Frankfurt 1239 Juni. 

Genannte Schiedsleute vergleichen Cuno III. von Minzenberg 

mit seinem Vater Ulrich wegen der Besitzungen des Hauses 

„Ouch hant sie gesatzt, daz die bürg Kunnigstein sal sin in gewalt min und mins 
bruder h. Ulrichs mit solchem underscheide, daz ich und min vader vier 
bescheiden manne gemeynlichen setzen, die die gulde der bürge zu houfe halden, 
biz sie davon gesammet tusent und zwey hundert mark, da midde zu beraden 
unser dri swestern. So daz gescheit, so sal die selbe bürg und die gulde zu mir 
und mine bruder Ulriche widder komen. Dar nach so hant sie mine vader 
zugeteilet die kirchsetzen und die manlehen." 

Uebersetzung saec. 15 im Falkensteiner Cartular fol. 103 ; hiernach gedr. Archiv für hess. 
Gesch. VIII, 230. 

477. — Die Klage des Kitters Hildegerus von Wesele gegen das 
Kloster Eberbach wegen einer Korngülte aus dem Hofe 
Steinheim wird durch Urtheil des Schultheissen zu Ober- 
wesel abgewiesen. — 1239 Juli. 

Sifridus de Gundelnhusen scultetus in Wesele universis Christi fidelibus 
presens scriptum audituris salutem in domino. Constare vobis facimus, quod 
dominus Hildegerus miles de Wesele maritus domine Gertrudis fratres de Ever- 
bach convenit in iudicio coram nobis et petiit ab eisdem quinque maltra annone 
conferri sibi ad pactum annis singulis de bonis in Steinheim, que dominus 
Fridericus et uxor eius Hildegundis de Sconnenburg predictis fratribus legaverant 
propter deum. Super quo fratres Meinardus et Heroldus de Everbach constituti 
coram nobis et ad nutum abbatis et conventus sui per virtutem obedientie 
commoniti et astricti dixerunt, quod prefatus miles et uxor eius iniustam 
haberent contra ecclesiam actionem et nichil eis iure conferri deberet de bonis 
supradictis. Dixerunt etiam, quod ea essent ecclesie sie legata, quod heredes 
legitimi possent ea pro XY. marcis redimere quando vellent, alias nullum ius 
sibi vendicare possent in eisdem. Testes igitur geste rei sunt: Humbertus et 
Merbodo frater eius, Fridericus et Otto frater eius, item Otto buregravius 
de Sconeberg, Hermannus quondam scultetus in Wesele, Hermannus de Lorcho, 
Humbertus vamme Keine milites, Ezelo filius eiusdem Humberti, Nantwog, 
Heinricus scabinus filius Cristancie, Hildebrandus filius Sifridi Garlandere, Embrico 
filius Hartlibi, Johannes servus Hermanni, Cunradus de Speie, Ludewicus miles 
gener domini Hildegeri, Godefridus de Wilbach et alü quam plures. In eviden- 
tiam huius rei presentem paginam nostro sigillo feeimus confirmari. 

Actum anno domini M°.CC°. XXXIX ., mense Julio. 



Digitized by 



Google 



316 1239 Juli. — 1239 December 15. 

Or. in Miltenberg. An Pergamentstreifen hängt das wohlerhaltene dreieckige S. des Aus- 
stellers in hellbraunem W.; der Schild zeigt einen tingirten Querbalken, Umschr.: f SigilL 
SifridL sculteti. Wesalie. 

Absohr. Ocul. mem. II, 65. 

*478. — König Conrad IV. belehnt Cuno von Reifenberg nebst 

dessen Frau und Kindern mit der Burg Reifenberg, doch so, 

dass er darin eine anständige Wohnung für seinen Yater, 

den Kaiser, und dessen Nachkommen errichte, wozu er ihm 

Kalk und Sand verspricht. — (Frankfurt) 1239 Juli. 

Zeugen: die Grafen von Henneberg und von Hohenlohe. 

Cop. saec. 18 in Darmstadt. 

Fälschung. 

Böhmer, Regg. Conr. No. 12. 

479. — Das Domcapitel zu Cöln verpachtet seinen Hof zu Hochheim 

dem Canonicus Hartmann von Liebesberg für 45 Mark 

jährlich, von welcher Summe ein von dem Pächter zu 

leistender bestimmter Zuschuss zu den Einkünften des 

dortigen Geistlichen in Abzug gebracht werden solL — 

1239 December 15. 

Hartmannus de Liebesberg, canonicus Coloniensis, universis has litteras 

inspecturis. Notum sit omnibus, quod capitulum Coloniense curtem suam in 

Hogheim cum decima et omni iure, quod ad eos ibidem pertinere dinoscitur, 

consensu unamini mihi, quoad vixero, dederunt ad pensionem pro quadraginta 

quinque marcier annuis Coloniensis monete, quarum terciam partem in nativitate 

domini, terciam in Pascha et terciam in nativitate beati Johannis baptiste ipsis 

persolvam salvo mihi per omnia iure aliorum pensionariorum ecclesie supradicte. 

Et cum prebenda sacerdotis ibidem pro tempore celebrantis adeo tenuis existeret, 

quod nullu8 valeret ibi commode residere, ne hoc archidiaconus loci ullo modo 

pateretur, ordinaverunt, quod ego annuatim decem maldra siliginis, dimidiam 

carratam vini et quinque solidos Moguntine monete sacerdoti in prefata villa 

facturo residentiam preter prebendam, quam ante hanc ipsorum ordinationem 

quilibet ibi deserviens consuevit percipere, superaddam et hec vel eorum equi- 

valens de prefatis XL U V. qae marcis annuatim subducam. Confiteor etiam tenore 

presentium, quod si statutis mihi terminis prefatam pecuniam non solvero, elegi 

et eligo, quod elapsis XV. diebus ab eo termino, quo solvere debuero et non 

solvero, fructus prebende mee in ecclesia predicta mihi subleventur in penam, 

ubicunque fuero, si ab ipso capitulo ulteriores inducias non valuero obtinere. Si 

vero infra XV. dies post sublevationem fructuum prebende mee ipsis non satis- 

fecero, extunc excommunicandi me habeant potestatem. Quod si per annum in 

tali perstitero contumacia, de curte predicta, quod ipsis placuerit, ordinabunt et 

domum meam pro retenta eis pecunia habebunt pignori obligatam. In cuius rei 

testimonium presens scriptum sigillo meo est communitum. 

Datum anno domini M .CC .XXX VnH ., XVIH. kal. Januarii. 
Or. mit angehängtem S. des Ausstellers im Königl. Staatsarchiye zu Düsseldorf. 



Digitized by 



Google 



1239. - 1240 Januar 4. 317 

480. — 1239. 

Joannes scriptor thelonei in Erinfels. 
Bodmann S. 74«, Note b. 

481. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz und Werner von Bolanden 
genehmigen den von dem Ritter Bertold Glime und dem 
Kloster Eberbach abgeschlossenen Austausch einer Rhein- 
aue Walluf gegenüber und eines Weinberges bei Walluf. — 
Mainz 1240 Januar 4. 
Sifridus dei gracia sancte Maguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii per 
Germaniam archicancellarius, et Wernerus de Bolandia universis Christi fidelibus 
presentem paginam audituris salutem in domino. Tenore presentium recognoscimus 
et hiis litteris protestamur, quod nos concambium ratum et gratum habemus, 
quod Bertoldus Glime miles et eius filii cum abbate et fratribus de Everbach 
fecerunt dantes eisdem fratribus insulam in transitu Rheni contra Waldaffe 
positam, quam de me Wernero in pheodum tenuerant ab antiquo et ego Wernerus 
eandem a domino nostro archiepiscopo Maguntino, et recipientes a fratribus 
predictis pro insula memorata duo iugera vinearum in Waldaffe sita et insuper 
decem marcas, de quibus alia bona, que a me Wernero in pheodum recipient, 
comparabunt. Preterea dictus miles et eius filii de suo predio bona, que alias 
decem marcas valeant, mihi assignabunt et a me hec omnia in pheodum recipient 
loco insule supradicte. Unde per manum domini nostri archiepiscopi Maguntini 
ego insulam eandem resignavi et contuli abbati et fratribus de Everbach sub 
proprietatis titulo in perpetuum possidendam. Presentes autem erant in hoc facto : 
dominus Cunradus decanus et magister, Johannes scolasticus maioris ecclesie 
Maguntine, Heinricus prepositus de Heilgenstat, Rimundus abbas in Everbach, 
Wilhelmus notarius, Wernerus maior cellerarius, Symon et Symon monachi, 
Meinardus frater in Everbach, Gerardus de Gerardestein, Symon da Rudensheim, 
Heinricus de Hepenhefte et alii quam plures. In evidentiam geste rei presens 
scriptum nostris sigillis fecimus confirmari. 

Datum Maguntie, anno domini millesimo ducentesimo quadragesimo, in 
octava Innocentium. 

Zwei Originalausfertigungen: 

a) in Miltenberg. Von den beiden Siegeln ist das des Erzbischofs Sigfrid in rothem W. 
an rothen Seidenfäden in beschädigtem Znstande erhalten. 

Indorsat von derselben Hand, welche den Vermerk auf der ebendenselben Gegenstand 
betr. Urk. des Erzb. Sigfrid II. von 1223 Januar 19, No. 389 schrieb : de insula in Steinheim que fuit 
Bertoldi Glime hicque agitur de concambio per manum episcopi et Werneri de Bolandia facto. 
Littere optüne semper demonstrande. 

b) gleichfalls in Miltenberg, hat im Contexte nur zwei unerhebliche Abweichungen von 
der ersten Ausfertigung, hingegen ist die Zeugenreihe abgekürzt in nachstehender Weise: 
Presentes autem erant in hoo facto dominus Cunradus decanus et magister Johannes scolasticus 
maioris ecclesie Maguntine. 

Angebracht sind Einschnitte für drei Siegel, erhalten sind: 1) an rothen Seidensohnüren 
das beschädigte S. des Erzb. in rothem "W.; 2) an gelben Seidenschnüren das dreieckige S. 
Werner^ von Bolanden in rothem W., das achtspeiohige Boland'sche Rad zeigend; Umschr.: 
t SigilL Werneri de Bola mperialis. aule. dapiferi. 

Indorsat von derselben Hand, welohe das Indorsat auf dem vorgenannten Exemplar a schrieb : 



Digitized by 



Google 



318 1240 Mftrz 25. — 1240 Mftrz. 

de insula in Steinheim que fuit Bertoldi Glime. Ißte littere nulli demongtrentar, nisi alie forte 
perdantur, quia non expedit, duplices litteras exhiberi. 

Abschr. Ocul. mem. II, 64. 

Gedr. Baer, Beiträge II, 283. 

Yergl. die vorstehend angeführte Urk. No. 389; Baer, Gesch. von Eberbach n, 55 ff.; 
Will U, 258, No. 350. 

482. — Ritter Sifrid Unrait von Boppard schenkt dem Kloster 
Marienberg Hörige zu Camp. — Marienberg 1240 März 25. 

Noverint universi tarn fiituri quam presentis temporis hoc scriptum inspec- 
turi, quod ego Sifridus dictus Unrait miles de Bopardia pro remedio anime mee 
ac aliorum parentum meorum contuli ecclesie sanctimonialium in monte sancte 
Marie apud Bopardiam cum pleno dominio, quicquid iuris habebam in filiabus 
Gerlaci de Seiewege in Campe, Gertrude videlicet, Odilia, Bertheyde et Methilde, 
quas iure proprietario tanquam venia dominus quiete tunc possidebam. Et ut 
hanc collationem in honore dei genetricis virginis Marie peractam libere motu 
proprio non valeat quisquam in posterum impugnare, presentem cedulam super 
hoc conscriptam domini Cunradi notarii Bopardiensis sigillis petivi communiri. 

Datum et actum in supradicta ecclesia sancte Marie, anno dominice incarna- 

tionis millesimo ducentesimo quadragesimo, in annunciatione beate virginis Marie. 

Or. mit 2 Siegeln im St.-A. zu Coblenz. 

Gedr. Mittelrh. U.-B. III, No. 674. VergL Goerz, M. Rh. Regg. m, 150. 

483. — Ritter Reinmar von Bierstatt verkauft dem Stifte S. Maria 
zu den Greden zu Mainz einen Mansus zu Bierstatt und 
erhält denselben auf Lebenszeit in Pacht zurück. — Mainz? 
1240 März. 

Judices sancte Maguntine sedis. Presenti pagina patere volumus universis, 
quod cum capitulum sancte Marie ad gradus Moguntie apud Reinmarum militem 
de Birgenstat mansum XXX. iugera complectentem, quorum HL sita sunt iuxta 
langenburnen et VII. iuxta illa in campo versus Wisebaden, Ü penes Twerhen- 
bach, in campo versus Erbenheim iuxta holderbusc V., iuxta swertburnen, IDL, 
in lindenwege VII. minus V. particulis, in crumbelanden HL, comparasset et 
idem R. eum in presentia nostra dicto capitulo assignasset, ipsum eundem mansum 
annuatim pro XXT1TT. maldris Maguntine mensure ante nativitatem beate Marie 
inde solvendis nomine pensionis et Maguntie in littore Reni presentandis eidem 
concessit ad sue vite perpetuum possidendum. Hac adiecta conditione, quod si 
summam annone prenominate usque ad dictum terminum non solvent, statim a 
iure dicte possessionis cadat, pensionem illius anni nichilominus soluturus, facul- 
tate libera ordinandi de mansu predicto ad ecclesiam redeunte. Et si cui 
memoratum capitulum hec bona duxerit concedenda, occasione huius R. gravis 
extiterit aut molestus, in X. marcis iam dicto capitulo teneatur. Que omnia 
nobis promisit fide prestita observare. Ad huius rei evidentiam presentem 
litteram sepedicto capitulo nostri sigilli munimine tradimus roboratam. 

Actum anno domini M .CC°.X°L., mense Martio. 

Or. im St.-A. S. beschädigt. 



Digitized by 



Google 



1240 April 2. - 1240 April 6. 319 

484. — Kheingraf Embricho genehmigt, dass Hermann von Hohin- 
stein seine Frau Wiltrud auf die zu seinem Burglehen in 
Rheinberg gehörigen Lehnsstücke bewitthumt. — 1240 April 2. 

Nos Embricho ringravius recognoscimus per hoc scriptum, quod nos in 
dotem damus, conferimus atque contulimus per presentes domine Wiltrudi, con- 
thorali domini Hermanni de Hohinstein, omne feodum, quod a nobis possidet seu 
habet de homagio seu dominio iure feodali de castro nostro Rinbergh ipse 
dominus Hermannus prefatus, videlicet in Hirzenowe yiginti quatuor maldra avene 
Bopardiensis mensure, in Loricho viginti quinque solidos Trevirensium denariorum 
circa festum sancti Remigii percipiendos. In Springe quidquid ibidem ad ipsum 
dominum Hermannum de advocatia spectat seu a nobis possidet in feodo. Item 
in Hambache et in Wazilinheine duas partes bladi, quod nuncupatur rauchkorne. 
Item in Berrestat quandam partem decime. Item molendinum in Wissebura, 
prata, pomeria et decem solidos Trevirenses in Husen tempore vite sue a nobis 
possidenda seu habenda sine omni fraude et dolo in his penitus amotis et 
exclusis. In cuius rei testimonium sigillum nostrum presentibus litteris ad preces 
domini Hermanni predicti duximus apponendum in signum omnium premissorum. 

Datum anno domini M°.CC°.XL., quarto*) nonas Aprilis. 

Abschr. „ex origiuali tt yon Schott in dem Urkundenbuche zu seiner Gesch. des Rhein- 
gräflichen Hauses. 

Hiernach die Abschr. Kindlinger's, sowie der Druck bei Bodmann S. 155 „aus dem Original". 
B. änderte in der Datierung quinto non. in quarto non. 

Vergl. Goerz, Mittelrh. Regg. III, 153. — Die genannten Ortschaften im Nass. Amte 
Langenschwalbach. 

485. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz schreibt Franko von Esch- 
born und dessen Brüdern, dass er auf ihren Wunsch den 
Abt (Eimund) von Eberbach mit der Entscheidung ihres 
Streites mit dem Domcapitel zu Mainz wegen der Pfarrei 
zu Nordenstatt beauftragt habe. — Bingen 1240 April 6. 
S. dei gratia Maguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii per Germaniam 
archicancellarius, fidelibus suis F. ac fratribus eius de Ascheburnin salutem in 
domino. Quia variis impediti causam, que inter capitulum Maguntinum ex una 
parte et vos ex altera super iure patronatus ecclesie in Nordenstat vertitur, 
decisioni nostre per compromissum partium fidei interpositione firmatum commissam 
terminare non possumus, dilecto nostro abbati . . de Ebberbach duximus com- 
mittendam sicut nos rogastis, mandantes eidem, quatinus eam secundum formam 
nobis iniunctam examinans previa ratione decidat faciens nichilominus, quod 
decreverit, per censuram ecclesiasticam firmiter observari. 

Datum Pinguie, VJLLL . idus Aprilis, pontificatus nostri anno decimo. 

Or. im St.-A. Yon dem auf der Rückseite befestigten S. ist ein Bruchstück erhalten. 
Abschr. im Lib. reg. ecol. Mog. No. 1 (No. 17 der Mainzer Bücher) im Ereisarchive zu 
Würzburg. 

Gedr. Würdtwein, D. Mog. II, 121. Vergl. Will II, 259, No. 856. 



») Schott quinto. 



Digitized by 



Google 



320 1240 April 8. — 1240 November 28. 

486. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz ertheilt dem Abte von 
Johannisberg das Recht, die Inful zu tragen. — Bingen 1240 April 8. 

Sifridus dei gratia sancte Maguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii per 
Germaniam archicancellarius dilecto filio Emberchoni *) abbafci ecclesie montis 
sancti Johannis in Rinecowe salutem cum vera in domino caritate. Ut inter 
prelatos ecclesie Maguntine prerogativa debita numereris, quoniam hactenus infola 
caruisti, tibi et successoribus tuis in perpetuum indulgemus, ut ad ecclesie tue 
decorem tuumque ac successorum tuorum honorem utamini infulis infulatorum 
abbatum morum et consuetudinem obtinentes. Et ut honor is vobis perpetuo 
conservetur, presenti vos super eo pagina communimus. 

Datum apud Pingwiam, VI. idus Aprilis, anno domini M°.CC°. quadra- 

gesimo, pontificatus vero nostri anno decimo. 

Or. in München, an dem oberen Rande beschädigt, das an rothen und grünen Seiden- 
schnüren hängende S. des Erzbischofs ist beschädigt. . 
Gedr. Guden. I, 566. Vergl. Wül H, 258, No. 357. 

487. — Die Richter des Archidiaconats des Stifts S. Peter zu Mainz 

erkennen dem Domcapitel daselbst streitige Güter zu 

Nordenstatt zu. — 1240 Juli 6. 

In nomine domini amen. Nos iudices archidiaconatus sancti Petri Maguntie. 

In causa, que inter dominos maioris ecclesie et Rudingum et Alburgim uxorem 

suam vertitur, per diffinitivam sententiam pronuntiamus, quod domini maioris 

ecclesie plene suam intentionem probaverunt, videlicet quod bona, de quibus 

questio vertebatur, prepositus Ludegerus iure hereditario R. et A. concessit, unde 

in hac parte eadem bona dominis maioris ecclesie adiudicamus, adversariis 

quantum ad hoc silentium imponentes. 

Actum anno domini millesimo CC°XL, mense Julio, in octava apostolorum. 

i 
Abschr. Mainzer Bücher versch. Inhalts XVII, fol. 132, im Kreisarchive zn Würzburg. 
Mit dem Randvermerk „De quibusdam bonis in Nordenstat". 

488. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz, Dompropst Arnold von Trier, 
Bruno von Braunsberg, Dietrich von Isenburg, Gotfrid und 
Gerhard von Eppenstein vergleichen sich wegen Theilung des 
Erbes ihrer Mutter und Oheims von "Wied, sowie wegen der 
Lehen ihres Oheims, des Grafen Lothar von Wied. — Bratimberg 
1240 November 28. 
In nomine veri dei. Nos Sifridus archiepiscopus Maguntinus, sacri imperii 

per Germaniam archicancellarius, Arnoldus maior prepositus Treverensis, Bruno 



l ) Abt Embricho verkauft in demselben Jahre 1240 dem Stifte S. Mauritz zu Mainz die 
Güter seines Klosters zu Husen, nachdem Erzbischof Sigfrid III. seine Genehmigung hierzu 
ertheilt hatte; Mone, Zeitschr. XI, 307; Guden. III, 957. Die von Mone, a. a. O. ausgesprochene 
und noch von Will II, 260, No. 368 angenommene Meinung, Husen sei Hausen v. d. IL, A. 
Langenschwalbach, ist zu berichtigen, gemeint ist das ausgegangene Hausen bei Eisheim, K. Ober- 
ingelheim; vergl. Wagner, Wüstungen, Rheinhessen No. 34, der jedoch die eben angeführten 
Urk. nicht berücksichtigt hat. 



Digitized by 



Google 



im Kovember. — 1241 Februar 25. 321 

de Brunesberg, Thidericus de Isemburg, Godefridus et Qerardus de Eppenstein 
recognoscimus et presenti pagina protestamur notum omnibus ipsam videntibus 
facientes, quod licet ad unionem illam, que non patitur sectionem sanguinis, 
debitum nos astringat, ut tarnen procul a nobis omnis dissensio et divisio 
repellatur, data fide promittendum duximus invicem et promissum nostrum proprio 
confirmavimus iuramento, quod omnem hereditatem ac proprietatem, que aliquem 
nostrum ex matrum vel avunculorum de Wieden parte contingit feodaque avun- 
culi nostri Lotharii comitis de Wieden, si qua vel iam aliquis nostrum adeptus 
est vel poterit successivis viribus adipisci, secundum consilium nostrum Sifridi 
archiepiscopi Maguntini et Amoldi maioris prepositi Treverensis equaliter divi- 
demus, feodis tarnen predictis apud nos laicos remansuris et secundum consilium 
consanguineorum nostrorum archiepiscopi et prepositi prefatorum, prout per nos 
obtenta fuerint, dividendis. Quod si me prepositum prius quam divisio predic- 
torum fiat mori contingit, consiliis domini mei archiepiscopi tenebuntur fratres et 
consanguinei mei predicti in divisionis effectum firmiter obedire. Si vero dominus 
meus archiepiscopus prior ab hac luce discesserit, iidem consiliis meis obedient 
atque stabunt. Si autem decesserimus ambo, antequam fuerit particio predictorum, 
inter se laici secundum suum proficuum concordabunt. Et si forte nequiverint 
concordare, eligent de viciniore parte sanguinis et cognationis nostre duos vel 
unum, quorum consiliis pareant in hac parte. Ut igitur id inter nos inviolabiliter 
observetur, conscribi hoc fecimus et sigillis nostris singulis roborari. 

Datum Brunesberg, IUI. kal. Decembris, anno domini millesimo ducentesimo 
quadragesimo. 

Or. im Fürstlich Wiedischen Archive zu Neuwied. Die sechs an Pergamentstreifen 
gehängten 8. sind abgefallen. 

Gedr. Fischer, Geschlechtsregister etc. 8. 63 mit dem falschen Datum Till. kal. Decembr., 
welcher Fehler sich gleichfalls auf der Abschrift im St.-A. zu Coblenz, nach welcher die Urk. 
im Mittelrh. U.-B. HI, No. 688 gedruckt ist, findet. Görz, Mittelrh. Begg. ffl, No. 177, sowie 
Will II, S. 260, No. 370 haben demnach irrig November 24. 

489. — 1240 im November. 

J. dei miseratione abbatissa, C. provisor und der Convent des 
Klosters Tiefenthal verpachten . . dilecto ac familiari nostro 
Hartmudo officium villicationts nostre, census et agros universos 
curti nostre in H . . attinentes — — — — . — — — — — 

Actum anno domini M.CC.XL., mense Novembre. 

Gedr. im Auszuge ohne genauere Angabe des Namens der curtis bei Koch, Erbleihen 
im Erzat. Mainz 8. 35. 

490. — Graf Gerhard von Diez und Gerhard von Eppenstein 

bekunden, dass Polcwin von Wicker auf sein Recht an 
dort belegene Güter, welche Conrad von Dornburg dem 
Stifte S. Stephan verkauft hatte, zu Gunsten dieses Stifts 
verzichtet hat. — Mainz 1241 Februar 25. 
Nos Gerardus comes de Dietse et Gerardus de Eppensteyn presenti scripto 
protestamur, quod Folcwinus de Wickera omni iuri, quod habuit vel habere 

Cod«x dipl. Km I,t. 21 



Digitized by 



Google 



322 1241 Februar 26. — 1241 Man. 

yidebatur in bonis dominorum de sancto Stephano, que a nobili viro Cunrado 
de Dorenburc comparaverant in eadem villa Wickera, coram nobis penitus renun- 
ciavit et quod eadem bona ipsis integre demonstret bona fide promisit et si qua 
per eum alienata, distracta vel neglecta vel in preiudicium ecclesie commutata, 
restituet et ab eisdem bonis usque ad pascha proximum cedet omnino et predicti 
domini prout eis placuerit de bonis ordinabunt eisdem. Idem quoqne F. medie- 
tatem omnium fructuum hyemalium ab ipso excultorum cum Stramine et aliia 
commodis et terciam partem estivalium proporcionaliter secundum terre consne- 
tudinem presentabit nee de deeima supradictorum dominorum ibidem se aliqua- 
tenus intromittat. Idem vero domini ad peticionem nostram ipsum F. ab inpe- 
ticione XXXVI. maltromm siliginis, in quibus confessus est eis se teneri, absol- 
verunt. Interfuerunt hü : Theobaldus decanus, Gozmannus cantor, Egidius, 
Fridericus, Johannes canonici saneti Stephani, Helfricus de Seihoben, Merbodo 
de Steynheim, Burchardus de Drechtingeshusen milites et aliL In huius rei 
evidenciam presentem paginam sigillis nostris feeimus communirL 
Actum Maguncie, anno domini M°.CC°.XLI ., V°. kal. MartiL 

Or. im 8t.-A. Von den an Pergamentstreifen hängenden S. der Aussteller sind Bruch- 
stücke erhalten. 

Gedr. Joann. n, 533. 

VergL Scriba HI, No. 1440, und die Urk. No. 462, 471. 

Nach dem Eppensteiner Lehnsbuohe saeo. 13 waren die von Eppenstein von den Grafen 
von Diez mit der „fauthy in Wicker a belehnt. 

491. — Abt Eimund von Eberbach entscheidet den Streit zwischen 
dem Domcapitel zu Mainz und den Brüdern von Eschborn 
wegen des Patronatsrechts über die Pfarrei zu Nordenstatt 
dahin, dass die Besetzung dieser Pfarrei noch in einem 
Falle denen von Eschborn, späterhin jedoch dem Dom- 
capitel zustehen solle. — 1241 März. 

In nomine domini. In causa, que vertitur inter ecclesiam maiorem et fratres 
de Asceburnen a ) super iure patronatus ecclesie in Nordinstat b ), dictis testium 
examinatis de consilio iurisperitorum propter compositionem a rege Philippo 
quondam faetam inter illos de Hasilstein °) ex una parte et illos de Asceburnen d ) 
ex altera per diffinitivam sententiam adiudico prefatis dominis de Asceburnen 6 ) 
ius presentandi clericum ad eandem ecclesiam hac vice tantum, ecclesie rero 
maiori per eandem adiudico sententiam ius patronatus ecclesie in Nordin- 
stat f ) in perpetuum, quia evidenter probatum est, illos de Hasilstein 8 ), 



a ) Aschebnrnen die zweite Ausfertigung. 

b ) Nordenstat daselbst. 
°) Haselstein das. 

d ) Ascheburne das. 
•) Ascheburne das. 
Nordenstat das. 
8) Haselstein das. 



Digitized by 



Google 



0. D., 1241 MÄrz. 323 

a quibus maior ecclesia habet ins, solos et integraliter ius in eodem patronatu 
habuisse. 

Actum anno domini MCCXLI , mense Marcio*). 

Zwei Originale mit kleinen Siegelbruchstücken in München. 

Abschr. saec. 15 in No. 19 der Mainzer Bücher, Kreis -Archiv Würzburg. 

492. — Abt Rimund von Eberbach erklärt, dass er den Streit 

zwischen dem Domcapitel zu Mainz nnd den Brüdern 
von Eschborn wegen des Patronatsrechts über die Pfarre 
zu Nordenstatt dahin entschieden habe, dass die Besetzung 
dieser Pfarre noch in einem Falle denen von Eschborn, 
späterhin jedoch dem Domcapitel zustehen solle. — 0. D. 
(1241 März). 
Universis ad quos presens scriptum pervenerit, frater R. dictus abbas in 
Eberbach salutem in omnium salvatore. Cum inter conventum maioris ecclesie 
Maguntine ex una parte et dominum Hartmädum et fratres eius de Ascheburne 
ex altera lis verteretur super iure patronatus ecclesie Nordenstat, ex utraque 
parte fide data in hoc convenerunt, ut testibus hinc inde receptis super intentione 
utriusque partis sine allegationibus et de piano in dicto negocio modo starent 
arbitrio absque contradictione et remota omni appellatione. Receptis igitur 
testibus et pensatis omnibus, que pensanda erant, de consilio prudentum virorum 
taliter arbitratus sum: predicti fratres de Ascheburne ad ecclesiam memoratam 
pastorem presentabunt ista vice tantum, quo mortuo vel alias cedente ius patro- 
natus eiusdem ecclesie ad ecclesiam maiorem Maguntinam in perpetuum devolvetur. 
Or. im St.-A. S. ab. 

493. — Der Burggraf S. von Priedberg bittet wegen der Nach- 

stellungen des Erzbischofs von Mainz seinen Schwager, 

Ritter C. von Eschborn, um Geleit zur Heimkehr vom 

königlichen Hofe in Speier. — 0. D., 1241 März. 

Dilecto sororio suo C. militi de Asseburne S. burgravius de Prideberch 

salutem et debite dilectionis integritatem. Cum nee propter domini regis presen- 

ciam nee ob honestatem propriam dominus archiepiscopus Moguntinus suo potent 

animo moderari, quin iubeat b ) me in civitate Spirensi violenter a suis satelli- 

tibus °) captivari, facturus mihi malum, si magestas ei regia non obviasset, et si 

ego ex precedentibus coniciens ac timens futura dubitem ipsum mihi passim 

insidias posuisse, tuam rogo dilectionem, quatinus ad me cum securitate redu- 

cendum coadunatis vestris amicis et cognatis venias sine mora. 

Aus einer (Wormser?) Briefsammlung des 13. Jahrh. im cod. S. Mathie ap. extra mur. 
Trevir., membr. s. XIV, 8°, No. 32, Stadtbibliothek Trier, pag. 120'; gedr. Winkelmann, Acta 
Imp. I, S. 533. 

Vergl. Böhmer-Ficker V, No. 4436; Will H, 8. 262, No. 382. 



*) In zweiter Ausfertigung von anderer Hand wie der des Schreibers des übrigen Textes, 
und anscheinend von dem Schreiber der ersteren Ausfertigung geschrieben. 
*) iubet. 
c ) satalitibus die Handßchr. 

21* 



Digitized by 



Google 



324 1241 Juni 14. — 1241 Juli 18. 

494. — Das Kloster Altmünster zu Mainz vergleicht sich mit dem 

Schultheissen Dietrich, sowie einigen Bürgern zu "Wies- 
baden und Erbenheim wegen der Besteuerung des Kloster- 
guts zu Erbenheim. — Mainz 1241 Juni 14. 
Judices sancte Maguntine sedis. Cum Dietricus scultetus et quidam cives 
in Wisebaden cum quibusdam villanis in Erbenheim coram nobis in iudicdo 
comparerent ad instanciam C. cantoris sancti Petri et provisoris veteris monasterii 
Maguntini super eo, quod iniustis exactionibus idem monasterium in quodam 
predio suo in Erbenheim molestabant, tandem partes inducte in magistrum 
Philippum, qui iudicio tunc presedit, consenserunt utrimque, ut ipse causam 
amicabiliter terminaret. Ipse vero propter bonum pacis et concordie taliter 
statuit ordinandum, quod dictus provisor monasterii mera liberalitate ad necessi- 
tatem et emendacionem civitatis in Wisebaden illa vice tantum unum daret 
fertonem denario uno minus et scultetus et cives predicti villanis de Erbenheim 
predictis recognoverunt, predium ipsius monasterii supradictum ab omni exactione 
debere esse liberum et immune firmiter promittentes, quod de cetero de predio 
illo nullam exactionem requirent nee eciam extorquebunt. In cuius rei testi- 
monium presens scriptum nostri impressione sigilli feeimus roborari Testes sunt: 
Cunradus cellerarius sancte Marie de gradibus, Henricus et Cunradus canonici 
sancte Marie veteris monasterii Maguntini et Marquardus dictus Keppekin et 
Anseimus de Wisebaden. De Erbenheim: Giselbertus scultetus, Volcwinus, 
GuntramuB, Francho, Hertwicus, Cunradus Rufus et eciam Cunradus, Arnoldus, 
Henricus, Arnoldus plebanus de Jegestat, Volmarus, Gotfridus de Jegestat et 
alii quam plures. 

Actum in claustro maioris ecclesie Maguntine, anno domini M°.CC°.XLI ., 
XVm. kalend. Julii. 

Or. im St.-A. Mit dem beschädigten S. der Mainzer Richter. 
Yergl. Sohliephake n, 46. 

495. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz schenkt dem Kloster 

Mariaehausen eine Waldparzelle im Kammerforst zu einer 

Rodung, sowie den aus derselben zu gewinnenden Zehnten. 

— Bingen I24i Juli 18. 

Sifridus dei gracia sancte Maguntinae sedis archiepiscopus, sacri imperii 

per Germaniam archicancellarius univereis Christi fidelibus hoc scriptum visuriß 

salutem in domino. Cenobium, quod dicitur in Ulinhusen, frequenter in necessarüs 

gravem defectum patitur et preeipue in annona. Nos igitur sanetimonialium 

domino ibi servientium tenuitate et devocione inspeeta, ut hilarius et expedicius 

oracionibus et divinis obsequüs possint insistere, particulam nemoris pro nostris 

et antecessorum nostrorum peccatis eis tradidimus exstirpandam et suis usibus 

cum deeima, que inde proveniet, iure perpetuo deputandam. Hec autem nemoris 

particula ex una parte terminatur ad semitam, que meline dicitur, usque ad 

quercum, cui impressum est signum crucis et ab illa per descensum fossati, 

quod factum est per torrentem usque ad campum, qui meyroch vulgariter 



Digitized by 



Google 



1241 Juli 10. - 1241. 825 

appellatur 1 ). Ut autem nostra donacio debitam obtineat firmitatem, presens 
scriptum eis tradidimus sigilli nostri munimine roboratum. 

Datum Pingwie, anno domini M°CC° quadragesimo, XV . kalend. Augusti, 
pontificatus vero nostri anno undecimo 2 ). 

Abschr. saec. 13 im Copialbuche des Klosters. 

Von dieser Urk. scheint Roth eine unvollständige und ungenaue Abschrift gesehen zu 
haben, nach welcher das Regest I, S. 228, No. 4, in welchem die Urk. irrthümlich dem Erzb. 
8igfrid II. beigelegt und yon 1211 August 1 datiert wird. Der weitere Zusatz daselbst „ex ori- 
ginali mit Siegelbruchstück apud me tt wird gleichfalls irrthümlich an diese Stelle gelangt sein. 
Yon einer Urk. Sigfrid II. von diesem Tage ist im Archive des Klosters keine Spur. Ebenso 
wie das Regest bei Roth ist demnach auch das auf demselben beruhende bei Will II, 150, 
No. 169 zu ändern. 

496. — Philipp von Schöneck und seine Frau Alheydis statten 

ihre mit Emilricus von Heppenheft verlobte Tochter mit 

120 Mark aus und sichern jedem ihrer übrigen Kinder die 

gleiche Summe als Erbtheil zu. — Boppard 1241 Juli 10. 

Es siegelte die Stadt Boppard. 

Actum Bopardie, in publico iudicii consistorio, anno dominice incarnationis 

millesimo CC.XLL, VI. idus Julii, indictione XTTTT . 

Abschr. des Or., dessen S. abgefallen, Eindlinger 199, 1. 
Hiernach Mittelrh. U.-B. III, No. 710. 

497. — Erzbischof Sigfrid III. schenkt dem Kloster Eberbach 

eine neu entstandene Rheinaue bei dem Hofe Ricartshusen. 

— Bingen 1241 November 24. 

Actum anno domini MCCXLI. Datum Pinguie VJJLl. kal. Decembris. 

Gedr. Baer, Beiträge II, 285; vergl. Baer, Gesch. von Eberbach II, 58; Will II, 264, 
No. 896. 

498. — 1241. 

Dechant Hermann und Custos Cunrad zu Bingen bezeugen, 
dass der Ritter Heinricus Prentsac und seine Frau domina Agnes 
de Winkelo zur Unterhaltung einer ewigen Lampe in der Michaels- 
kapelle des Klosters Eberbach zwei Weinberge zu Münster bei 
Bingen bestimmt haben. Heinrich P. behält sich gegen eine jähr- 
liche Abgabe von fünfzig Pfund Oel den lebenslänglichen Niess- 
brauch vor, nach seinem Tode gehen die Weinberge in den Besitz 
des Stifts zu Bingen über. Die Geschenkgeber leisten zuerst 
Yerzicht „in manus domini Rimundi abbatis, Werneri maioris 



*) „qnod maioris appellatur" in der Schenkungsurk. desselben Erzb. No. 440. Zur 
Sache vergl. die Bemerkungen zu der Urk. No. 360. Nach der dort erwähnten Karte 
von 1706 waren der Stumpf und die Wurzeln der hier bezeichneten Eiche, ebenso der Graben 
damals noch sichtbar, die semita meline wird daselbst mit dem Asmannshäuser Melpfuhl (im 
Klosterwalde) in Verbindung gebracht; die Parzelle Meyroch ist genau markirt. 

*) Das elfte Pontifikatsjahr ist das Jahr 1241, es ist daher anzunehmen, dass der Schreiber 
des Copiars das im Or. auf quadragesimo folgende Wort primo aus Versehen fortliess. Am 
18. Juli 1240 war der Erzbischof in Erfurt. 



Digitized by 



Google 



326 1242 April 6. — 1242 Mai 12. 

cellerarii, Petri sacerdotis et Meinardi fratrum de Everbach — 
in strata publica, sicut in possessionibus propriis exigit mos 
civilis", sodann wird der Verzicht wiederholt in der S. Walburgis- 
kirche zu Winkel „presente fratre Petro monacho supradicto nomine 
ecclesie sue et coram testibus Cunrado sacerdote sancte Wal- 
burgis, Wolmaro, Eppone et Heinrico nauta conversis, Heinrico 
Graet milite et Cristiano de Cube, Cunrado Grifenclawe, Wolframo 
scultheto, Hiltwino de Gisenheim, Otthero de Winkelo et alliis 
quam pluribus". 

Für den Geschenkgeber, der kein Siegel hat, s. die obengenannten Binger 
Geistlichen. 

Actum anno ab incarnatione domini M°.CC .XL°. primo. 

Or. im 8t.-A. Von dem an zweiter Stelle hängenden S. des Costos Cunrad ist ein Bruch- 
stück erhalten. 

Gedr. Bossel, Eb. U.-B. I, 345; Beyer HI, 548. 

499. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz bestätigt dem Kloster 
Tiefenthal den Besitz der von dem ehemaligen Schultheissen 
Dietrich zu Wiesbaden gekauften Güter zu Bierstatt. — 
Diez 1242 April 6. 

Sifridus dei gratia sancte Maguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii per 
Germaniam archicancellarius. Dilectis in Christo sorori Jutthe de Dorendorph et 
eius conventui Maguntine diocesis salutem in domino. Justis petentium desideriis 
facilem nos decet prebere consensum et vota, que a rationis tramite non recedunt, 
effectu prosequente complere. Eapropter, dilecte in domino filie, iustis Yestris 
postulationibus favorabiliter inclinati bona illa in Birgestad, que a Theoderico 
olim scultheto de Wisembade iusto emptionis titulo comparastis, cum bonis 
omnibus, que in presentiarum iuste et rationabiliter possidetis et modis iustiß in 
posterum prestante domino poteritis adipisci, vobis auctoritate presentium confir- 
mamus. Nulli ergo hominum liceat, hanc nostre confirmationis paginam infringere 
vel ei ausu temerario contraire. Quod si quis attemptaverit, indignationem dei 
omnipotentis, beatorum Petri et Pauli apostolorum eius, beati Martini ac nostre 
excommunicationis sententiam se noverit incurrisse. 

Datum apud Dythse a ), anno incarnationis dominice millesimo CC°. quadra- 

gesimo secundo, VIII. idus Aprilis, pontificatus nostri anno duodecimo. 

Or. mit beschädigtem S. des Erzbischofs im St.-A. 

Abschr. in Kindlinger's Sammlung 134, S. 11; hiernach gedr. Roth II, 16. 

VorgL Will n, 269, No. 415. 

500. — Herbordus, ehemals Schultheiss zu Oppenheim, und seine 

Brüder verkaufen dem Kloster Eberbach den Zehnten von 

einer Steinheim gegenüber belegenen Rheinaue. — 1242 Mai 12. 

Herbordus quondam schulthetus in Oppenheim, Godefridus scultetus in 

Ingelnheim. Constare volumus universis presens scriptum inspecturis, quod ego 



») So und nicht Düohse, wie Will a. a. 0. 



Digitized by 



Google 



1242 September 1. — 1242 October 9. 827 

Herbordus et fratres mei videlicet Billungus, Wigandus et Embricho ecclesie 
Eberbacensi vendidimus decimam cuiusdam insule, que sita est ex opposito ville 
Steinheim, pro quatuor marcis perpetuo possidendam. Ceterum promisimus, ut 
si quid impedimentum ecclesie predicte super hac vendicione in posterum ortum 
fuerit, ego Herbordus et fratres mei prefati quamdiu vixerimus et heredes nostri 
post nos omnimodis deponemus. Testes: Reinardus, Embrico, Henricus et filius 
suus Henricus, Embrico Roida scabini, Herdegeno de Heisinsheim, Herbordus 
et fratres sui, Embrico de Ockenheim, Yolcmarus de Ingelnheim, Nibelungus. 
In cuius rei evidentiam presens scriptum sigillis nostris duximus muniendum. 
Actum anno domini M .CC .X°Ln ., quarto idus Mail 

Or. in Miltenberg. Die an Pergamentstreifen hängenden S. beider Aussteuer in braunem "W. 
sind beschädigt. Auf demselben Dorsualnotiz von der Hand des Schreibers der Urk. : Sciendum, 
quod hec acta sunt temporibus fratris Friderici magistri in Steinheim, qui fuit possessor et 
presentarit IUI. marcas subscriptas presentibus monachis magistro Rudolfo et Wernhero 
de Partenheim et fratre Heroldo. 

Abschr. Ocul. mem. II, 66. 

Hegest von Kindlinger in seiner im 8t.-A. befindlichen handschriftlichen Sammlung zur 
Gesch. des Bheingaus. 

501. — Gyselbertus de Ascheburnen schenkt dem Stifte zu "Wetzlar 
eine Hufe zu Wehrdorf, welche er von dem dortigen Bürger 
Rudolf de Curia und dieser von dem Ritter Reinherus 
de Lunspach gekauft hatte, zur Stiftung seiner Memorie, 
sowie der Memorien seiner Eltern und seiner verstorbenen 
Frau Eunegundis. — Wetzlar 1242 September I. 

Unter den Zeugen Burcardus de Stockheim. 

Für den Aussteller siegelte der Prior zu Altenburg. 

Actum Wetflarie, anno domini MCCXLH, mense Septembri, in ipso die 

Egidii abbatis. 

Copie im Si-A. zu Coblenz. 

Gedr. Guden. V, 7; Mittelrh. U.-B. in, 569. Vergl. Mittelrh. Regg. HI, 806. 

502. — Gotfrid von Eppenstein entscheidet den Streit zwischen 
dem Kloster Eberbach und Cunrad, Heinrich, Engebrand 
und Rifrid, den Erben des Heinrich Stemelere, wegen des 
Zehntens von "Weinbergen, welche das Kloster von diesem 
gekauft hatte, dahin, dass die genannten Erben bei Strafe 
von zwanzig Mark und dem Verlust seiner Freundschaft 
auf ihre Klage verzichten, das Kloster aber auf die Rück- 
forderung des fortgenommenen Schiffes und Weines zum 
Werthe von vier Mark verzichtet und den Erben noch 
fünf Mark zahlt. Quod et factum est. — Braubach 1242 
October 9. 
Testes huius rei sunt: Godefridus de Bighen dictus marscalcus, Heinricus, 
Einolphus, Godefridus et Fridericus milites et fratres dicti Himelstoze, Ulricus 
Corph, Reinhardus et Cunradus fratres, Engebrandus, Heinricus Beghenoet, 



Digitized by 



Google 



828 1242. - 1242. 

"Wigandus Ruffus de Etkenstein milites, Hermannus advocatus de Brubach, Cun- 
radus filius Elizabet de Speie, Albertus quondam sculthetus in Osterspeie. Item 
Rimundus abbas, Wilhelmus notarius et Witicho monachi de Everbach, Heroldus 
et Heinricus magister in Speie et alii quam plures. 

Actum anno domini M°.CC°.XLII ., in die sancti Dyonisii, in cimiterio 
sancti Martini iuxta Brubach. 

Or. mit beschädigtem Reitersiegel Gotfridß von Eppenstein im St.-A. 

Abschr. Ocul. mem. n, 78. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 848; vergl. Baer, Gesch. von Eberbach n, 29. 

In Rossel's Abdrucke zu ändern S. 348, Z. 26: pro morte statt post mortem. 

503. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz schenkt dem (neuen Cister- 
zienserinnen-) Kloster Tiefenthal das ehemalige Benedictiner- 
kloster daselbst und ertheilt demselben nach Empfang einer 
Entschädigung Befreiung von allen Abgaben. — Mainz 1242. 

Sifridus dei gratia sancte Moguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii per 
Germaniam archicancellarius. Noverint universi, quod nos peticionibus dilecte in 
Christo . . abbatisse de Dyfendal, fratris Bertoldi commendatoris fratrum domus 
theutonice per Alemanniam et fratris Heinrici de Honloch et aliorum religiosorum 
acquiescentes claustrum de Dyfendal quondam nigri ordinis dedimus dicte abba- 
tisse et conventui absolventes eas ab omni iure et servicio, quo dicte domine 
nigri ordinis nobis et antecessoribus nostris tenebantur tarn in hospitando, quam 
in peticione alicuius exactionis, quam censibus, volentes hoc tarn a nobis, quam 
a successoribus nostris inviolabiliter observari, protestantes nos pro hiis libertatibus 
tale a predictis dominabus concambium recepisse, per quod ecclesiam nostram 
indempnem in omnibus credimus conservari. In cuius rei testimonium presentes 
litteras eisdem contulimus sigilli nostri munimine roboratas. 

Datum Maguntie, anno domini M .CC°.XLII ., pontificatus nostri anno tertio 
decimo. 

Transsumt der Mainzer Richter d. d. 1323 December 9 im St.-A. 

Abschr. in Kindlinger's Sammlung 134, S. 53. 

Gedr. Annal. III, 2, 78. Vergl. Rhein. Antiqu. II, 12, 88; Will n, 271, No. 430. 

504. — Ein Ritter sagt dem G. von Eppenstein ab, weil dieser im 

Vertrauen auf seinen Bruder, den Erzbischof von Mainz, 

den Schwager jenes gefangen. — 1242? 

O. miles de tali loco G. de Eppenstein salutem pro meritis. Noveritis vos 

eo, quod de magna potencia fratris vestri nimis confisi manum in sororium meum, 

qui nichil fecerat vobis mali, inicere violentam et ipsum tamquam furem et 

latronem captivum ducere [noo] erubuistis 1 ) . . .*) eciam nobis inimiciciam con- 

parasse. Quapropter estote securi, quod ex nunc in antea vos et vestros in rebus 

et personis, quandocunque potero, ledere non cessabo. 

Aus einer fWormser?) Briefsammlung des 13. Jahrh. im cod. s. Math, apost. auf der 
Stadtbibliothek zu Trier gedr. Winkelmann, Acta imp. I, No. 676. 



') erubuisti. 

a ) Zwei unleserliche Buchstaben, ax? 



Digitized by 



Google 



1242. — 1243 Juni 19. 329 

505. — 1242. 

Volradus de Winkela Zeuge in einer bei Bodmann S. 168 angeführten Urk. 

506. — Graf Gerhard IIL von Diez und seine Gemahlin Agnes 

schenken zur Gründung des Klosters Thron ihre Güter zu 
Niedernhain bei Wehrheim, behalten sich jfedoch die Ad- 
vocatie über dieselben vor. — 1243 März 20. 
In nomine sancte et individue trinitatis amen. Ego Gerhardus de Ditzse et 
Agnes uxor mea universis Christifidelibus tarn presentibus quam futuris, quos 
scriptum presens intueri contigerit, notum esse volumus, quod nos ex inspiracione 
divina pro salute animarum nostrarum et de communi consensu ad inchoacionem 
monasterii sanctimoniaüum ordinis Cysterciensis omnia bona nostra, que possi- 
demus in inferiori Indagine prope Werene tarn in agris, quam in pratis necnon 
et in silvis libere contulimus famulabus deo ibidem in perpetuum servituris. 
Salvo tarnen nobis iure advocacie predicti loci, quod nobis specialiter ad defen- 
dendum easdem decrevimus observari. Ut autem hoc factum nostrum perpetua 
stabilitate duraturum permaneat, presentem paginam sigilli nostri munimine 
fecimus roborari presentibus viris idoneis et fide dignis, dilecto consanguineo nostro 
Henrico dicto de Wilnauwen, Gotfrido de Stogheim, Heinrico Spech et Rychwino 
fratre suo, Heinrico filio Markolfi, Hermanno de Turri, Arnoldo plebano et aliis 
quam pluribus. 

Acta sunt hec anno domini millesimo CC 0mo quadragesimo tercio, in vigilia 
Benedicti 

Wörtlich eingerückt in das Transsumt der Bargmänner zu Friedberg d. d. 1359 April 1: 
Nos . . Johannes de Beldersheim burgravius in Frideberg, Gylbertus Leo de Steinford senior, 
Gernandus de Swalbach, Ebirhardus Orphanus milites, "Wentzelus et Gonradus de Clen armigeri 
castrenses in Frideburg reoognoscimus, nos vidisse et audivisse quasdam litteras infrascriptas 
non cancellatas, non rasas, sanas et integras nee in aliqua parte viciatas, quas nostrum iuratum 
notarium huic libello oonscribi fecimus, quarum singularum tenor loco suo sane patebit; es 
folgen 1) die vorstehende Urk., 2) 3) die Urk. des Grafen Gerhard IV. von Diez 1287, 4) des 
Grafen Gotfrid yon Diez 1335 April 23, 5) des Königs Wilhelm 1249 Mai 9, 6—10) des Königs 
Rudolf von 1277 März 4, 1277 März 4, 1287 März 27, 1288 Februar 1, 1288 Januar 5, 11—14) des 
Königs Albrecht von 1299 Februar 12 und Februar 13, 15) des Kaisers Ludwig 1346 März 12 

[die unter 4, 5, 6, 9, 10, 11, 14, 15 aufgeführten Urk. sind noch im Or. erhalten] Insuper 

et nos castrenses in Frideburg, prout prescripti sumus in prinoipio istius libelli, in firmum testi- 
monium visionis et audioionis prefatorum sigillum nostrum ad oausas presenti libellulo . . sub 
filo serico transfixo duximus appendendum, sub anno domini millesimo CCC° quinquagesimo nono, 
seeunda feria prozima post dominioam qua cantatur Letare Jerusalem. — Or. Perg., in Buch- 
form geheftet, 5 Folien mit Umschlag, klein Quart, mit Siegelsohnur von grün und gelber Seide 
durchzogen, 8. beschädigt. Im St.-A. — Yergl. Arnoldi, Gesch. von Nassau-Oranien II, 60. 

507. — Erzbischof Sigfrid IIL von Mainz gestattet als Oberlehns- 

herr, dass Arnold von Eltville mit Genehmigung des Reichs- 

truchsessen "Werner IV. von Bolanden als Unterlehnsherrn 

dem Kloster Tiefenthal Güter verkauft. — Tiefenthal 1243 Juni 19. 

Sifridus dei gratia sancte Maguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii per 

Germaniam archicancellarius. Notum faeimus tarn presentibus quam futuris 



Digitized by 



Google 



880 1243 Juni 19. — 1243 Juni 19. 

presentem paginam inspecturis, quod Arnoldus de Altavilla fidelis noster bona sua 
sita in campo illo, qui ufferhäbe vocatur, que a nobis et ab ecclesia Maguntina 
ad Wernherum de Bonlandia et ab ipso ad memoratum Ar. iure feudi ulterius 
descenderunt, dilectis in Christo . . abbatisse et conventui ecclesie in Dyfendal 
ordinis Cisterciensis et Maguntine diocesis pro certa summa pecunie vendidit de 
nostro ac dicti Wernheri beneplacito et consensu dominium bonorum ipsorum 
iusto venditionis titulo transferens in ecclesiam antedictam et nichilominus recog- 
noscens in nostra presentia, quod super omni questione seu difficultate, si qua 
forte in bonis ipsis ecclesie memorate emergeret, eam sicut iuste fuerit servare 
teneatur indempnem. In cuius rei memoriam et mummen scriptum presens 
conscribi fecimus et sigilli nostri munimine roborari cum eorum testimonio, quorum 
nomina sunt subscripta: Godefridus, Sifridus et Svicgerus de Vrowenstein, Hein- 
ricus de Dothesheim et alii quam plures. 

Acta sunt apud Dyfendal, XTTT. kalend. Julii, anno domini M°.CC°. quadra- 
gesimo tercio, pontificatus nostri anno tertio decimo. 

Or. im 8t. -A. Das wohlerhaltene S. des Erzbischofe von gelblich braunem Wachs 
hängt an breitem Pergamentstreifen. 

Abschr. Kindlinger's in dessen Sammlung 134, S. 25; hiernach gedr. Roth II, 17; die 
Angabe daselbst, das S. sei in „röthlichem" Wachse, beruht auf Missverständniss der von 
Kindlinger lateinisch gegebenen Siegelbeschreibung. Yergl. Will II, 273, No. 444. 

508. — Reichstruchsess Werner IV. von Bolanden gestattet, dass 
sein Lehnsmann Arnold von Eltville dem Kloster Tiefen- 
thal Güter verkauft, nachdem Erzbischof Sigfrid III. von 
Mainz als Oberlehnsherr seine Genehmigung hierzu ertheilt 
und die Güter aus dem Lehnsverbande eximiert hatte. — 
Tiefenthal 1243 Juni 19. 
Wernerus de Bolandia imperialis aule dapifer. Notum facimus tarn presen- 
tibus quam futuris presentem paginam inspecturis, quod Arnoldus de Altavilla 
fidelis noster bona sua sita in campo illo, qui vocatur uffirhube, que a domino 
Maguntino archiepiscopo et ab ecclesia Maguntina ad nos et a nobis ad memo- 
ratum Arnoldum iure feodi descenderunt, dilectis in Christo . . abbatisse et con- 
ventui in Difindal ordinis Cysterciensis et Maguntine dyocesis pro certa summa 
pecunie vendidit de dicti archiepiscopi videlicet Sifridi beneplacito ac nostro con- 
sensu dominium bonorum eorundem iusto venditionis titulo transferens in ecclesiam 
antedictam et nichilominus recognoscens, quod super omni questione seu difficul- 
tate, si qua forte in bonis ipsis ecclesie emergeret memorate, eam sicut iustum 
fuerit servare teneatur indempnem. Accedit etiam ad premissa, quod prenomi- 
natus archiepiscopus eadem bona pontificali auctoritate ex parte sua et omnhun 
successorum suorum de lege eximens feodali et ea propria faciens et manu propria 
porrigens ecclesie sepedicte in eorum possessionem debita sollempnitate misit 
eandem. Sed et ipse Arnoldus nobis quedam bona sua propria equivalencia in 
compensationem bonorum assigna,vit eorundem, ut proprietas ecclesie purior exti- 
tisset. In cuius rei memoriam et munimen scriptum presens fideliter fecimus 
conscribi et sigilli nostri munimine roborari cum eorum testimonio, quorum nomina 



Digitized by 



Google 



1243 Juni 19. - 1244 März 26. 331 

sunt subscripta: Godefridus, Sifridus et Swigerus de Vrowinstein, Henricus de 
Dothesheim et alii quam plures. 

Acta sunt apud Difindal, tertio decimo kalend. Jiüii, anno domini millesimo 
ducentesimo quadragesimo tercio. 

Or. im 8t.-A. Das an rothseidenen Schnüren hängende kreisrunde S. den Ausstellers in 
weissem W. ist wohlerhalten. 

Abschr. Kindlinger's in dessen Sammlung 134, S. 26; hiernach gedr. Roth II, 17. 
Vergl. Will n, 273, No. 444. 

509. — Reichstruchsess Werner IV. von Bolanden gestattet Arnold 
von Eltville, seinem Lehnsträger, dem Kloster Tiefenthal 
Güter zu verkaufen. — Tiefenthal 1243 Juni 19. 

Wemherus de Bonlandia imperialis aule dapifer. Notum facimus tarn 
presentibus quam futuris presentem pagfnam inspecturis, quod Arnoldus de Alta- 
villa fidelis noster bona sua sita in campo illo, qui vocatur ufferhübe, que a 
domino Moguntino archiepiscopo et ab ecclesia Moguntina ad nos et a nobis ad 
memoratum Ar. iure feudi descenderunt, dilectis in Christo abbatisse et conventui 
in Diffendal ordinis Cisterciensis et Moguntine diocesis pro certa summa pecunie 
vendidit de nostro ac dicti archiepiscopi beneplacito et consensu dominium 
bonorum ipsorum iusto venditionis titulo transferens in ecclesiam antedictam et 
nichilominus recognoscens, quod super omni questione seu difficultate, si qua 
forte in bonis ipsis ecclesie memorate emergeret, eam sicut iustum fuerit teneatur 
servare indempnem. In cuius rei memoriam et munimen scriptum presens 
conscribi fecimus et sigilli nostri munimine roborari cum eorum testimonio, 
quorum nomina sunt subscripta: Godefridus, Sifridus et Svigerus de Vrowenstein, 
Henricus de Dothesheim et alii quam plures. 

Acta sunt aput Diffendal, XTTT. kalend. Julii, anno domini M .CC°.XLDI . 

Or. im 8t.-A. Das wohlerhaltene, kreisrunde S. des Aussteuere hängt an einem Pergament- 
streifen. 

Kürzere Fassung der vorhergehenden Urkunde. 

510. — Mainz 1244 März 26. 

Beilegung des Streites zwischen dem Propst und Capitel 
des Stifts S. Stephan zu Mainz über die Verwaltung des Stifte- 
vermögens durch benannte Schiedsrichter. — — — — — — 

Iniungimus etiam preposito memorato, ut pro absolutione bonorum in Lieder- 
bach ad dominum C. de Mincenberg*) accedat personaliter infra festum beati 
Johannis baptiste proximo nunc futurum. 

Unter den als Zeugen genannten Domcanonikern Walterus de Escheburnen. 

In cuius rei testimonium has litteras iudicum sedis Moguntine, Henrici prepositi 



•) So Bodmann, Cunonem Joann. 



Digitized by 



Google 



1244 April 26. — 1244. 

sancti Stephani et omnium eeclesiarum Moguntinarum ac nostris sigillis ferimiu 
roborari. 

Actum in claustro maioris ecclesie Moguntine, anno domini MCCXTjI LLL *\ 
vil. kalend. April. 

Gedr. Joann. EI, 537, von Bodmann in seinem Handexemplar nach dem Or. corrigiert und 
mit dem Vermerk „adp. 15 sigilla" versehen; Ghrüsner, Beitr. III, 166. 

5tL — Papst Innocenz IV. trägt dem Abte von Eberbach auf, den 
Erzbischof von Mainz, sofern derselbe von irgend Jemand 
aus irgend einer Ursache excommuniciert werde, kraft päpst- 
licher Vollmacht sofort loszusprechen, wenn der Erzbischof 
ihn darum angehe. — Im Lateran 1244 April 26. 
Datum Laterani, VI. kal. Maii, Anno 1. 
Berger, Les regiatres d'Innocent IV, 8. 109, No. 628; Will II, 278, No. 478. 

512. — Erzbiachof Sigfrid III. von Mainz ertheilt dem Kloster 
Thron einen Abläse. — Eisenach 1244 Juli 22. 

8. dei gratia sancte Maguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii per Grer- 
maniam archicancellarius. Dilectis in Christo . . abbatisse et conventui ancillanun 
Christi de Trono sancte Marie Cisterciensis ordinis Maguntine diocesis salutem 
et sinceram in domino caritatem. Propter teneram loci vestri plantam cupientes 
intendere hiis, que ad commodum vobis cedere poterunt et salutem, ut monasterium 
yestrum a quocunque catholico episcopo valeat consecrari, devotioni vestre 
presentibus indulgemus pro retributione divina omnibus corde contritis et ore 
confessis ad locum yestrum confluentibus et eidem ad constructionem officinarum 
eius manum porrigentibus adiutricem in ipso dedicationis die annum et quadra- 
ginta dies, in revolutione. vero mensium primi anni quadraginta, in anniversario 
autem consecrationis die quadraginta dies de iniuncta sibi penitentia relaxantes. 

Datum apud Vsnach, XI. kal. Augusti, anno domini M°.CC°. quadragerimo 

quarto, pontificatus vero nostri anno quinto decimo. 

Or. mit besch. 8. des Erzbischofe im 8t.-A. 
Vergl. Wül H, 280, No. 498. 

513. — Kloster Eberbach und Schultheiss Sibolt zu Winkel tauschen 
Grundstücke zu Ermart und bei Reichartshausen, nach- 
dem letzterer die Lehnsherrn, die Brüder Embricho von 
Logeneck und Conrad von Winkel genannt Greifenclau, 
entschädigt hatte. — 1244. 
Nos fratres et milites Embricho in Logenecke et Conradus in Winkela cog- 
nomento Grifenclawen. Constare cupimus universis presentibus et futuris, quod 
Siboldus scultetus in Winkela concambium faciens cum religiosis confratribus de 
Erbach accepit de eis iurnales sitos in Ermart agri seminalis tradens eis de 
nostro consensu titulo proprietatis quemdam fundum ipsorum curie Rychardes- 



*) So Bodmann in seinem Handexemplar, Joann. und Grüsner MCCXLIIL 



Digitized by 



Google 



1245 Janaar 16. — 1245 Januar 28. 333 

husen adiacentem, quem a nobis iure tenuit pheodali. Ea tarnen nobiscum habita 
preordinacione, quod partem bonorum suorum propriorum in agris sive vineis 
dicto fundo equivalentem in manus nostras resignaret eandem nobis partem sicud 
fundum tenuit in feodo recepturus. Super hiis quoque nobis fideiussores dedit 
Hertwicum Eselwecke, Mengotum Stange et Nycolaum milites in Scarphenstein. 
Ad maiorem itaque huius facti evidenciam ego Embricho presentem paginam 
inde conscriptam mei sigilli munimine roboravi. Ego vero Conradus, quia sigillo 
carui, sigillo fratris mei contentus fui. 

Actum anno domini M°CC°XL quarto. Testibus eciam subscriptis, qui huic 
facto interfuerunt, quorum hec sunt nomina: Rymundus abbas, Waltheimus prior, 
Walterus subprior, Heinricus, Wernherus et Symon monachi in Ebirbach. Laici 
seculares: Gerhardus et Euegerus milites prefati castri, Heinricus scultetus de 
Altavilla et Eberhardus frater eius scultetus in Kethercha et alii quam plures. 

Abschr. im jüngeren Gopiar von Eberbach (saec. XV) III, fol. 4. 
Hiernach gedr. Baer, Beiträge II, 286. 

Auszug bei Bodmann S. 83, 376, an letzterer Stelle ist die Jahreszahl 1224 wohl nur 
Druckfehler. Das Regest bei Roth I, 51, No. 204 ist demnach zu ändern. 

514. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz befiehlt seinen Rhein- 
zollbeamten, die Güter des deutschen Hauses zu Coblenz 
zollfrei vorbeifahren zu lassen. — Lahneck 1245 Januar 16. 

Sifridus dei gracia Maguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii per Ger- 
maniam archicancellarius. Universis officiatis suis super Renum constitutis salutem 
et omne bonum. Yolumus et mandamus vobis, ut naves dilectorum nobis fratrum 
domus Teutonicorum in Confluentia cum rebus, quas nuntii eorundem iuramento 
prestito affirmaverint esse suas, descendendo per Renum seu etiam ascendendo 
in perpetuum permittatis sine telonei exactione libere pertransire. 

Datum apud Lonekke, XVII. kal. Febr., anno domini M.CC.XL. quinto, 
pontificatus nostri anno quinto decimo. 

Or. in Wien. 

Gedr. Hennes, U.-B. d. d. Ord. I, 121. 

Vergl. Goerz, Mittelrh. Regg. HI, 413; Will II, 283, No. 509. 

515. — Papst Innocenz IV. bestätigt die Besitzungen des Klosters 
Tiefenthal. — Lyon 1245 Januar 23. 

Innocentius episcopus servus servorum dei. Dilectis in Christo filiabus . . 
abbatisse et conventui monasterii in Diffendal Cisterciensis ordinis Maguntine 
diocesis salutem et apostolicam benedictionem. Sedis apostolice benignitas horum 
vota prosequi favore benivolo consuevit, qui pro Christi gratia huius mundi spretis 
vanitatibus et relictis in castris claustralibus se claudendo dignum impendunt 
domino famulatum. Eapropter, dilecte in Christo filie, ad petitionem venerabilis 
fratris nostri archiepiscopi Maguntini, vestri monasterii fundatoris, vestris precibus 
inclinati personas vestras et locum, in quo divino estis obsequio mancipate, cum 
omnibus bonis, que inpresentiarum rationabiliter possidetis aut in futurum iustis 
modis prestante domino poteritis adipisci, sub beati Petri et nostra protectione 



Digitized by 



Google 



334 1246 Januar 23. — 1246 Mar* 7. 

BU8cipimus. Specialiter autem terrae, possessiones ac aüa bona vestra, ßicut ea 
omnia iuste ac pacifice possidetis, vobis et per vos eidem monasterio vestro anc- 
toritate apostolica confirmamus et presentis scripti patrocinio communimus yobis 
nichilominus, ut prefatum monasterium libertatibus et immunitatibus, privilegiis et 
indulgentiis universis ordini Cisterciensi concessis deinceps plene gaudere valeat 
concedentes. Nulli ergo omnino hominum liceat, hanc paginam nostre protectionis, 
confirmationis et concessionis infringere vel ei ausu temerario contraire. Si quia 
autem hoc attemptare presumpserit, indignationem omnipotentis dei et beatornm 
Petri et Pauli apostolorum eius se noverit incursurum. 

Datum Lugduni, X. kal. Februarii, pontificatus nostri anno secundo. 

a) Or. im St.-A. mit wohlerhaltener Bulle an geflochtener rother und gelber Seidenschnur, 
wie bei Diekamp No. 36. Am oberen Rande in der Mitte: scriptum (?); auf dem Bug links 
in der Ecke cal., vielleicht von der Hand des Schreibers. Auf der Rückseite von anderer Hand: 
abbatisse de Difendal super immunitatibus et aliis. 

b) Transsumt der Mainzer Richter von 1323 December 9 im St.-A. 

Abschr. in Kindlinger's Sammlung 134, S. 64; hiernach gedr. Roth II, 18, nicht correct 
und mit unrichtig aufgelöstem Datum 1244 Januar 23. 

Vergl. Potthast No. 11518a— 2^12; Will H, 283, No. 510. 

516. — Werner IV. von Bolanden genehmigt, dass Simon, Conrad 
und Simon von Rüdesheim einen von ihm lehnrührigen 
Zehnten zu Hattenheim an das Stift S. Peter zu Mainz 
verkaufen. — Mainz 1245 März 7. 

In nomine domini amen. Quoniam ad perpetuam rerum memoriam salubriter 
est inventum, ne oblivionis caligine obfuscentur, litterarum apicibus commendari, 
que digna fore memoria decernuntur, ideo nos Wernerus de Bolandia presenti 
scripto notum fieri cupimus universis tarn presentibus quam futuris, quod vendi- 
tionem cuiusdam decime in Hattenheim, que annuatim in pensione valuit IUI / 
solidos Colonienses denariorum, factam per Simonem militem de Rudensheim et 
filios patrui sui, Cunradum scilicet et Simonem, ecclesie sancti Petri Moguntie, 
quoniam ipsi dictam decimam a nobis in feodo habuerunt, ratam habemus et ei 
per presentem litteram robur et nostrum consensum impertimur. Dederunt etiam 
prefati S. C. et S. in restaurum prefate decime quoddam iugerum vinearum aput 
Rudensheim situm in loco, qui dicitur stein, quod iidem a nobis sicut prefatam 
decimam iure feodali possidebunt. Huic contractui interfuerunt: Waltherua 
decanus, Hertwicus scolasticus et Cunradus cantor et parrochianus sancti Hein- 
meranii, Bruno canonicus, Heinricus cognatus decani, Heinricus custos, Cristianus 
parrochianus in Udenmunstre, Walbrunus, Bertoldus de Thuringia, Gerhardus 
cellerarius, Rucgerus, Cunradus de Wormacia, Hermannus de Nassuwa, Cunradus 
de Strazheim, Hartmudus, Baldemarus canonici ecclesie sancti Petri Maguntie. 

Actum Moguntie, anno domini M°.CC°.XLV., nonas Marcii. 

a) Or. im St.-A. Tom S. des Ausstellers in braunem W. ist ein Bruchstück erhalten. 

b) Abschr. saec. 13 auf fol. 23 des Copialbuchs des Stifts S. Peter auf der Stadtbibliothek 
zu Mainz. Hiernach gedr. Mone, Zeitsohr. XI, 307 mit der unrichtigen Datierung 1240 März 3. 

In dem Or. ist die Datierung so geschrieben, dass Y ebensowohl zu dem vorhergehenden 
XL, wie zu dem folgenden Non. gezogen werden kann. Indessen hat das Copiar unzweifelhaft 



Digitized by 



Google 



1245 Juni 12. — 1246. 335 

XLY, was Mone a. a. O. nicht erkannte, und ebenso gibt ein dem 15. Jahrh. angehöriges 
Indorsat auf dem Or. die Zahl 1245 an. Die Urk. kann demnach unbedenklich in das J. 1245 
gesetzt werden, wie es schon von Joann. II, 495 geschah. 

517. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz schenkt dem Kloster 

Retters den Rottzehnten des Waldes zwischen dem Kloster 
und dem Fischbach. — Eppenstein 1245 Juni 12. 

Sifridus dei gratia sancte Maguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii per 
Germaniam archicancellarius et minister Fuldensis ecclesie. Omnibus Christi 
fidelibus, ad quos pervenerit scriptum presens, salutem in omnium salutari. Dum 
sit cautum, pias et providas hominum actiones scripture testimonio roborare, ne 
vel hominum malicia infirmentur vel oblivionis caligine ab humana memoria 
processu temporis elabantur, innotescere cupimus universis tarn presentibus quam 
futuris, quod nos compassionis oculo intuentes tenuitatem et devotionem monialium 
de Retteres ordinis Augustini, ut ylarius et expedicius orationibus et divirds 
obsequiis valeant insudare, decimam provenientem de novalibus nemoris siti inter 
ipsum cenobium Retteres et aquam dictam Vischebach, quod eedem ad usus suos 
excolunt et extirpant, ipsis tradidimus iure perpetuo possidendam. Ut autem hec 
nostra donatio robur obtineat firmitatis, presentem paginam sigilli nostri munimine 
communitam in testimonium eis damus. 

Datum in Castro Eppinstein, anno domini M CC°XL V°, II . idus Junii, 

pontificatus nostri anno sexto decimo. 

Or. in München, S. stark beschädigt. 

Gedr. Guden. I, 592 ex autographo und III, 796. VergLWill H, 285, No. 531. 

518. — 1245. 

Graf Heinrich von Nassau bekundet, dass Ritter Marcquardus 
in Milne und seine Frau Bertradis dem Kloster Eberbach die 
halbe Mühle zu Miehlen und ihre sonstigen Güter daselbst und 
zu Erntere (Ehrenthal, A. S. Goarshausen) unter Vorbehalt des 
lebenslänglichen Niessbrauchs und Bestimmungen für den Fall, 
dass nach dem Tode des einen Ehegatten der andere eine zweite 
Ehe eingeht und aus dieser Kinder erzielt, geschenkt haben. 
Verzicht wird geleistet zuerst in Eberbach dem Abte Reymund 
coram conventu — amicis — videlicet Anshelmo canonico sancti 
Florini Confluentie, Dymone atque Heinrico militibus de Kazzen- 
elenbogen, sodann nochmals in Miehlen coram Richwino et Sifrido 
militibus, scultheto et tota plebis frequencia. — Die Genannten 
überweisen dem Kloster sodann eine Jahresrente von einer Mark, 
und zwar zwei Schillinge und einer Wiese zu Gemericha (Gem- 
merich, A. Braubach) und Bahoheim (Ober- und Niederbach- 
heim, daselbst). 

Actum anno domini M .CC°.XL°. quinto, indictione tercia. 

Or. mit ziemlich gut erhaltenem 8. des Grafen Heinrieh von Nassau an Pergamentstreifen. 

Absohr. Ocnl. mem. H, 83. 

Gedr. Rössel, Eberb. U.-B. I, 861. 



Digitized by 



Google 



336 1246 März 20. — 1246 Juli 24. 

519. — Die Einwohner zu Nordenstatt werden von der Excommu- 
nication losgesprochen, nachdem sie die bestrittene Ab- 
gabenfreiheit der in ihrer Gemarkung telegenen Güter 
des Klosters S. Jacob zu Mainz zugestanden haben. — Mainz 
1246 März 20. 

Judices sancte Moguntine sedis. Cum nos universitatem parrochialium in 
Nordenstatt ad nostram presentiam peremptorie citassemus pro eo, quod monas- 
terium sancti Jacobi Moguntie in bonis suis ibidem in debitis exactionibus pre- 
gravarent et ipsos exinde iusticia exigente excommunicationis vinculo duxerimus 
innodare, accedens ad nos Fridericus plebanus ibidem et procurator predictorum 
petivit dictis parrochialibus suis absolutionis beneficium impendi sub hac forma, 
quod predictum monasterium in predictis bonis, que constat esse libera et ab 
omni exactione et servitio prorsus aliena, de cetero non gravarent. Nos igitur 
sepefatos absolvi fecimus sub forma prenotata eisdem districtius inhibentes, ne 
in predictis bonis in aliquo molestarent monasterium memoratum. In cuius evi- 
dentiam presentia sigillo nostro fecimus communiri. 

Datum Moguntie, anno domini M.CC.XLYI, XTTT. calend. Aprilis. 

Abschr. in dem in Bodmann's Nachlass zn Miltenberg befindlichen, vom Abte Jacobue 
Keim (1597—1628) geschriebenen Gopialbuche des Klosters S. Jacob. 

520. — Ritter Hugo de Wale von Lorch und Adelheid, seine Haus- 

frau, schenken der Abtei Eberbach einen Weinberg bei 
Asmannshausen. — 1246 April 12. (?, ob 1254?). 

Zeugen sind u. a. Hertwicus plebanus in Lorike, Johannes et Hertwicus 
sacerdotes socii eiusdem, frater Ludowicus de Berge, frater Hermannus de Wie- 
salia ordinis predicatorum, Henricus senex, Richardus milites, Petrus scultetus, 
Lampertus iuvenis et Heymo scabini. 

Regest in der handschriftlichen Urkundensammlung zur Geschichte von Lorch des Herrn 
Keuchen zu Lorch, jetzt im St.-A., ohne Angabe der Quelle. 

Eine im St-A. befindliche, von Rössel, Eb. U.-B. H, No. 286 gedruckte ürk. von 1254 tempore 
pasohali, durch welche Hugo Gallious zu Lorch dem Kl. Eberbach einen Weinberg zu Trechtlings- 
hausen schenkt, hat dieselben Zeugen mit Ausnahme eines. Beide Urk. sind demnach wahr- 
scheinlich gleichzeitig ausgestellt und beruht die Angabe des Jahres 1246 wohl auf einem 
Versehen. 

521. — Papst Innocenz IV. gestattet dem Erzbischofe von Mainz, 

dem Kloster Tiefenthal dessen Bitte entsprechend einen 
Cisterzienserabt zum Visitator, einen Dominikaner oder 
Minoriten zum Beichtvater zu bestimmen. — Lyon 1246 
Juli 24. 

Datum Lugduni, "Villi, kal. Augusti, pontificatus nostri anno quarto. 

Or. mit wohlerhaltener Bulle im St.-A. an Hanfschnur, Diekamp No. 96. Auf der Vorder- 
seite am oberen Rande Rasur, auf dem Bug links Symon ver. (?) von der Hand des Schreibers. 
Auf der Rückseite von anderer Hand : Ecclesie de Difendal ut prepositum haberet (?). 

Gedr. Rössel, Eb. Ü.-B. II, 1 mit unrichtigem Ausstellungsjahr 1247. 

Vergl. Potthast No. 12239; Will H, 290, No. 567. 



Digitized by 



Google 



1246 oder 1250 September 11. — 1246. 337 

522. — König Conrad IV. verleiht dem Burggrafen Erwin von 

Friedberg für dessen Burg Cransberg das Holzungsrecht 
in der dem Reiche gehörigen Mörlermark. — Speier 1246 
oder 1250 September II. 

Conradus divi augusti imperatoris Friderici filius, dei gratia Romanorum in 
regem electus semper augustus et heres regni Jerusalem, tenore presentium notum 
facimus universis fidelibus nostris, quod nos ad preces E. burgravü nostri in Fride- 
berk gratiam ei fecimus specialem, videlicet quod castrum suum Cransperk 
eundem usum lignorum pro edificiis et aliis necessariis habeat de cetero in silva 
nostra, que dicitur Moirlermarke, quem habitatores et homines ville nostre de 
Morle in ea hucusque habere consueverunt, quamdiu fuerit de beneplacito imperiali 
et nostro. Pro cuius rei memoria presens scriptum inde fieri et sigillo nostro 
iussimus communiri. 

Datum apud Spiram, undecimo Septembris, none indictionis. 

Abschr. im Dipl. Königstein. I, fol. 167 zu Ortenberg. 

Deutsche Uebersetznng im Falkensteiner Cartular zu Würzburg f. 64, hiernach gedr. 
Böhmer, A. Imp. No. 339. 

Bezüglich der Datierung erheben sich Schwierigkeiten. Der deutschen Uebersetzung fehlt 
Angabe des Monatstages und der Indiotion, und ist demnach bei Böhmer 1. o. die Ausstellungs- 
zeit zwischen 1245 — 1250 gesetzt. — Das Jahr 1251, auf welches die Indiotion hinweist, bleibt 
ausgeschlossen, da hier der Kaiser noch als lebend genannt wird und ausserdem der Aufenthalt 
Conrads am Mittelrhein im Herbste 1251 sehr wenig wahrscheinlich ist. Yergl. hierüber Ficker 
in den Mittheil, des Instituts für Österreich. Geschichtsforschung III, 3, S. 20. Sodann ergibt 
sich aus der nachfolgenden Urk. von 1251 April 17, dass Erwin Cranich an diesem Tage das 
Burggrafenamt nicht mehr innehatte. Es liegt desshalb am nächsten, einen Irrthum des 
Schreibers bezüglich der Indiotion anzunehmen und für 9 die Ind. 8 zu setzen; im September 
1250 war der König nachweislich in der Umgegend von Speier. 

Möglich wäre es übrigens auch, dass der Fehler durch den Schreiber des Copiars — denn 
im Or. ist die Urk. nicht erhalten — herbeigeführt ist, der leicht im Or. Ind. IX statt Ind. IV 
lesen konnte. Ind. IV führt auf 1246, in welchem Jahre Conrad gleichfalls im September in 
Speier war, Böhmer-Fioker, Regg. Conr. No. 4517. 

523. — Propst Wilhelm von S. Mauritz zu Mainz bezeugt, dass Cun- 

radus miles de Wisebaden, dessen Frau Lücgardis und 
deren ältester Sohn Arnoldus vor dem Schultheissen 
Embrico und der Gemeinde zu Hattenheim auf dem dortigen 
Markte dem Kloster Eberbach für eine gewisse Summe 
Geldes ihre sämmtlichen Güter bei Hallgarten und dem 
Neuhof verkauft und dem Prior Walthelm Verzicht geleistet 
haben vino testimoniali super hoc dato secundum quod mos 
exigit civilis. Die Verkäufer erklären zugleich, dass sie 
von dem Grafen von Spanheim mit einer Rente von einem 
halben Talent aus diesen Gütern belehnt sind, diese aber 
sonst frei seien. — 1246. 

Zeugen: Waltelmus prior, Sifridus camerarius, Fridericus cellerarius minor 
monachi, Gotschalcus conversus, Arnoldus plebanus et Cunradus Scolaris eius, 

Codex dipL Na«. I,i. 22 



Digitized by 



Google 



338 0. D. 1246. — 1247 Januar. 

Engelfridus, Embricho schulthetus, Ludewicus, Cunradus retro ecclesiam et alii 

quam plures. 

Actum anno domini millesimo ducentesimo quadragesimo sexto. 

Or. mit S. des Ausstellers an Pergamentstreifen im St.-A. 

Abschr. Oeul. mem. II, 22. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 370. Vergl. Bodmann S. 118. 

524. — Graf Johann von Sponheim schreibt dem C(unrad) von 

Wisebaden, dass er den von ihm vorgenommenen Verkauf 

> von Gütern (zu Hattenheim und Neuhof) an das Kloster 

Eberbach genehmige. — 0. D. 1246. 

Zeugen: Arnold, Willichin, Philipp, Kyndelin, Bertholf. 

Absohr. Ocul. mem. H, fol. 22. 
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 371. 

525. — Kloster Altmünster zu Mainz verpachtet seine Villication 
und seinen Hof zu Geisenheim auf zwanzig Jahre. — 1247 
Januar 16. 

Soror J. dicta abbatissa totusque conventus veteris monasterü Cisterciensis 
ordinis in Moguntia. Notum esse cupimus — quod nos de communi consensu 
Wernhero filio Lutzonis in Gysinheim curiam nostram reedificandam, IL iugera 
vinearum et agros nostros sitos ibidem pro medietate fructuum cum officio nostre 
villicationis XX. annis concessimus excolendos ea tarnen conditione interposita, 
quod si post XX. annos ei et nobis pariter commorari non expedit, edificia sua 
secundum estimationem bonorum virorum ei vel suis heredibus persolvantur; sed 
censum, quem dictus W. tamquam noster villicus in eadem villa collegerit, sine 
omni diminutione nobis totaliter presentabit. Preterea scire volumus, quod cum 
ius vendendi, obligandi, transmutandi in eisdem bonis, si nobis expedire videbitur, 
nostre ecclesie reservamus hoc adiecto, ut, si sepescriptum W. infra memoratum 
terminum mori contigerit, eadem bona ad ecclesie redibunt liberam potestatem. 
Item unum iugerum singulis annis stercorabit et si circa debitam bonorum cul- 
turam negligens exstiterit, nos eadem bona resumendi plenam habebimus facul- 
tatem. Huius rei testes sunt : Cunradus scholasticus sancti Petri, Heinricus, Cun- 
radus canonici nostre ecclesie, Philippus canonicus sancte Marie Husen. 

Acta sunt anno domini M°.CC°.XLVII ., XVII. kal. Februarii. 

Im Auszuge gedr. Bodmann S. 681. 

526. — Das Stift 8. Maria zu den Greden erwirbt drei Morgen 
Weinberg zu Oe strich. — 1247 Januar. 
B. decanus, H. scolasticus et A. cantor totumque capitulum sancte Marie 
de gradibus Maguntie. Constare volumus universis presentes litteras inspecturis, 
quod cum tria iugera vinearum in Ostrich, que Rudolfus civis Maguntinus in 
fundo nostro pro hama vini singulis annis nomine census nobis solvenda iure 
hereditario possidenda plantarat, nobis exhibita ab eodem decrevissemus pro Xllil. 
marcis et dimidia Coloniensibus nostre ecclesie libere comparare, magister Sifridus 
noster concanonicus et religiosa mulier Metildis relicta Mengoti parvi civis Magun- 



Digitized by 



Google 



1247 Mai IS. — 1247 August. 83Ö 

tini animarum suarum remedio intendentes dictam pecuniam et expensas in resig- 
natione vinee accedentes de nostro consensu solverunt totaliter sub hac forma, 
quod ipsi fructua vinee memorate ad usus suos convertant temporibus vite sue 
sibique succedant invicem si yoluerint in eisdem et habeant nichüominus liberam 
potestatem, fructus eiusdem vinee quibuscunque deliberaverint divinis cultibus ad 
honorem dei et salutem propriam in nostra ecclesia perenniter deputandi post 
mortem, salvo tarnen nostre ecelesie censu harne predicte annis singulis persolvende. 

Ad huius igitur facti evidentiam presentem paginam sigillo nostro decre- 
vimus muniendam. 

Actum anno ab incarnatione domini M°. CC°. XL V 11°., mense Januario. 

Or. mit wohlerhaltenem S. des Stifts S. Marie im St.-A. 

527. — Papst Innocenz IV. incorporiert das Kloster Thron dem 

Cisterzienserorden und unterstellt es der Aufsicht des 

Klosters Arnsburg. — Lyon 1247 Mai 13. 

Innocentius episcopus servus servorum dei. Dilectis filiis . . abbati Cistercii 

eiusque coabbatibus generali capitulo presidentibus salutem et apostolicam bene- 

dictionem. Cum sicut accepimus dilecte in Christo filie . . abbatissa et conventus 

de Trono sancte Marie Cisterciensis ordinis Maguntine diocesis gestautes ipsius 

ordinis habitum et instituta servantes eidem incorporari desiderent et per omnia 

couniri, nos earum pium desiderium favore benivolo prosequentes universitatem 

vestram rogandam duximus attentius et monendam per apostolica vobis scripta 

mandantes, quatinus monasterium earundem incorporantes et unientes per omnia 

ordini supradicto dilectis filiis . . abbati et conventui de Arnespurg predicti ordinis 

et eiusdem diocesis mandare curetis, ut monasterium ipsum deinceps recipienites 

in filiam de ipsa sicut de aliis filiabus ipsius ordinis de cetero sollicitam curam 

gerant, informando illud per omnia secundum dicti ordinis instituta. 

Datum Lugduni, III. idus Maii, pontificatus nostri anno quarto. 

Or. mit wohlerhaltener Bleibulle (Diekamp No. 36) an Hanfschnur im St.-A. In der 
oberen linken Ecke fe Ton einem Schrägstrich durchschnitten, auf dem Bug Rasur. Auf der 
Rückseite Tronus sancte Marie. 

Vergl. Potthast No. 12519 c. — 26387. 

528. — Herlindis von Mainz, Wittwe des Dudo Puer von Lorch, 

vermacht dem Kloster Otterberg Weinberge zu Lorch. — 

Mainz 1247 August 

In nomine domini amen. Amore Christi facta donacio firmitatis cautelam 

meretur precipuam accipere, ne possit eam oblivio comes diuturni temporis infir- 

mare. Notum sit igitur universis Christi fidelibus tarn presentibus quam futuris 

presentis scripti continenciam inspecturis, quod ego Herlindis civis Moguntina et 

Dudo dictus Puer, quondam maritus meus felicis memorie, ad honorem Jhesu 

Christi ac sue sanctissime genitricis et pro remedio animarum nostrarum vineam 

unam in paffenwysen sitam ecelesie sancte Marie in Otterburg coram iudieibus 

et scabinis in Lorche communicata manu dedimus et resignavimus accedente 

heredum nostrorum consensu. Preterea ego eadem Herlindis iam dicte ecelesie in 

22* 



Digitized by 



Google 



340 1247 October 28. — 1248 Februar 11. 

Otterburg pro remedio anime mee et mariti mei defuncti aliam vineam in man- 

nendal sitam de consensu heredum meorum legavi post obitum meum inperpe- 

tuum pos8idendam ea condicione adiecta, quod sepulturam et plenam fraterni- 

tatis commumonem habeam in ecclesia memorata. Ne itaque sepedicte ecclesie 

in Otterburg possit processu temporis aliquis de premissis dubietatis aut impe- 

dimenti scrupulus suboriri, presentem paginam, quia proprium sigillum non 

habeo, procuravi venerabilium virorum iudicum domini C. prepositi ecclesie 

Moguntine sigillo muniri in testimonium ac perhennem memoriam premissorum. 

Datum Maguncie, anno dominice incarnacionis M°.CC .XLVJJ°., menseAugusti. 

Aus dem Copiar des Kl. Oiterberg auf der Stadtbibliothek zu Mainz fol. 76 gedr. Frey 
und Remling, U.-B. des El. Otterberg S. 58. 

VergL die vorstehenden Urk. No. 457, 458. 

529. — Ritter Arnold von Horste und sein Bruder Gerard verzichten 
zu Gunsten des Klosters Arnsburg auf Güter zu Bergen 
undRödelheim. — Gelnhausen 1247 October 28. 

Cunradus de Hoenloch, Didericus sculthetus et burgenses in Geilnhusen — 
constare faeimus, quod Arnoldus miles de Horste renunciavit pro se et pro suis 
coheredibus universis omni querimonie, quam habebat super bonis in Berge et in 
Redeinheim vel alibi sitis sive quoeunque modo querelam habere poterat contra 
ecclesiam in Arnesburg et insuper promisit data fide, quod eandem ecclesiam 
absolvet penitus ab omni impetitione seu gravamine coheredum suorum predic- 
torum. Preterea Gerardus frater eius renunciavit eodem tempore coram nobis 
omni querimonie, quam habebat modo quolibet contra ecclesiam antedietam. 
Testes : Petrus de Hetkenseze, Volradus de Albestat, Bertoldus de Urbo, Didericus 
de Detzelnheim, Dimarus de Grenda et Philippus frater eius milites, Fridericus 
Ineptus, Ortwinus Bresto, Hartmannus de Breidenbach, Wernerus Groppo, Hein- 
ricus de apotheca, dominus Wilhelmus abbas, Hermannus portarius, Hartmannus 
cellerarius, Heinricus de Frankenvort monachi de Arnesburg et alii quam plurea. 

Actum in Geilnhusen, anno domini M.CC.XLYH., in festo apostolorum 

Simonis et Jude. 

Or. mit den 8. der Aussteller in Darmstadt. 

Gedr. Baur, Arnsbnrger U.-B. No. 51. Yergl. Soriba No. 8381. 

530. — Gerhardus comes de Diez, Godefridus de Biegen, Sifridus 
de Vrowenstein marschalcus et frater Gerhardus humilis 
provisor in Diffendal bekunden die Beilegung des Streites 
zwischen dem Kloster Tiefenthal und dem dominus Adam 
nobilis de Wisebaden wegen der Güter, welche Theodericus, 
ehemals Schultheiss zu Wiesbaden, mit Zustimmung seiner 
Frau Pauline dem Kloster vermacht hatte, specialiter — de 
uno manso et bonis Theoderici semiclerici et Omnibus bonis, 

que prefata ecclesia possedit . — Wiesbaden 1248 Februar II. 

In huius igitur facti memoriam presens scriptum cum sigillorum nostrorum 

munimine dedimus prenominate ecclesie in Diffendal corroboratum. Testes siqui- 



Digitized by 



Google 



1248 Februar 11. — 1248 März 12. 341 

dem huius rei sunt : Petrus de Dernen, Heinricus Franco, Ulbertus de Sunnenberch, 
Bodo filius suus, Fridericus filius C. de Rudensheim, Arnoldus de Cleberch, 
Simon de Rudensheim, Nicolaus de Scarpenstein, Ruggerus frater ipsius, Cunradus 
de Kunegestein, Heinricus de Scerstein, Wigandus Mulich, Rupertus advocatus, 
Marquardus advocatus milites, item Bertoldus Runechin scultetus, Keppechinus et 
scabini Wolframus, Wigandus, Anshelmus, Heinricus de Birgestat et scabini in 
Wisebaden, item Heinricus scultetus de Birgestat, Giselbertus scultetus de Erben- 
heim et alii quamplures tarn milites quam rustici. 

Actum anno domini M°.CC .XLVni°, HI idus Februarii, in cimiterio ecclesie 
beati Mauricii in Wisebaden. 

Or. im St.-A. mit Siegelbruchstück an weissen Schnüren. 

Abschr. in Kindlinger's Sammlung 134, 8. 19. 

Gedr. Würdtwein, Dioec. Mog. II, 129. Yergl. Rössel, Stadtwappen Ton Wiesbaden S. 15. 

531. — Franko, Hartmud und Walter von Eschborn ziehen die von 
ihnen vorgenommene Ernennung des Priesters Bertold, 
Sohnes des Franko von Eschborn, zum Pfarrer in Norden- 
Statt als unrechtmässig zurück und versprechen, das Dom- 
kapitel zu Mainz in Ausübung des ihm bezüglich dieser 
Pfarre zustehenden Patronatsrechts ferner nicht stören zu 
wollen. — Mainz 1248 März I2 1 ). 
Universis has litteras visuris Franko, Hartmudus, Otto, fratres de Asche- 
burnen, et Waltherus, filius patrui eorundem, salutem in domino. Cum bone 
memorie R. 2 ) abbas in Eberbach, a venerabili patre domino S. archiepiscopo Magun- 
tino inter capitulum Maguntinum et predictos fratres super iure patronatus ecclesie 
in Nordenstat de consensu partium delegatus, ius patronatus ecclesie predicte in 
perpetuum ecclesie Maguntine adiudicasset, relicto nobis usu presentandi ad ipsam 
ecclesiam tantum vice illa, dominus Franko ex nobis senior vice nostra ecclesiam 
ipsam contulit Eberwino nunc canonico Maguntino et post resignationem eiusdem 
ipsam postmodum de facto contulit nomine nostro Bertoldo clerico, nato suo. 
Nos igitur informati, quod post primam presentationem, quam nobis solam abbas 
indulserat memoratus, nichil nobis iuris remanserat quoad ius patronatus ipsius 
ecclesie et quod per consequens posterior clericus a memorato F. contra iusticiam 
fuerat presentatus, clericum ipsum cedere fecimus ecclesie memorate protestantes 
pro nobis, heredibus et coheredibus nostris, quod nichil iuris habemus in iure 
patronatus ecclesie iam prescripte et, si quid habuimus vel videbamur habere, 
pro nobis et ipsis Uli iuri renuntiamus in perpetuum cum resignatione instru- 
mentorum, que habuimus circa illud, firmiter promittentes, quod super eo per 
nos vel alios aut heredes nostros numquam inquietabimus ecclesiam Maguntinam, 
cui et soli integrum et perpetuum ius recognoscimus in iure patronatus ecclesie 



x ) Da die nachfolgende Yerziohtleistung des Bertold an demselben Tage, wie diese Urk., 
Tor den Mainzer Richtern ausgestellt ist, ist zweifellos auch für diese Urk. Mainz als Aus- 
stellungsort anzunehmen. 

% ) Abt Rimund 1228—1247 October 26, vergL No. 491, 492. 



Digitized by 



Google 



342 1248 März 12. - 1248 October 30. 

sepefate. In cuius facti memoriam presentem litteram conscribi et sigiQo 
no8tromm trium et predicti W. nepotis nostri fecimus communirL 

Actum anno domini M .CC.XLVm o , im idus Marcii. 

Or. im St.-A. Die an Pergamentstreifen angehängten S. ab. Angeführt bei Joann. I, 909. 

532. — Der Priester Bertold verzichtet auf die ihm von seinem 

Vater Franko von Eschborn unrechtmässig übertragene 
Pfarre zu Nordenstatt. — Mainz 1248 März 12. 

Iudices sancte Maguntine sedis. Noverint universi, quod Bertoldus clericus, 
natus domini Frankonis de Ascheburnen, in nostra presentia constitutus recognovit 
in iure, quod ex presentatione illa, quam pater suus de eo fecerat ad ecclesiam 
in Nordenstat, nichil iuris sibi fuerat acquisitum et ad superhabundantem cautelam 
cessit iuri, si quid in ipsa ecclesia habuit vel videbatur habere et promisit sollemp- 
niter, quod super ipsa nunquam impeteret ecclesiam Maguntinam. Testes: 
H. sancti Petri, S. sancte Marie in campis decani, S. sancti Victoris scolasticus, 
E. de Bomersheim, canonicus sancti Stephani; laici: Helfricus et Embrico milites 
de Selehoven et alii quam plures. 

Actum anno domini M°.CC°.XLVttt, im idus MarciL 

Or. im 8t.-A. S. ab. 

533. — Erzbischof Sigfrid III. von Mainz schenkt dem Kranken- 

hause des Klosters Eberbach die Fischerei zwischen den 
Dörfern Erbach und Hattenheim, aus welcher jährlich ein 
Salm an ihn zu liefern ist. — Castel 1248 Juni 20. 
Datum apud Castele, XII. kal. Julii, M°.CC°.XLVIII . 

a) Or. mit beschädigtem S. des Erzbisohofs an rothgelben Seidenschnüren im 8t.-A. 
Gedr. Baer, Beiträge II, 287; Rössel, Eb. U.-B. I, 380. Vergl. Will II, 300, No. 632. 

b) Abschr. im Ocul. mem. II, fol. 19, in welcher durch Versehen des Schreibers in der 
Jahreszahl L ausgelassen und M°CG XYIII geschrieben ist. Rössel übersah dieses und betrachtete 
die Urk. als vom Erzb. Sigfrid II. 1218 Juni 20 ausgestellt, der Abdruck, Eb. U.-B. I, S. 202, 
sowie das Regest bei Will n, S. 169, No. 304 sind demnach zu streichen. Vergl. No. 355. 

534. — König Wilhelm gestattet den Brüdern des h. Grabes zu 

Rode, eine vom Reiche versetzte Au bei Ingelheim zu lösen 
und als Eigenthum zu behalten. — Aachen 1248 October 30. 
Wilhelmus dei gratia Romanorum rex semper augustus. TJniversis sacri 
imperii fidelibus ete. gratiam suam et omne bonum. Ad notitiam singulorum 
volumus pervenire, quod nos, qui iustis petitionibus facilem consuevimus prebere 
assensum, honorabilibus et devotis nobis sincere dilectis H. priori et fratribus 
domus in Rode, ordinis dominici sepulcri, gratiam specialem facere dignantes 
indulsimus eisdem, ut insulam in Reno apud Ingilenheim, que werdere dicitur, 
nobis et imperio attinentem redimere valeant pro pretio, pro quo a predecessoribus 
nostris Cunrado dicto Heppechin de Bacharaco fuit pignori obligata, ita ut eam, 
postquam redempta fuerit, nomine proprietario possideant et eandem ad alios 
transferre libere valeant nomine proprietario possidendam ac de ipsa insula, quod 
sibi placuerit, ordinäre. Ut autem hec, que predicta sunt, debitam in perpetuum 



Digitized by 



Google 



1248. — 1249 März 5. 343 

obtineant firmitatem, presens ipsis soriptum contulimus sigilli nostri munimine 

roboratam. 

Datum apud Aquas, HL kal. Novembris, anno domini M°. CC°. XL V Hl ., 

indict. VI. 

Gedr. Bodmann S. 224 aus einem nicht weiter bekannten Ohartular des Klosters Johannis- 
berg, in dessen Besitz die Au durch Kauf 1478 überging. 
Vergl. Böhmer-Ficker, Regg. Wilh. No. 4933. 

535. — Vertrag des Klosters Eberbach mit dem Pfandinhaber eines 

dem Kloster gehörigen Weinberges bei dem Dreiser Hofe 
über den Rückfall desselben nach dem Tode des Inhabers. 
— 1248. 

Item cum claustrum nostrum nimio debitorum onere fuisset pregravatum, 
dominus C. emit quandam yineam que dicitur altwikes attinentem curie nostre 
Dreisen pro XL* marcis pecnnie numerate. Post empcionem vero ductus zelo 
dei ob honorem Jhesu Christi ac gloriose genitricis sue perpetue virginis Marie 
yineam tandem retradidit claustro nostro sub hac forma, quod diebus vite sue 
excluso quolibet aure vel exercitus sinistro eventu Üii or carratas vini francko- 
nici melioris, quod haberi potest, de illa vinea sibi presentabimus Maguncie iuxta 
portam piscium annuatim nomine pensionis sub claustri nostri periculo et expensis. 
Post mortem autem ipsius claustrum nostrum manebit ab illa pensione liberum 
penitus et absolutum. Ipsa quoque vinea pro remedio anime sue claustro sine 
contradictione qualibet remanebit. 

Actum anno domini M°CC°XLVIII . 

Auszug im jüngeren Copiar des Klosters Eberbach II, fol. 155. Yergl. No. 558. 

536. — Die Deutschordenscommende zu Coblenz tauscht mit Lau- 

rentius, Canonicus von S. Castor daselbst, Weinberge zu 

Lahnstein. — 1249 März 5. 
Universis Christi fidelibus presens scriptum visuris Walterus commendator 
ceterique fratres domus Theutonicorum in Confluentia. Notum esse volumus, 
quod cum nos ex una parte et Laurentius canonicus sancti Castorfs ex altera 
haberemus proprias particulas vinearum in villa Lonstein sitas alternatim nobis 
vicinas, de communi consensu et voluntate utriusque de ipsis particulis permu- 
tationem fecimus in hunc modum, sie yidelicet, quod dictus Laurentius dedit 
nobis in dieta villa tres particulas, unam in Hurrinc, seeundam in Hungergazen, 
tertiam in Evenode, liberas et nichil solventes onmino. Et nos reddidimus eidem 
tres alias particulas in eadem villa, unam in Evenode, alteram in Ovecamerthe, 
tertiam in Lo et campum nostrum cum arboribus nueiferis et quiequid predieta 
bona nostra hactenus solverunt. Idem ius reeepimus ad nos de bonis Ulis, que 
dictus Laurentius nobis dedit, deineeps in perpetuum plenarie persolvendum. In 
huius igitur permutationis contractum presens pagina et sigillis domus nostre et 
sigillis magistri Medardi scolastici sancti Castoris in Confluentia et ipsius Laurentii 
roborata. 

Acta sunt hec hiis presentibus: Petro milite, Hartungo de Drie, Johanne 



Digitized by 



Google 



344 0. D., 1230—1249 März 9. — 1224 (1249—1261). 

filio Alveradis, Rethere, Alberone, Conrado, Herbordo et Ruperte fratribus domus 

nostre et aliig quam pluribus, anno domini M.CC.XL. VIIL, tercio nonas MarciL 

Or. in "Wien. 

Gedr. Hennes, Ü.-B. d. Deutsch. Ordens I, No. 132. 

537. — Erzbischof Sigfrid IIL von Mainz belehnt den Ritter Dieto 
von Lahnstein mit einer Weinrente, nachdem dieser erklärt 
hat, dass seine Lehen zu Oberlahnstein und Sobernheim 
erzstiftisch sind. — Mainz 0. D., 1230—1249 März 9 1 ). 
S. dei gracia sancte Maguntine sedis archiepiscopus. Ad noticiam univer- 
sorum volumus pervenire, quod Dieto miles de Logenstein in presentia nostra 
Maguntie constitutus prelatis nostris presentibus publice protestatus est, quod 
omnia bona, que nomine feodi tenet in Logenstein et in Sobernheim, a manu 
archiepiscopi Maguntim recepit nulli dominorum aliquid iuris in eo recognoscendo, 
sicut a suis progenitoribus ad ipsum est devolutum. Et in memoriam huius 
recognitionis vinum censuale Vtt. hamarum, quod de bonis suis ecclesie Magun- 
tine annuatim persolvit, ad tempora vite sue concessimus obtinendum, ita tarnen, 
ut nulli heredum suorum post eius obitum ahquid iuris in hoc debeant obtinere. 

Absohr. Mainzer Ingrossaturbnch I, 113, Mainzer Bücher versch. Inhalts XVH, 98, beide 
im Ereisarehive zu "Würzburg. 

*538. — Erzbischof Christian IL von Mainz belehnt den Grafen 
Hartmann von Weilnau mit den Grafschaften Husun, 
"Wilinadorfe und Mittelrine, sowie dem Truchsessenamte 
seines Erzstifts. — Weilburg 1224 (1249-1251). 

Cristianus dei et apostolice sedis gracia archiepiscopus Moguntinus et eiusdem 
sancte sedis legatus tenore presencium recognoscimus et notum facimus univereis, 
nos honorabili viro Hartmanno comiti de Wilenowe in feodum dedisse, quod vul- 
gariter lentelit vocatur, comecias tres in villis nostris Husun, Wilinadorfe, Mittel- 
rine cum omnibus suis attinenciis et pertinenciis universis et officium dapiferatus 
ecclesie nostre Moguntine, ita quod amodo dapifer noster et ecclesie nostre sit et 
esse debeat perpetuis futuris temporibus et nunquam se amovebit a servicio nostro 
vel ecclesie nostre Moguntine. Insuper est adiectum, quod quandocunque ipae 
vel sui heredes in dieto officio deserviendo negligentes fuerint vel remissi, extunc 
predictum feodum nobis et ecclesie Moguntine predictis vacabit ipso iure. In 
cuius rei evidenciam, robur et perpetuam firmitatem presens scriptum sigilli nostri 
munimine duximus roborandum. 

Datum et actum Wilinaburg, V. kalendas Novembris, anno domini M.CC . 

XXnn ., tempore cum in expedicionem contra Saracenos properaret exercitus 

Alamanorum generalis. 

In Miltenberg. Fälschung, anscheinend aus dem Ende des 17. oder Anfang des 
18. Jahrhunderts und von einer Hand dieser Zeit ^geschrieben. 

Der Fälscher hat sich bemüht, der Urk. soweit wie möglich das Aussehen einer ächten 



x ) Die undatierte bezw. unvollständig abgeschriebene Urk. gehört wohl dem Erzbischofe 
Sigfrid III. an. 



Digitized by 



Google 



1249 April 3. — 1249 Mai 9. 345 

Urk. des 13. Jahrhunderts zu geben. Das Pergament ist etwa 21 cm. lang, 12 cm. breit, der 
Pergamentstreifen für das Siegel ist der mittelalterlichen Form genau nachgeahmt, . ein 
Siegel selbst war jedoch nicht angebracht. Die Wortformen und Ligaturen sind denen des 
13. Jahrhunderts gleichfalls genau nachgeahmt, auf der Rückseite sind Registraturnoten, wie 
solche im 15. Jahrhundert üblich waren, nachgezeichnet. Diese Registraturnoten sind ähnlich 
denen auf den Urk. des Klosters Eberbach befindlichen, wodurch es wahrscheinlich wird, dass 
die Urk. dort angefertigt wurde. Diese Annahme wird dadurch unterstützt, dass die Urk. aus 
dem Nachlasse von Habel stammt, in dessen Besitze sich manche Eberbacher Originalurkunden, 
wie die auf den Klosterhof Steinheim bezüglichen, befinden. Der Text der Urk. ist, soweit 
dies angfingig, ächten Urk. des 13. Jahrhunderts entlehnt. Legatus passt jedoch nicht auf 
den Erzb. Christian II. Die Hauptperson der Urk., der angebliche Lehnsträger Graf Hartman 
yon Weilnau, ist völlig erfunden und hat nie existiert. Es scheint, dass dem Fälscher hier der 
in der Urk. des Erzb. Bardo von 1043, die Terminei von Schlossborn betr., auftretende Hart- 
mannus, der ein praedium bei der Weilquelle besass, vorgeschwebt hat. Yon Beziehungen der 
Grafen von Weilnau zu dem erzbisohöfiichen Hofe in Mainz ist urkundlich nichts bekannt. Das 
Erbtruchsessenamt war im Besitze - der Grafen von Yeldenz, vergl. Heusser, Erbhofämter von 
Mainz S. 53 ff., das niedere Truchsessenamt, spätere Erblandhoftruchsessenamt, im Besitze des 
Ministerialengeschlechts von Rheinberg, vergl. Heusser a. a. 0. S. 73, Bodmann S. 387. Für 
den Grafen Hartmann von Weilnau ist hier nirgends Platz. Husun soll jedenfalls Hausen bei 
Rod a. B. sein, Wilinadorf das alte Wilina oder Scanwilina der vorhin angeführten Urk. von 
1043, Mittelrine ist mir unbekannt. Ueber die Veranlassung und den Zweck dieser sonderbaren 
Fälschung war nichts zu ermitteln. Eine Aufklärung in dieser Richtung wird dadurch erheblich 
erschwert, dass, wie schon bemerkt, das Kloster Eberbach mit aller Wahrscheinlichkeit als 
Fälschungsort anzunehmen ist. Ob vielleicht eine blosse Spielerei eines Eberbacher Mönches vorliegt ? 

539. — König Wilhelm befreit das Kloster Eberbach von demRhein- 

zolle zu Boppard und an anderen Orten. — Eberbach 1249 April 3. 

Datum apud Eberbach, III . nonas Aprilis, imperii nostri anno primo. 

Or. im St.-A. Das an grünen und gelben Seidenschnüren hängende Majestätssiegel in 
rothem W. ist am Rande beschädigt. 

Abschr. Ocul. mem. II, 11 und in dem Transsumte des Erzbischofs Peter d. d. 1313 Juni 21. 
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 373 mit falscher Datierung 1247. Böhmer-Ficker No. 4973. 

540. — Papst Innocenz IV. bestimmt, dass als Beichtväter der 

Cisterziensernonnen nur Angehörige dieses Ordens, nicht 

aber Weltgeistliche fungiren sollen. — Lyon 1249 April 27. 

Datum Lugduni, Y. kal. Maii, pontificatus nostri anno sexto. 

Originaltrans8umt des Abts Johannes yon Citeaux yon 1273 im St.-A. mit S. des Ausstellers. 
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 205. 
Vergl. Potthast No. 13308. 

541. — König Wilhelm gestattet der Aebtissin Irmengard und 
dem Kloster Thron, in Reichsstädten Häuser zu erwerben, 
verleiht für dieselben Abgabenfreiheit und bestätigt den 
Besitz des Platzes, auf welchem das Kloster steht, mit 
welchem früher Graf Gerhard von Diez belehnt war, welcher 
letztere statt dessen ein Lehen zu Lauken erhalten hat. — 
Nassau 1249 Mai 9. 
Willelmus dei gratia Romanorum rex et semper augustus universis imperii 

fidelibus, ad quos presentes litere pervenerint, gratiam suam et omne bonum. 

Regalis benignitas ex liberalitate serena provocatur et inducitur hiis prodesse, 



Digitized by 



Google 



346 1249 Juni 1. — 1249 September 29. 

qui sibi per yite meritum et aliiß proficiunt laudabile per exemplum. Sane igitur 

ad noticiam universorum volumus pervenire, quod nos Irmengardi abbatisse et 

conventui sanctimonialium de Throno sancte Marie Cistersiensis ordinis Maguntine 

diocesis hanc gratiam fecimus specialem, quod si in civitatibus regalibus curiam 

emerint usibus suis necessariam vel quam iam habeant provide comparatam, 

libere possideant et quiete. Kos enim pro nostre incremento salutis ab omni 

exactione prefatas curias, quas in nostris civitatibus habent vel postmodum 

poterunt adipisci, duximus liberaliter eximendas. Volumus etiam et ex. serenitatis 

nostre gratia indulgemus, quod fundum prefati claustri cum suis attinenciis abba- 

tissa et conventus proprietatis possint titulo possidere, quamvis nobilis vir Ger- 

hardus comes de Dieths fidelis noster fundum ipsum in feodo tenebat ab imperio 

et a nobis. Idem etiam comes proprietatem quandam in villa Loukene equi- 

valentem feodo supradicto in restaurum feodi a nostra serenitate recepit. Vt 

igitur huius facti dubietas ab omnibus auferatur, presens scriptum sigillo nostro 

duximus roborandum. 

Actum apud Nassowe, anno domini millesimo CC .X°LVIIII ., VJLl idus 

Maij, indictione sexta. 

Or. im St.-A. Das S. ist abgerissen. Gedr. Kremer, Or. N. II, 283. Yergl. Böhmer-Ficker, 
Regg. Wilh. No. 4978 und die Anmerk. zu Urk. No. 506. 

542. — Magister Menwardus, Scholasticus von S. Castor in Coblenz, 

schenkt dem Kloster Eberbach einen Weinberg in Speye. 

— 1249 Juni I. 

Acta sunt hec anno domini M°.CC°. XL Villi ., kalendis Junii. 

Or. mit faBt ganz zerstörtem S. des Abts von Eberbach im 8t.-A. 
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. H, 8; Mittelrh. U.-B. in, 753. 

543. — Erzbischof Christian IL von Mainz befreit die zur Elemosyn 
der Klosterpforte zu Eberbach gehörigen Güter zu Kiedrich 
von Abgaben. — Eberbach 1249 August 20. 
Datum Everbach, anno incarnationis dominice M°.CC°.XLIX., pontificatus 

nostri anno primo, XTTT. kal. Septembris. 

Or. im St.- A. mit beschädigtem S. des Erzbischofs. 

Auszug Ocul. mem. II, 19. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 9. Vergl. Will II, 308, No. 6. 

Wörtliche Wiederholung der Urk. des Erzb. Sigfrid in. d. d. 1231 Januar 18, No. 433. 

544. — Papst Innocenz IV. gewährt dem Cisterzienserorden das 
Recht der eigenen Visitation und Jurisdiction, mandato 
sedis apostolice semper salvo. — Lyon 1249 September 29. 
Datum Lugduni, ffl. kaL Octobr., pontificatus nostri anno septimo. 

Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothgelben Seidenschnüren im St.-A., Diekamp No. 37. 
Auf der Vorderseite in der oberen Ecke links ein kleines a. Auf der Rückseite Bertoldus, 
von rier Kreuzen umgeben. Der Name des Papstes mit verlängerter Schrift. 

Abschr. Ocul. mem. II, 5. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 46 mit falschem Jahre 1250. 

VergL Potthast No. 13816. 



Digitized by 



Google 



1249 September 29. — 1249 October 1. 347 

545. — Papst Innocenz IV. verbietet, über das zu den Cisterzienser- 
klöstern gehörige Personal den Bann zu verhängen. — 
Lyon 1249 September 29. 
Datum Lugduni, tu. kal. Octobr., pontificatus nostri anno septimo. 

Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothgelben Seidenschnüren, wie bei No. 544 angegeben, 
im St.-A. Auf der Vorderseite der Urkunde in der oberen Ecke links ein kleines a. Auf der 
Rückseite in der oberen Ecke rechts y, dann mehr in der Mitte Bertoldus, von vier Kreuzen 
umgeben. Der Name des Papstes mit verlängerter Schrift. 

Abschr. Ocul. mem. II, 6. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 48 mit dem falschen Jahre 1250; Mone, Zeitschr. VH, 35. 

Yergl. Potthast No. 13817. 

546. — Papst Innocenz IV. ermahnt die Säculargeistlichkeit, die 
dem Cisterzienserorden ertheilte Befreiung von der Syno- 
dalgerichtsbarkeit nicht zu verletzen. — Lyon 1249 Sep- 
tember 29. 
Datum Lugduni, ttt. kal. Octobr., pontificatus nostri anno septimo. 

Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothgelben Seidenschnüren, wie No. 544, im St.-A. Auf 
der Vorderseite in der Ecke links a. Auf der Rückseite in der Ecke rechts y, mehr in der 
Mitte Bertoldus, von vier Kreuzen umgeben. Der Name des Papstes mit verlängerter Schrift. 

Ocul. mem. II, 6. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 51 mit dem falschen Jahre 1250. 

Yergl. Potthast No. 13818. 

547. — Papst Innocenz IV. eximiert die Cisterzienserklöster von 

der geistlichen Jurisdiction der Bischöfe. — Lyon 1249 
September 29. 
Datum Lugduni, 1Ü. kal. Octobr., pontificatus nostri anno septimo. 

Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothgelben Seidenschnüren, wie bei No. 544, im St.-A. 
Auf der Vorderseite in der Ecke rechts „ascultentur". Auf der Rückseite, wie es scheint von 
derselben Hand, welche den Vermerk auf der Vorderseite schrieb, Bertoldus, von vier Kreuzen 
umgeben. Der Name des Papstes mit verlängerter Schrift. 

Abschr. Ocul. mem. II, 5. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. I, 49 mit dem falschen Jahre 1250. 

VergL Potthast No. 13819. 

548. — Papst Innocenz IV. erlaubt den Cisterzienserklöstern, in den 

Pfarreien, in welchen ihnen bereits die Zehnterhebung 
zusteht, fortab einen verhältnissmässigen Novalzehnten 
zu erheben. — Lyon 1249 October I. 
Datum Lugduni, kal. Octobr., pontificatus nostri anno septimo. 

Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothgelben Seidenschnüren, wie bei No. 544, im St.-A. 
Auf der Vorderseite in der Ecke oben links ein kleines a, auf dem Bug links Angl. Auf der 
Rückseite oben rechts y, mehr in der Mitte Bertoldus, von vier Kreuzen umgeben. Der Name 
des Papstes mit verlängerter Schrift. 

Abschr. Ocul. mem. II, 6. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. JJ, 52 mit falschem Regeste und falscher Datumsauflösung 
1250 September ... 

Vergl. Potthast No. 13821. 



Digitized by 



Google 



348 1249 October 1. — 1249. 

549. — Papst Innocenz IY. gestattet den Cisterziensermönchen den 
Empfang kirchlicher Weihen ohne vorherige Prüfung 
durch Obere aus der Säculargeistlichkeit. — Lyon 1249 October I. 
Datum Lugduni, kal. Octobris, pontificatus nostri anno septimo. 

Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothgelben Seidenschnüren, wie bei No. 544, im St-A. 
Auf der Yorderseite in der Ecke oben links a, auf dem Bug Angl. Auf der Rückseite j und 
Bertoldus, von vier Kreuzen umgeben. Der Name des Papstes mit verlängerter 3chrift. 

Abschr. Ocul. mem. II, 6. 

Gedr. Rosgel, Eb. U.-B. II, 53 mit unzutreffendem Regest und falscher Datumsaufiosung 
1250 September . . . 

Yergl. Potthast No. 13822. 

550. — Papst Innocenz IV. bestätigt dem Cisterzienserorden die von 
seinen Vorgängern verliehenen Privilegien und die von welt- 
lichen Fürsten ertheilte Steuerfreiheit. — Lyon 1249 October I. 
Datum Lugduni, kal. Octobr., pontificatus nostri anno septimo. 

Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothgelben Seidenschnüren, wie bei No. 544, im St.-A. 
Auf der Yorderseite in der Ecke oben links a, auf dem Bug Angl. Auf der Rückseite in der 
oberen Ecke rechts y, sodann Bertoldus, von vier Kreuzen umgeben. Der Name des Papstes 
mit verlängerter Schrift. 

Abschr. Ocul. mem. II, 6. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 54 mit falscher Datumsauflösung 1250 September . . . 

Vergl. Potthast No. 13823. 

551. — Erzbischof Christian IL von Mainz verbietet seinen Rhein- 

zollbeamten, von den Gütern des deutschen Hauses zu 
Coblenz Zoll zu erheben. — Mainz 1249 October 15. 
Christianus dei gratia electus et consecratus in archiepiscopum Maguntinum, 
sacri imperii per Germaniam archicancellarius , universis officiatis suis super 
Renum constitutis salutem et omne bonum. Yolumus et mandamus vobis, ut 
naves dilectorum nobis fratrum domus Teutonicorum in Confluentia cum rebus, 
quas nuntii eorundem iuramento prestito affirmaverint esse suas, descendendo 
per Renum seu etiam ascendendo in perpetuum permittatis sine telonei exactione 
libere pertransire. 

Datum Maguntie, anno domini M.CC. XL /Villi., id. Octobr. 

Or. in Wien. 

Gedr. Hennes, Urk. d. deutsch. Ord. I, 134, Auszug Mittelrh. U.-B. III, 763. VergL Goerz, 
Mittelrh. Regg. HI, 732, Will H, 308, No. 9. 

552. — Nicholaus dictus miles de Scarphenstein et uxor Omelina 

schenken dem Kloster Eberbach dreissig Mark Cölnisch, von 
deren Zinsen jährlich auf Maria Verkündigung dem Convente 
Fische zumWerthe von zwei Mark, Brod und besserer Wein 
gereicht werden sollen; bei Nichtbeachtung dieser Bestimmung 
sollen den Erben der Schenker jährlich drei Mark Cölnisch 
aus den Einkünften des Klosterhofes Dreisen zustehen. — 1248. 

Actum anno domini M°.CC°.XL°. nono. 

Or. mit dem angehängten dreieckigen S. des Ausstellers. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 5; yergl. Bodmann S. 354. 



Digitized by 



Google 



Vor 1250. - 1250 Juli 31. 34Ö 

553. — Heinricus Grad und seine Frau Elsebeth schenken dem 
Kloster Eberbach ihr Haus und Weinberge zu Caub. — 
Vor 1250. 
Presentis scripti testimonio datur intelügi, quoniam domina Elsebeth de Cubo 
et maritus suus Heinricus Grad communicata manu contulerunt ecclesig in Eber- 
bach domum suam et duas partes vinearum retro ecclesiam sitas. Et unam 
partem vineg sitam in schelkelinberch. 

Notiz von einer Hand aus der 1. Hälfte saeo. 13 im Ocul. mem. I, 119. 

Hierzu von anderer Hand der Randvermerk : Preterea idem Heinricus promisit se 
daturum HH or marcas, pro quibus spoponderunt fratres ßui Dudo de Weselo et Cristanus 
de sancto Goare. 

554. — Rheinboldus miles de Burnhoven, Bürger zu Boppard, und 

dessen Frau Sophya vertauschen ihre Güter zu Osterspai 

gegen den Hof des Klosters Eberbach in der Judengasse 

zu Boppard. — 1250 Mai 6. 

Actum anno domini millesimo ducentensimo quinquagesimo, Johannis ante 

portam Latinam. 

Or. mit etwas beschädigtem S. des Ausstellers im St.-A. 
Gedr. Rössel, Eb. Ü.-B. H, 19; Mittelrh. U.-B. in, 783. 
Vergl. Goerz, Mittelrh. Regg. III, 789. 

555. — Ritter Sigfrid von Frauenstein und seine Frau Gertrudis 

bestimmen eine Jahresrente von 3 Schillingen Cölnisch aus 

ihrem Gute zu Wörsdorf für die Unterhaltung des Lichts 

in der Nicolauscapelle der Klosterkirche zu Bleidenstatt. 

- 1250 Juli 31. 

Quia attestante apostolo omnes stabimus ante tribunal Christi recepturi, 

prout in corpore gessimus sive bonum fuerit sive malum, oportet nos diem extreme 

messionis operibus deo placidis prevenire ac eternorum in spe seminare in terris, 

quod reddente domino cum multiplicato fructu in celis recolligere valeamus. 

Eapropter universis Christi fidelibus tarn presentibus quam futuris presentem 

paginam inspecturis dignum decrevimus declarandum, quod ego Sifridus miles de 

Vrowinsteyn et Gertrudis uxor mea manu coadunata et amborum nostri accedente 

consensu voluntario et expresso tres solidos Colonienses ad illuminandam capellam 

in honorem sancti Nicholai consecratam in monasterio sancti Ferrucii in Bliden- 

stat in remissionem nostrorum contulimus peccatorum. Quos denarios singulis 

annorum revolucionibus dimminucione et difficultate qualibet postposita custos 

dicti monasterii de bonis* nostris in Wersdorf sitis in festo beati Bartolomei est 

imperpetuum recepturus. Hec autem ut perpetuam habeant firmitatem, dominorum 

Walrabani et Ottonis comitum de Nassowe et meo sigillis presentem cartulam 

duximus roborandam. 

Acta sunt hec anno domini millesimo CCL., II . kal. AugustL 

Or. im St.-A. Yon den beiden angehängten S. ist das gemeinschaftliche der Grafen 
Walram und Otto grossentheils zerstört, das dreieckige Bifrids von Frauenstein wohlerhalten; 
Umsohr.: f S. Sifridi marscalci de Yrowensten. Beide S. in braunem W. 



Digitized by 



Google 



350 1260 Juli 31. — 1250 December 16. 

Nach einer stellenweise fehlerhaften Abschr. Bodmann's gedr. in den Mittheilungen aus 
dem Benedictiner- und Cisterzienserorden IV, 396. 

Angeführt Yogel S. 823 irrig mit 1252, während S. 315 das richtige Jahresdatum, aber 
unrichtige Monatsdatum Juli 29 angegeben ist. Hennes, Grafen von Nassau 8. 209; Schliep- 
hake I, 458 gleichfalls irrig mit 1252. 

556. — Ritter Volmar von Sonnenberg und seine Frau Gerdrudis 
schenken dem Kloster Bleidenstatt eine Rente aus ihrem 
Gute zu. Eschenhahn zur Erleuchtung der Catharinen- 
kapelle der Klosterkirche. — 1250 Juli 31. 

Quia attestante apostolo omnes stabimus ante tribunal Christi recepturi, 
prout in corpore gessimus sive bonum fuerit sive malum, oportet nos diem extreme 
messionis operibus deo placidis prevenire ac eternorum in spe seminare in terra, 
quod reddente domino cum multiplicato fructu in celis recolligere valemus. Eapropter 
universis Christifidelibus tarn presentibus quam futuris presentem paginam inspec- 
turis dignum decrevimus declarandum, quod ego "Volmarus miles de Sunnynberc et 
Gerdrudis uxor mea manu coadunata et amborum nostri accedente consensu 
voluntario et expresso tres solidos Colonienses ad illuminandam capellam ad 
honorem sancte Katerine consecratam in monasterio sancti Ferrucii in Bliden- 
ßtat in remissionem nostrorum contulimus peccatorum. Quos denarios singulis 
annorum revolutionibus diminucione et difficultate qualibet postposita custos dicti 
monasterii de bonis nostris in Eschynhagyn sitis in phanya domini est in 
perpetuum recepturus. Hec autem ut perpetuam habeant firmitatem, dominorum 
comitum de Nassowe Walrabyn et Ottonis sigillis presentem cartulam duximus 
roborandam. 

Acta sunt hec anno domini millesimo CC quinquagesimo, II kalend. AugustL 

Or. in München. S. ab. 

557. — Papst Innocenz IV. befreit das Kloster Thron von der Ver- 
pflichtung, Personen, welche vom apostolischen Stuhle 
oder dessen Legaten Provisionen erhalten haben, aufzu- 
nehmen und beauftragt den Dechanten und Cantor von 
S. Maria zu den Greden zu Mainz mit dem Schutze dieses 
Privilegs. — Lyon 1250 December 16. 
Innocentius episcopus servus servorum dei. Dilectis filiis . . decano et . . 
cantori sancte Marie ad gradus Maguntine salutem et apostolicam bene- 
dictionem. Monasterii dilectarum in Christo filiarum . . abbatisse ac conventus 
de Throno sancte Marie Cisterciensis ordinis Maguntine diocesis nos volentes in 
po8terum providere gravamini ac earum providere quieti, eis per litteras nostras 
duximus indulgendum, ut ad cuiusquam receptionem seu provisionem in pen- 
sionibus vel beneficiis ecclesiasticis per apostolice sedis vel legatorum suorum 
litteras, que de hac indulgentia huiusmodi plenam mentionem non fecerint, aliqua- 
tenus invite compelli non possint. Quocirca discretioni vestre per apostolica 
scripta mandamus, quatinus dictas abbatissam et conventum non permittatis 
super hiis contra concessionis nostre tenorem ab aliquibus indebite molestari, 



Digitized by 



i 



1250. - 1251 Januar 28. 351 

molestatores huiusmodi per censuram ecclesiasticam appellatione postposita 
compescendo. 

Datum Lugduni, XVIL kaL Januarii, pontificatus nostri anno octavo. 

Or. mit wohlerhaltener Bulle an Hanfschnur im St.-A. Auf der Vorderseite in der oberen 
Ecke links Go., von zwei parallelen Schrägstrichen durchzogen. Auf dem Bug links p. act 
Auf der Rückseite zweimal Jones, von vier Kreuzen umgeben. 

Potthast No. 26462, 26463 irrig zweimal regestiert. 

558. — „Cunrad Hunela (Canonicus des Stift S. Maria ad gradus) 
setzt dem Kloster Eberbach einen Weinberg am Dreiser 
Hofe, Altwicks genannt, zur Pitanz an." — 1250. 
Bodmann S. ISO. VergL die ürk. No. 585 und von 1254 Mai 23. 

559. — Abt Arnold von Seligenstadt vergleicht sich mit Eberwin 

genannt Cranich von Cransperg wegen Güter zu Nuweheim. 

— C. 1250. 
S. d. 

Uebersetzung saec. 15 im Falkensteiner Cartular fol. 64. 

560. — Papst Innocenz IV. verleiht dem Cisterzienserinnenkloster 

Gottesthal einen Ablass auf den Tag des Kirchweihfestes. 

— Lyon 1251 Januar 28. 

Innocentius episcopus servus servorum dei. Dilectis in Christo fiüabus . . 
abbatisse ac conventui monasterii de Gozestal Cisterciensis ordinis 1 ) Maguntine 
diocesis salutem et apostolicam benedictionem. Licet is, de cuius munere venit, 
ut sibi a fidelibus suis digne ac -laudabiliter serviatur, de habundantia pietatis 
sue, que merita supplicum excedit et vota, bene servientibus multo maiora 
retribuat, quam valeant promer eri, nichilominus tarnen desiderantes reddere 
domino populum acceptabilem, fideles Christi ad complacendum ei quasi quibusdam 
illectivi8 muneribus, indulgentiis scilicet et remissionibus, invitamus, ut exinde 
reddantur divine gratie aptiores. Cum igitur, sicut lecta nobis vestra petitio 
continebat, vobis votivum existat, ut ecclesia monasterii vestri dedicationis munere 
decoretur, nos cupientes ipsam congruis honoribus frequentari, omnibus vere peni- 
tentibus et confessis, qui eam in festo dedicationis sue venerabiliter visitarint, de 
omnipotentis dei misericordia et beatorum Petri et Pauli apostolorum eius auctori- 
tate confisi centum necnon Ulis, qui ad ipsam in anniversario die dedicationis 
eiusdem devote accesserint annuatim, quadraginta dies de iniuncta sibi penitentia 
misericorditer relaxamus. 

Datum Lugduni, V. kaL Februarii, pontificatus nostri anno octavo. 

Or. im St.-A. mit wohlerhaltener Bleibulle an rothen und gelben Seidenschnüren wie 
Ko. 544. Auf dem Bug: Jäc. scm. 

Potthast No. 26467. VergL Bodmann S. 229. 



') Das neue Kloster Gottesthal, neben welchem der Augustinerinnenconyent zu Winkel, 
wie die TJrk. ergeben, noch kurze Zeit fortbestand. Der Antrag des Klosters auf Verleihung 
des Ablasses steht vielleicht in Zusammenhang mit der Verordnung, welche Erzbischof 
Christian IL von Mainz (1249—51) zu seinen Gunsten gegen das riyalisirende Kloster zu Winkel 
erliess, yergl. die Urk. von 1254 November 7. 



Digitized by 



Google 



852 1251 März 4. - 1251 Mar«. 

561. — Papst Innocenz IV. ertheilt den Cisterziens erklös tern 
Abgabenfreiheit von allen Erwerbungen. — Lyon 125! März 4. 
Datum Luduni, 1111° nonas Marcii, pontificatus nostri anno octavo. 
Abschr. eines TranssumtB toii 1390 September 8 Ooul. mein. II, 8. Potthast No. 26469. 

562. — Schultheiss Wolfram und Rath zu Frankfurt bekunden, 

dass der dortige Bürger Bertold Heldbergen dem Kloster 
Thron anderthalb Mansen zu Bonames und einen Mansen 
zu Eaichen schenkte. — 1251 März 5. 

W. scoltetus, scabini ac cives universi de Frankenvord. Actiones quas 
mundus ordinat, oblivionem effugere possunt, si litterarum munimine fulciantur. 
Clareat igitur universis presens scriptum visuris, qtiod in presentia nostra Bet- 
doldus dictus Heldebergin et Ida legitima sua nostri concives communicata manu 
et consensu pari ecclesie ad Tronum sancte Marie contulerint perpetualiter 
mansum unum et dimidium in Bonemese de agris melioribus, quos tenuit ibidem 
dominus Betdoldus de eadem villa, et de eisdem bonis solvet idem dominus 
B. sedecim octalia siliginis singulis annis quamdiu voluerit ea tenere. Preterea 
contulerunt prefato monasterio mansum unum situm in Cochina possidendum 
perpetuo, libere et quiete. Testes autem sunt hi: scolthetus, Conradus dictus 
Meisinberg, H. Alleun, Walterus de Mersevelt, Wicgerus de Ovinbac, C. filius suus, 
H. de Holzhusen, Jacobus, Fridericus, Epprathus. Conradus de Wullinstad, Conradus 
de Gisinheim et Siffridus filius ipsius et plures alii viri idonei ac discretL In cuius 
facti robur et memoriam presens scriptum sigillo nostre civitatis fecimus insignirL 

Actum anno domini M°.CC°.LI , in quadragesima. 

Or. im St.-A. S. ab. 

563. — König Conrad IV. widerruft die von ihm geschehene Ver- 

leihung der Kirche zu Praunheim an den Sohn des Dietrich 

Keppler von Rödelheim, da ihm das Recht hierzu nicht 

zustehe. — Worms 1251 März. 

Cunradus dei gratia Romanorum in regem electus, semper augustus, Jerusalem 

et Sicilie rex. Per presens scriptum notum facimus universis, quod licet ecclesiam 

in Prumheim . . clerico filio Theoderici capellarii nostri de Reteinheim duxerimus 

conferendam, ius patronatus eiusdem ecclesie ad manus nostras spectare conce- 

dentes, tarnen postmodum ex testimonio quorundam fidelium nostrorum certificati 

extitimuß, in ipsa ecclesia nulluni ius excellentiam nostram habere. Nosque qui 

nulla iura vel bona in preiudicium iuris alieni aliquo modo nobis vendicare 

volumus et tenemur, huiusmodi concessionem nostram factam . . clerico predicto 

in ecclesia memorata penitus revocantes ipsam decernimus irritam et inanem. Ad 

cuius rei memoriam presens scriptum inde fieri et sigillo nostre celsitudinis 

iussimus communiri. 

Datum apud Wormaciam, anno dominice incarnationis M°CC° quinquagesimo 
primo, mense Marcii, none indictionis. 

Abschr. im Lib. reg. eocL Mog. No. 1 im Kreisarohiye zu Würzburg. Hiernach gedr. 
Böhmer, Act. Imp. No. 342, vergl. Regg. Conr. No. 4540. 



Digitized by 



Google 



1251 März. — 1251 Mai 16. 553 

564. — Erzbischof Christian IL von Mainz und Ritter Petrus de Bos 

vergleichen sich wegen des Zehntens zu Robure, welcher 

dem Ritter Hermann de Walmebach übertragen wird. — 

1251 März. 

Unter den Zeugen Walterus de Ascaburne, ülricus abbas de Blidenstad, 

Meingotus de Scarpenstein. 

Actum anno domini M CC°LI 01 ), mense Marcio. 

Abschr. eaec. 15 in No. 19 der Mainzer Bücher, Kreißarchiv "Würzburg. 
Fehlt bei Will. Mitgetheilt in Rücksicht auf die Zeugen. Abt Ulrich von Bleidenstatt 
scheint anderweitig nicht bekannt zu sein. 

565. — Heinrich und Conrad, Brüder von Hoenloch, geloben unter 
Verpflichtung zum Einlager in Ortenberg, Erwin genannt 
Cranich, „etswenne" Burggrafen zu Friedberg, ein Darlehen 
von neunzig Mark am nächstkommenden Michaelstage zurück- 
zuzahlen. — 1251 April 17. 

1251 Montag in der Osterwoche. 

Uebersetzung saec. 15 im Falkensteiner Oartular f. 64'. 

566. — Erzbischof Christian IL von Mainz schenkt dem dortigen 
Domstift in Erinnerung an die Wohlthaten, welche, er als 
Domdechant empfangen, seine Güter zu Erbenheim und 
Breckenheim. — Mainz 1251 Mai 15. 
Cristianus dei gratia sancte Maguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii 
per Germaniam archicancellarius. Tenore presencium recognoscimus et ad uni- 
versorum noticiam cupimus pervenire, quod cum olim essemus in minori, videücet 
decanatus Maguntini officio constituti, pensatis diversis beneficiis nobis inpensis 
ab ecclesia Maguntina, que nos ab annis adolescentie nostre tamquam mater pia 
delicatis alimoniis enutrivit, retributione aliquantula recompensare huiusmodi 
beneficia cupientes dilectis in Christo prelatis et capitulo ipsius ecclesie ad emen- 
dationem prebendarum suarum pia liberalitate propter deum et ob reverentiam 
beati Martini, patroni nostri, bona nostra nobis proprietatis titulo attinencia, videlicet 
quinquaginta et Septem iugera et aream unam et unum iugerum et dimidium 
vinearum in Erbenheim, item duos mansos et silvam et pratum et aream in 
Brekenheim sita super altare capelle beati Nicolai ecclesie nostre contigue absolute 
contulimus et precise. Deinde cum essemus domino opitulante in archiepiscopatus 
nostri kathedra sublimati, bona eadem per mundiburdum nostrum Helfericum, 
scoltetum Maguntinum in districtu eiusdem comicie, que grascaf dicitur in vul- 
gari, scabinis et villanis earumdem villarum presentibus cum sollempnitate iuris 
et bannis iuxta consuetudinem eorumdem conferri fecimus nomine nostro dicte 
ecclesie Maguntine sub eodem proprietatis titulo in perpetuum possidenda. üt 
autem hec nostra collatio robur obtineat perpetue firmitatis, presentem litteram 
sigillo nostro duximus muniendam sub testimonio testium subscriptorum, quorum 



l ) Die Abschrift irrthümlich XLI. 
Codex dipl. Kim. I, i. 28 



Digitized by 



Google 



354 1251 Mai 16. — 1251 Juli 6. 

nomina sunt hec : Wernherus prepositus, Johannes decanus, Sifridus de Aldenburg 
ciiBtos, Yolradus scolasticus, magister Ludewicus prepositus sancti Victoris, Ber- 
hardus archipresbiter, Giselbertus de Rimberg et Symon Dorlocensis ecclesie pre- 
positus ac quamplures alii canonici maioris ecclesie et Helfricua dictus Judeus 
scultetus Magnntinus. Sunt autem hec nomina scabinorum, qui intererant collationi 
predicte: Conradus Rufus, Conradus dictus Hogheimere et Conradus scoltetus de 
Erbenheim, Conradus de Igestat ac Engilbertus molendinarius de Brekenheim et 
quamplures alii fide dignL 

Datum Maguntie, anno domini millesimo ducentesimo quinquagesimo primo, 
idus Maii, pontificatus nostri anno secundo. 

Or. im St.-A. Mit dem wohlerhaltenen 8. des Erzbischofe an grünen und gelben Seiden- 
gchnüren. 

Gedr. Gndenus I, 616. 

Vergl. Scriba m, 1511; Will n, 313, No. 49. 

567. — Eberwin von Cransberg und seine Frau Christina ver- 
kaufen dem Kloster Gnadenthal Güter zu Niedermörlen. — 
Cransberg 1251 Mai 16. 

In nomine sancte et individue trinitatis amen. Quoniam labente humana 
condicione labitur et memoria preteritarum rerum, unde pernecesse est, ut que 
tempore nostre mortatitatis geruntur, litterarum amminiculo fulciantur et ab 
oblivionis interitu defendantur. Notum sit ergo omnibus tarn presentibus quam 
post futuris, quod ego Eberwinus dictus de Cranchisberch et Cristina legittima 
mea pari consensu et communicata manu vendidimus religiosis dominabus in 
Yaüe gratie commorantibus Cisterciensis ordinis Treverensis dyocesis duos mansus 
et duas curias in inferiori Morle pro XL. marcis Coloniensibus, ita sane, quod 
sicut ego predicta bona, que mea proprie fore multorum testimonio comprobantur, 
usque huc libere et quiete et absque omni contradictione possedi, ita deinceps 
Yallis gratie libere et quiete possideat. üt autem hec firma et rata et absque 
omni contradictione heredum nostrorum permaneant, sigillo meo proprio presentem 
cedulam duxi roborandam. 

Acta sunt hec anno gratie millesimo C°C°.LI . Testes autem sunt: milites 
Otto de Croninberch, Anseimus de Morle, Hermannus de Godeloch, Albertus de 
TJsungen, Cünradus camerarius de Loco sancte Marie, Wigandu^ conversus Vallis 
gratie, "Wernerus conversus sancte Marie, Crafto de Calsemunt, Crafto de Lindin, 
Rudolphus de Hobwiscele, Petrus servus domini Ottonis de Croninberch et alii 
quam plures. 

Datum Cranchisberch, feria tercia post dominicam Cantate domino omnis terra. 

Or. mit wohlerhaltenem S. des Ausstellers im St.-A. 

568. — Der Cardinallegat Hugo ertheilt dem Kloster Thron einen 
Ablass zum Besten des Klosterbaues. — Mainz 1251 Juli 6. 
Universis Christi fidelibus per Alemanniam constitutis, ad quos presentes 
litere pervenerint, frater Hugo miseracione divina titulo sancte Sabine presbiter 
cardinalis, apostolice sedis legatus, salutem in domino sempiternam. Quoniam ut 
ait apostolus omnes stabimus ante tribunal Christi recepturi, prout in corpore 



Digitized by 



Google 



1251 Juli 6. — 1251 September 20. 355 

gessimus, sive bonum fuerit sive malum, oportet nos diem messionis extreme 
misericordie operibus prevenire et eternorum intuitu seminare in terris, quod 
reddente domino cum multiplicato fructu reoolligere debeamus in celis firmam 
spem fiduciamque tenentes, quoniam qui parce seminat, parce et metet et qui 
seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet vitam eternam. Cum 
igitur, sicut dilecte in Christo . . abbatissa et conventus monialium monasterü de 
Throno sancte Marie Cisterciensis ordinis Maguntine diocesis nobis exponere 
curaverunt, eedem ecclesiam et claustrum cum officinis suis usibus oportunis 
edificare ceperint opere sumptuoso et ad edificationem huiusmodi et susten- 
tationem ipsarum proprie sibi non suppetant facultates, universitatem vestram 
rogamus, monemus et hortamur in domino atque in remissionem iniungimus 
peccatorum, quatinus de bonis vobis a deo collatis pias eis elemosinas et grata 
caritatis subsidia erogetis, ut per subventionem vestram opus inceptum consumari 
valeat et alias earum indigencie provideri. Nos enim de omnipotentis dei miseri- 
cordia et beatorum Petri et Pauli apostolorum eius auctoritate confisi omnibus 
vere penitentibus et confessis, qui eis ad id manum porrexerint adiutricem vel 
qui ecclesiam ipsam in dominica, qua cantatur Letare Jherusalem, in octavis 
pasche, feria tercia post pentecostes ac dominica proxima post festum beati 
Bartholomei annis singulis devote visitaverint, quadraginta dies et unam carenam 
de iniuncta sibi penitencia, peccata oblita, vota fracta si ad ea redierint, offensa 
parentum absque violenta manuum iniectione misericorditer relaxamus. 

Datum Maguncie, tt nonas Julii, pontificatus domini Innocentii pape quarti 
anno nono. 

Or. im 8t.-A. Spitzovales S. des Legaten in braunem "W. an rothgelben Seidenschnüren. 

569. — Die Mainzer Richter entscheiden einen Streit zwischen 
dem Stifte S. Maria zu den Greden zu Mainz und dessen 
Vicar zu Flörsheim über die Vertheilung der Einkünfte 
des Stifts zu Flörsheim. — Mainz? 1251 September 20. 

Judices sancte Moguntine sedis. Orta coram nobis inter decanum et capitulum 
ecclesie sancte Marie ad gradus Moguntie ex una parte et Herbordum sacerdotem 
perpetuum vicarium in Flersheim Moguntine diocesis ex altera super prebenda 
ipsiufl sacerdotis in ipsa ecclesia in Flersheim et decima vini ibidem materia 
questionis et super premissis Ute contestata legittime inter eos consensum tandem 
fuit a partibus, ut stari deberet privilegio, si quid super predictis a prefatis 
posset decano et capitulo exhiberi et ad Privilegium exhibendum terminum 
statuimus decano et capitulo memoratis, quod comparentibus partibus coram nobis 
dicti decanus et capitulum exhibuerunt Privilegium 1 ) olim domini Cunradi Sabi- 
nensis episcopi, archiepiscopi Moguntini, per quod intentionem suam plenarie 
probaverunt. Nos igitur dicto privilegio et eius tenore ac aliis, que coram nobis 
acta fuerunt, diligenter examinatis pariter et inspectis, cum sit a partibus in 



x ) No. 280. 

29* 



Digitized by 



Google 



S56 1251 September 20. — 1251 Deoember 20. 

causa conclusum presentibus ipsis partibus et aliis multis in nomine domini 
sententiando diffinitive pronunciamus, quod decima annone predicte ville in Flers- 
heim attinet canonicis dicte ecclesie sancte Marie ad gradus, ipsi vero canonici 
octo maldra siliginis et duo tritici sacerdoti ville prefate annis singulis asaignabnnt 
De predicta etiam decima vini in Flersheim dimidiam carratam percipiet annis 
singulis sacerdos ibidem, si tarnen de ipsa vini decima tantum poBsit haben, 
alioquin minori contentus esse debebit. Quicquid autem dictam dimidiam carratam 
excesserit, hoc libere cedet canonicis prelibatis. Dictus quoque sacerdos decimam 
animalium et dotem prefate ecclesie in Flersheim habebit et prelatis suis de 
cathedratico et aliis iuribus seu petitionibns respondebit. 

Actum anno domini millesimo CC°. quinquagesimo primo, XTT°. kaL 
Octobris. 

Or. mit fast völlig zerstörtem 8. der Mainzer Richter im St.-A. 

270. — Der Cardinallegat Hugo verleiht dem Kloster Thron 
einen Ablass zum Besten des Klosterbaues. — Colli 1251 
December 20. 

Universis Christi fidelibus per Alamanniain constitutis, ad quos presentes 
littere pervenerint, frater Hugo miseratione divina titulo sancte Sabine presbiter 
cardinalis, apostolice sedis legatus, salutem in domino sempiternam. Quoniam, 
ut ait apostolus, omnes stabimus ante tribunal Christi recepturi prout in corpore 
gessimus sive bonum fuerit sive malum, oportet nos diem messionis extreme 
misericordie operibus pre venire ac eternorum intuitu Seminare in terris, quod 
reddente domino cum multiplicato fructu recolligere debeamus in celis firmam 
spem fiduciamque tenentes, quod qui parce seminat, parce et metet et qui 
seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet vitam eternam. Cum 
igitur, sicut dilecte in Christo . . abbatissa et conventus monasterii de Throno 
sancte Marie Cisterciensis ordims, Maguntine diocesis, nobis intimare curarunt, 
eedem monasterium ipsum cum officinis suis usibus oportunis edificare ceperint 
opere sumptuoso et ad consummationem ipsius proprie sibi [non] suppetant facultates, 
universitatem vestram rogamus, monemus et hortamur in domino in remissionem 
vobis peccaminum iniungentes, quatinus de bonis vobis a deo collatis pias ad id 
elemosinas et grata eis caritatis subsidia erogetis, ut per subventionem vestram 
opus ipsum valeat consummari et vos per hec et alia bona, que domino inspirante 
feceritis, ad eterne possitis felicitatis gaudia pervenire. Nos enim de omnipotentis 
dei misericordia et beatorum Petri et Pauli apostolorum eius auctoritate confisi 
omnibus vere penitentibus et confessis, qui eis ad hoc manum porrexerint adiu- 
tricem, quadraginta dies de iniuncta sibi penitentia misericorditer relaxamus, 
presentibus post consummationem operis minime valituris. Quas mitti per 
questuarios districtius inhibemus, eas, si secus actum fuerit, carere iuribus 
decernentes. 

Datum Colonie, XttL kal. Januarii, pontificatus domini Innocentii pape 
quarti anno nono. 

Or. im St.-A. Das an rothgelben Seidenschnflren befestigt gewesene S. ist abgefallen. 



Digitized by 



Google 



1251. — 1252 März 26. 357 

571. — Gisilbertus miles de Rudensheim cognomento Vulpes et 
uxor — domina Jutta schenken dem Kloster Eberbach 
zur Erleuchtung des Schlafsaales für ältere und schwäch- 
liche Mönche eine mit fünf Mark ablösbare Jahresrente 
von vier Ohm Wein. — 1251. 
Actum anno domini M°.CC°. quinquagesimo primo. 

Or. im St.-A. mit wohlerhaltenem 8. des Ausstellers an einem Pergamentstreifen. 
Gedr. Rössel, Eb. Ü.-B. II, 22. 

572. — Mehrere Cardinäle und Bischöfe geben Allen, die zum Bau der 
Klosterkirche Gotsdail etwas beisteuern, 40 Tage Ablass. — 1251. 
Hegest aus Severus eap. rar. Ring, bei Roth I, 198, No. 14. 

573. — Gotfrid von Bigen wird zur Herausgabe eines Weinbergs 

zu Oestrich und verschiedener Gefälle zu Dotzheim, Meden- 
bach, Hesloch, Kloppenheim, Costolf, Auringen, Erben- 
heim, Bierstatt und Weilbach an das Kloster S. Jacob zu 
Mainz verurtheili — Mainz 1252 März 13. 

In nomine domini amen. Judices sancte Moguntine sedis. In causa que 
vertitur inter abbatem et conventum sancti Jacobi Maguntini ex parte una et 
nobilem Godfridum de Bigen ex altera super vinea in Osterich dicta sleydorn, 
item tribus talentis censuum in Doetsheim, in Medenbach, Heseloch, Clopheim, 
Costolf, Uringen tribus talentis, item in Ebirnheim duobus talentis et XV. 
capponibus, item in Burgestat uno talento, item in Wylebach X. unciis et X. 
denariis et Y. maldris siliginis et quatuor et duobus maldris avene et dimidio 
lite eorum coram nobis legittime contestata, testibus receptis, attestationibus publi- 
catis et diligenter examinatis, quia sufficienter probatum invenimus, dicta bona 
prefato abbati et conventui sancti Jacobi Maguntino proprietatis tytulo attinere, 
ipsis abbati et conventui sancti Jacobi Maguntini eadem bona habito iurisperi- 
torum consilio per diffinitivam sententiam adiudicamus prefato nobili Godfrido 
super dictis bonis perpetuum silentium inponentes. Testes huiusmodi facti sunt: 
Ebirhardus sancte Marie in campis Maguntie et Symon Dorlocensis ecclesiarum 
prepositi, Ebirhardus de Merlowa subcustos canonicus maioris ecclesie, Arnoldus 
decanus sancti Yictoris, Gosmannus cantor sancti Stephani, — custos monasterii 
sancti Albani et Henricus sacerdos sancti Godehardi Maguntini. 

Actum in claustro Maguntino, anno domini M.CC.L secundo, ttL idus Marcii. 

Abschr. Bodmann's in dessen handschriftlichem Diplom, mon. S. Jacobi; Miltenberg. 
Vergl. die folgende Urk. von 1257 März. 

574. — Friedrich von Rüdesheim bekundet, dass Erzbischof Ger- 

hard! von Mainz ihm gestattet habe, auf seinem Burglehen 
zu Scharfenstein Wohngebäude von bestimmter Höhe zu 
errichten und bei Fehden die Hülfe seiner Mitburgmänner 
nachzusuchen. — 1252 März 26. 
Ego Fridericus de ßudensheim miles harum tenore protestor litterarum, quod 
reverendus in Christo pater ac dominus Gerhardus sancte Maguntine sedis archie- 



Digitized by 



Google 



358 1252 M&rz 26. - 1252 April 1. 

piscopus, sacri imperii per Germaniam archicancellarius, a quo, videlicet ecclesia 

Maguntina, castrensi feodo sum inbeneficiatus in Castro suo Scharpinstein, michi 

meisque in prefato feodo successoribus indulsit liberaliter et concessit, ut infra 

' ambitum castri predicti edificia, si voluerimus, non turrita sed moderata nee edifieiis 

suis altiora nostris sumptibus ponamus et expensis, in quibus nobis quociens et 

quamdiu michi meisve*) liberis tuta stacione habitare licitum sit et concessum. 

Insuper est condictum, si quos adversantes forte ex eodem castro aggredi b ) 

temptaverimus, auxilium castellanorum contra eosdem requiremus et inveniemus, 

nisi fuerint de genere eorum, quorum aut benefieiis fruantur aut amicicie vinculo 

colligentur, quo casu nichilominus quanto tempore voluerimus intra munitionem 

sive in propriis edifieiis, sive in ambitu nostre turris manebimus, donec motus 

inchoate perturbacionis componantur. In cuius rei testimonium etc. 

Actum anno domini MCCLII., YJI. kaL Aprilis. 

Wiederholt nach dem aus einer Absohrift Bodmann's geflossenen Drucke bei Roth II, 19. 
Vergl. Will H, 316, No. la 

575. — Erzbischof Arnold IL von Trier incorporiert dem Collegiat- 
stift S. Castor zu Coblenz die Pfarrkirche zu Braubach zur 
Entschädigung für die zur Befestigung der Stadt Coblenz 
weggenommenen Weingärten bei S. Georg daselbst. — Trier 
1252 April I. 
A. dei gratia Trevirorum archiepiscopus dilectis filiis decano et capitulo 
saneti Castoris in Confluentia salutem in domino. Cum ecclesie vestre fundum 
dotalem, videlicet vineas sitas apud sanetum Georgium in Confluentia, necessarias 
habeamus ad munitionem construendam pro tuitione archiepiscopatus et ecclesie 
Trevirensis, nos attendentes, quod ecclesie parrochialis de Brubach archidiaconatua 
trans Renum dependere noscatur ab ecclesia vestra ac ad eam ratione fundi iure 
proprietatis pertinere, considerato quoque dispendio fruetuum prebendarum, quod 
patimini propter vineas prelibatas, volentes ecclesiam vestram quantum possumus 
conservare sine lesione vel iactura ac vestris necessitatibus subvenire, eandem 
ecclesiam de Brubach loco recompensationis cum omni iure suo et fructibus, quos 
pastores hactenus pereipere consueverunt ibidem, de consensu capituli Trevirensis 
neenon "magistri Meinwardi scolastici vestri nunc pastoris ecclesie memorate propter 
hoc nobis specialiter supplicantis perfecta vobis donatione tradimus ac vestris 
perpetuo prebendis ac commoditatibus applicamus, ita videlicet, ut ius et potestas 
omni8 eiusdem ecclesie apud vos deineeps resideat ac habeatis de ipsa et fruc- 
tibus eius liberam ordinandi et disponendi facultatem, prout rationi convenit et 
videritis expedire. Statuimus nichilominus et ordinamus, ut ibidem per vos per- 
petuus pro tempore constituatur vicarius loci archidiacono presentandus, cui tarn 
sufficiens portio assignetur, quod exinde sustentari commode et iura episcopalia 
ac archidiaconi loci persolvere valeat, preeaventes, ne cura animarum ibidem 
aliquatenus negligatur. In cuius rei testimonium et perpetuam firmitatem presens 



*) eiugve Roth. 
b ) eggredi derselbe. 



Digitized by 



Google 



1252 Mai 21. — 1252 Juli 18. 359 

instrumentum tarn nostro qui archidiaconatum trans Renum iam tenemus, quam 
capituli Treverensis sigillis vobis tradimus communitum. 

Actum et datum Treveri, anno domini M.CC.LIL, kal. Aprilis. 

Or. in Ooblenz, 2 Siegel. Gedr. Günther, C. d. II, No. 145; Mrh. U.-B. m, 839. 

576. — Der Streit zwischen Philipp I. von Falkenstein-Minzenberg 
und den Rittern Winther und Erwin von Preungesheim 
wegen des Besitzes des Dorfes Ocriftel wird durch Schieds- 
richter zu Gunsten der letzteren entschieden. — Eschborn 
1252 Mai 21. 

Nos Rupertus de Carben et Heinricus de Husenstam milites ad universorum 
noticiam cupimus pervenire presentibus publice profitendo, quod cum nobilis vir 
dominus Phihppus de Palkenstein ex una et Wintherus ac Erwinus de Bruninges- 
heym milites ex altera parte super omnibus et singulis causis, controversiis et 
questionum materiis inter ipsos habitis et habendis super villa Akruftele et iuris- 
dictione eiusdem unanimiter et voluntarie, spontanee et non coacte in nos tamquam 
in arbitros seu arbitratores coram honestis dominis, militibus et fide dignis homi- 
nibus pluribus compromississent in iure, nos etiam — — — suscepto in nos 
arbitrio memorato visis et auditis ac diligenter consideratis meritis et circumstanciis 
omnibus causarum et questionum predictarum, prudentum communicato consilio 
ac penes nos deliberacione prehabita diligenti, quia ex plurium fide dignorum 
testimonio et litterarum firmissimarum descriptione verissima publice invenimus 
et veraciter, dictos Wintherum et Erwinum et eorum progenitores et per longa 
retroacta tempora a Romano imperio dictam villam et iurisdictionem predictam 
cum redditibus tenere in feodo ac tenuisse et pacifice possedisse dictoque domino 
de Falkenstein et suis progenitoribus nullum ius competere in eadem, pronunciamus 
et dicimus in iure arbitratorie et sub iuramento clarissime in hiis scriptis, dictam 
villam Acruftele ac iurisdictionem et redditus eiusdem ad prefatos Wintherum et 
Erwinum milites ex gratia Romani imperii et eorum heredes legitimos pertinere 
de iure et prefato domino de Falkenstein et suis heredibus nullum ius inantea 
competere in eisdem. Imponentes eisdem ac omnibus suis heredibus perpetuum 
silentium super ipsis. In quorum omnium et singulorum premissorum testimonium 
ac debiti roboris firmitatem nos Rupertus ac Heinricus milites predicti sigilla 
nostra presentibus duximus appendenda. 

Actum et datum in Esscheburnen, anno domini MOCLIX, feria tercia proxima 
post diem Penthecostes. 

Gedr. Guden. II, 101 „ex autographo". 

577. — König Wilhelm gibt dem Grafen Hermann von Henneberg 

das Recht zu Lehen, zu Braubach näher bestimmte Zolle 

zu erheben. — Frankfurt 1252 Juli 13. 

Wilhelmus dei gracia Romanorum rex semper augustus universis imperii 

fidelibus presentes literas inspecturis graciam suam et omne bonum. Quia dilectus 



Digitized by 



Google 



360 1252 Juli 13. — 1252 August 10. 

sororius noster, vir nobilis Hermannus comes de Hennenberg *) in nostris et ecclesie 
serviciis non sine magnis laboribus et expensis cum omni fidelitate et diligencia 
sie se gessit, quod ipsum non immerito respieimus gracia beneficii specialis, hinc 
est, ut suo exemplo ceteri ad devocionem imperii ac nostram forcius animentur, 
telonium in Brubach de consensu prineipum, qui in sollempni curia nostra apud 
Franckinfort presentes aderant, liberaliter titulo feodi duximus concedendum, 
predicto telonio per nos et prineipes sie taxato: de centena salis duo solidi 
Coloniensis monete solventur, de centena annone Xu denarii, de vase vini duas 
carratas continente VI denarii Coloniensis monete et seeundum predietam esti- 
macionem de aliis aeeipietur, que telonii solucionem requirunt, sie quod ad 
maiorem solucionem nee predieta nee alia extendentur. Ad cuius facti nostri 
memoriam evidentem et robur imposterum valiturunT presens scriptum conscribi 
feeimus ac nostri et dilectorum prineipum nostrorum, Moguntini et Coloniensis 
archiepiscoporum, sigillorum munimine feeimus roborari. Testes huius rei sunt 
predicti prineipes nostri: Gerhardus Moguntinus archiepiscopus, Conradus Colo- 
niensis archiepiscopus, Hermannus Herbipolensis episcopus, Henricus Spirensis 
episcopus ac illustres prineipes nostri Henricus dux Brabanti, de Brunsvig dux, 
sororius noster, et ceteri. 

Datum in castris apud Pranckenfurt, anno domini MCdH, in die sanete 
Margarete virginis. 

Gedr. Joann., Spicil. 457, Grüner Opuso. II, 147; Lünig, Corp. feud. I, 579. 
Vergl. die Urk. von 1269 Juli 18 und 1273 Ootober 1; Böhmer - Fioker, Regg. WilK 
No. 5115; Will H, 318, No. 34. 

578. — Rheinpfalzgraf Otto IL, Herzog von Baiern, belehnt Gotfrid 
von Eppenstein mit der Grafschaft Wied. — 1252 August 10. 

Otto dei gratia comes palatinus Reni, dux Bavarie, omnibus presentem 
litteram inspecturis salutem. Necessarium videtur et utile, ut ea, que geruntur 
modernis temporibus, notitia scripture firmentur, ne processu temporis in obli- 
vionem deducantur. Notum igitur fieri volumus universis tarn presentibus quam 
futuris, quod nos domino Gotfrido nobili comiti de Eppinstein cometiam nobis 
vacantem dietam Wieden duximus conferendam titulo feodali Ita videlieet, ut 
deineeps ipse ac filii sui nobis et filiis nostris servitiis perpetuis contra omnem 
hominem sint obligati. Eadem enim cometia palatinatui Reni sie est astrieta, 
quod quieunque eandem possidet, comiti palatino Reni tamquam homo fidelis, 
qui dicitur in vulgari ledich manne, contra quemlibet inimicum suum assistere 
tenetur. Ad conservationem igitur predicte collationis presentem literam iussimus 
conscribi et sigillo nostro communiri. 

Datum . . . anno domini MCC quinquagesimo seeundo, in die beati Laurentii, 
deeima indictione. 



*) Demselben hatte König Wilhelm schon früher die Reichslehen Ulrichs yon Minzenberg 
ertheilt und 1252 April 20 Gotfrid von Eppenstein beauftragt, den Grafen in diese Lehen einzu- 
fuhren. Böhmer-Fioker, Regg. Wilh. No. 5078. 



Digitized by 



Google 



1252 August 23. — 1252 September 18. 361 

Gedr. Joann., Spicil. 282; Fischer, Oesohlechtsregister der Häuser Isenburg, Wied etc. 71; 
Mittelrh. U.-B. III, 864. Auszug Joann. II, 625a; Fischer a. a. 0. 57. Böhmer, Wittelsb. Regg. 
8. 24, dem Goerz, Mittelrh. Regg. HI, 963 folgt, nahm irrig Heidelberg als Ausstellungsort an. 

579. — Gotfrid von Eppenstein bekennt, dem Rheinpfalzgrafen 

Otto IL wegen der Grafschaft Wied, die er ihm und seinen 

Söhnen zu Lehen gegeben hat, als ledigmann verpflichtet 

zu sein. — Heppenheim 1252 August 23. 

Universis presens scriptum visuris Gotfridus de Eppensten salutem. Recog- 

nosco et hiis meis litteris publice protestor, quod ego illustri principi domino meo 

Ottoni palatino comiti Reni, duci Bawarie, racione comecie in Widen, quam olim 

avunculus noster comes ibidem tenebat, quam etiam mihi et filiis meis iure con- 

cessit feodali, sicut idem comes ei de ipsa homagio et quod vulgariter dicitur 

ledecman actenus tenebatur, cum filiis meis semper ero astrictus et contra suos 

hostes quoslibet totis viribus ipsi et suis filiis comitibus palatinis fideliter et 

perpetuo teneor cum ipsis esse paratus. In cuius facti memoriam et debitam 

firmitatem presentes litteras sigilli mei munimine roboravi. 

Datum Heppenheim, X. kal. Septembris, anno domini M.CC. quinquagesimo 

secundo. 

Absehr. im Pfalzer Gopialbuche zu Carlsruhe fol. 65. 

Gedr. Böhmer, A. Imp. No. 970. 

Vergl. Böhmer, Wittelsb. Regg. No. 129 ; Mittelrh. U.-B. in, 864 ; Goerz, Mittelrh. Regg. III, 964. 

580. — Erzbischof Gerhard I. von Mainz bekundet, dass das Capitel 

des Stifts S. Peter zu Mainz auf seine Bitte dem Cleriker 

Gernod die Pfarrei Eltville, deren Patronat dem Stifte 

zusteht, übertragen habe. — Mainz 1252 September 18. 

G. dei gracia sancte Moguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii per Ger- 

maniam archicancellarius. Cum vacante ecclesia de Eltevile . . decanus et capi- 

tulum ecclesie sancti Petri Moguntie, qui ius patronatus ipsius ad se pertinere 

dicebant, Yolcmarum presbiterum presentaverint ad eandem et nos ipsam Gernodo 

clerico nostro duxerimus conferendam, dictus Y. et G. tandem renunciarunt iuri, 

quod eis ex collacione et presentacione huiusmodi fuerit acquisitum, et sie decanus 

et capitulum supradicti ad precum nostrarum instanciam prefato Ger. clerico 

nostro memoratam ecclesiam, in qua ipsos recognoseimus et publice protestamur 

plenum ius patronatus habere, divine pietatis intuitu contulerunt. Ne autem ipsis 

decano et capitulo super iure patronatus predicte ecclesie alieuius dubietatis vel 

questionis scrupulus in posterum oriatur, presentes litteras nostro et capituli 

maioris ecclesie Moguntine sigillis feeimus communiri. 

Datum Moguntie, Xllll. kaL Octobris, anno domini M°.CC°. LH , pontificatus 
vero nostri anno primo. 

a) Or. im St.-A. Die gpitzovalen S. des Erzbisehofs und Capitels sind von braunem 
Wachse, ersteres ist gut erhalten, das letztere beschädigt. 

b) Abschr. saec. 13 auf fol. 88 des Copialbuohs des Stifts' 8. Peter auf der Stadtbibliothek 
zu Mainz. 

Gedr. fehlerhaft "Würdtwein, Dioec Mog. II, 842; aus b. Mone, Zeitsohr. XI, 306. 
YergL Scriba m, 1525; Will H, 318, No. 88. 



Digitized by 



Google 



362 1252 December 8. — 1252. 

581. — Der Cardinallegat Hugo verleiht dem Kloster Thron 
Ablässe. — Cöln 1252 December 8. 

Frater Hugo miseratione divina titulo sancte Sabine presbiter cardinaliß, 
apostolice sedis legatus. Dilectis in Christo . . abbatisse et conventui monasterii 
de Trono, Cisterciensis ordinis, Maguntine diocesis, salutem in domino. Licet is, 
de cuius munere venit, ut sibi a fidelibus digne et laudabiliter serviatur, de 
habundantia pietatis sue, que merita supplicum excedit et vota benefacientibus 
multo maiora retribuat, quam valeant promereri, volentes tarnen populum domino 
reddere acceptabilem, Christi fideles ad complacendum ei quibusdam illectivis 
muneribus, indulgentiis scilicet et remissionibus, invitamus, ut exinde reddantur 
divine gratie aptiores. Cupientes igitur, ut monasterium vestrum congruis 
honoribus frequentetur, omnibus Christi fidelibus vere penitentibus et confessis, 
qui ad monasterium ipsum in quatuor beate virginis, pasce, pentecostes ac 
dedicationis ipsius monasterii festivitatibus necnon et per octabas ipsarum reve- 
rentes accesserint, quadraginta dies de iniuncta sibi penitentia misericorditer 
relaxamus. 

Datum Colonie, VI idus Decembris, pontificatus domini Innocentii pape 1 1 i i 
anno decimo. 

Or. mit beschädigtem S. des Cardinal« an rothgelben Seidenschnüren im St.-A. 

582. — Philipp L von Falkenstein bekundet, dass Ulrich, Herr zu 
Minzenberg, für den Fall seines kinderlosen Todes ihm 
und seinen Söhnen die Burg Königstein übergeben habe. 
— Königstein 1252. 

Wir Philips von Falkenstein begern, das allen luden kunt werde mit dieseme 
brieffe, das unser lieber swager here Ulrich von Minzenberg hat uns und unsern 
kindern sine Burg Eunigestein mit allem deme, das dar zu höret, geantwortet 
mit alsolichem underscheide. Ist das er abe get ane kinder, so sollen wir und 
unsere kinder die selben bürg nach sime dode geruwelichen besitzen. Das han 
die burgmanne und die hudere der vorgen. bürg uns globit und gesworen, stede 
zu haldene. Ist aber, das der vorgen. unser swager kinder gewinnet, so sollent 
die burgmanne und die huder ledig und losz sin von dem eide, den sie uns hant 
getan. Des sint gezuge: her B. 1 ), grafe von Zygenhagen, her Philips von Hohin- 
veh, Philips sin son, unsere mage, Jacob von Litwilre, Henrich Fulleschuszele, 
Wolfram schultheisze zu Frankinfurt, Winther von Brunnigesheim, Otto von 
Croninberg, Winther von Bifenberg, Friederich von Marburg, Wernher von Colen- 
husen, Orthe, Herbort Suerholz von Dipurg, Conrad von Solzbach, Johann von 
Swalebach, Cune von Birenkeim, die alle burgmanne sint zu Eongisteyn und viel 
andere lüde. In dieses dinges gezugnisse han wir diesen brieff thun schriben 
und mit ingesigel hern B., grafen von Cygenhagen, hern Philips von Hohinvels, 
Ulrichs unsers swagers und mit unserme ingesigele besiegeln. 



l ) Graf Bertold I. von Ziegenhain. 



Digitized by 



Google 



1252. — 1253 (? 1254) Februar 22. 363 

Gescheen zu Kingistein, nach gottes geburte zwolfhundert iar in deine zwey 
und funfzigisten iare. 

Uebersetzung saec. 15 im Falkensteiner Oartular zu Würzburg f. 47. 
Hiernach gedr. Archiv für Hess. Gesch. Ym, 235. 

583. — Eberwin Cranich von Cransberg und seine Frau Cristina 
verkaufen dem Kloster Arnsburg ihr Gut zu Eberstadt und 
entschädigen die Lehnsherrn Gotfrid und Gerhard von 
Eppenstein durch Ueberweisung eines Gutes zu Wehr- 
heim. — 1252. 

Ego Eberwinus Cranech dictus de Cranechesberg — protestor, quod communi- 
cata manu et communi consensu coniugis mee Cristine vendidi domino Wernero 
abbati et conventui monasterii de Arnsburg, Cisterciensis ordinis, universa bona 
mea, que possedi in Eberstat iuxta Minzemberg in agris, pascuis, curiis et areis 
pro centum sexaginta marcis currentis monete Coloniensis. Ex hiis quandam 
partem solventem annuatim septem maldra tritici et decem et septem solidos et 
sex denarios levis monete possedi in feudo a dominis meis Godefrido et Gerardo, 
consanguineis de Eppenstein, in cuius restaurum predium meum in Wirenha 
contuli eisdem dominis libere et absolute, ut ab ipsis ego et heredes mei idem 
predium ratione homagii possideamus. — — — — — — — — — — 

Acta sunt hec anno domini M.CC.LII. 

Testes: Wigandus de Buchees, Heinricus Weiso, Franko de Morle, Henricus 
de Godeloch, Gerhardus Thuring, Wigandus de Byenheim milites. Scabini de 
Frideberg: Fridebertus, Henricus de Bettenhusen, Hertfridus, Giselbertus de 
Wullenstat, Guntramus et Cunradus filii Gutwini, Ditmarus, Wortwinus, Her- 
mannus, Apollonius, Henricus de Swinfurt, Anseimus ante portam et alii quam 
plures. 

Or. in Darmstadt. 8. des Ausstellers ist abgefallen. 
Gedr. Baur, Arnsburger U.-B. No. 68. 

584. — Erzbischof Gerhard I. von Mainz befiehlt dem Dechanten 
von S. Mauritz, den Edelherrn Gotfrid III. von Eppenstein, 
dessen Sohn Gotfrid und Truchsess Godebold zu excommuni- 
cieren, wenn dieselben nach vorheriger Aufforderung nicht 
innerhalb einer bestimmten Frist den Hörigen des dorn- 
capitularischen Hofes zu Bierstatt abgenommenen Fast- 
nachtshühner zurückerstattet und wegen der daselbst ver- 
übten Misshandlungen Genugthuung geleistet haben 
würden. — Seligenstadt 1253 (? 1254) Februar 22. 

G. dei gratia sancte Maguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii per 
Germaniam archicancellarius. Dilecto in Christo . . decano sancti Mauricii 
Maguntie salutem in domino. Cum Godefridus natus nobilis viri G. de Eppen- 



Digitized by 



Google 



364 1253 (? 1254) Februar 22. — 1253 März 23. 

stein et Godeboldus dapifer eiusdem rusticis ville capituli Maguntini in Byrgestad, 
videlicet duris verberibus castigatis, pecora ipsius Tille violenter abstulissent et 
tamdiu eadem detinuissent, quousque rustici iidem quosdam pullos carnipriviales 
ad castrum dicti nobilis pro redempcione pecorum fuere deferre compulsi, nos 
nobilem ipsum hortati fiiimus et attente rogavimus, ut pullos ipsos per natum 
suum et dapiferum suo nomine sie aeeeptos infra VIII . dies memoratis rusticis 
restitui procuraret ac eisdem ob honorem nostrum dicti capituli ac proprium de 
illatis sibi verberibus satisfieri competenter. Alioquin nos contra eundem ac 
spoliatores prescriptos iuxta statuta concilii Maguntini procedere oporteret Quo- 
circa discretioni tue preeipiendo mandamus, quatenus si dictus nobilis infra VIII . 
dies super hiis nostris non curaverit monitis obedire, tu eum ad id faciendum 
per exeommunicationis et interdicti, si opus fuerit, sententias auetoritate nostra 
compellas. Natura quoque dicti nobilis ac God. dapiferum exeommunices et tarn 
diu facias exeommunicatos publice nunciari, quousque digne satisfecerint capitulo 
memorato. 

Datum Seligestad, anno domini M .CC°.LIII ., Vm o . kaLMarciL 

Or. in München. S. stark beschädigt. — In der Abschr. im Lib. reg. ecoL Mog. (im 
Kreisarchive Würzburg) ist die Jahreszahl MCCLIH wohl richtig in MCCLIDI geändert 

Gedr. Guden. I, 635. YergL die weiteren ürk. No. 592, 1254, December 13 und 20; 
Schliephake n, 117; Will n, 319, No. 47. 

585. — Hartmud von Cronberg gelobt, die von seinem Bruder, dem 
Deutschordensritter Franko, getroffenen Bestimmungen 
über gewisse Leistungen zum Unterhalt ihrer Geschwister 
auszuführen. — 1253 März 23. 

Ego Hartmudus de Cronenberg universis presens scriptum visuris notum 
esse volo, quod ego iuxta testamentum fratris mei Frankonis, qut divina inspirante 
gratia se ordini domus teutonice scitur reddidisse, duabus sororibus meis in reli- 
gionis habitu domino famulantibus duo pellicea semper in seeundo anno de bonis 
sitis in Turkelwila, quoad vixerint, et duobus fratribus meis parvulis sex oetalia 
siliginis de bonis in Sozenheim sitis annuatim, quousque dum ipsi ad statum 
virilem perveniant, debeo ministrare, legationis sue testamentum, quod cum bonis 
suis in Horheim fecit domui teutonice in Marpurg, nunc et semper omni contra- 
dictione remota servando. Huius rei testes sunt: Eberwinus Grus, Otto, Walterus, 
Bertoldus Svap, Franko de Cronenberg congnati, Arnoldus, Crafto et capellanus 
eiusdem loci 

Actum anno domini M°.CC .Lltt ., in dominica qua cantatur Occuli mei 
semper. Ut autem hec firma maneant et illesa, presentem cedulam sigillo meo, 
communi nostro sigillo et Walteri cognati mei sigillo duxi roborandum. 

Or. in Marburg. Ton den drei S. ist das «weite abgefallen, von dem ersten und dritten 
Bruchstücke erhalten; das dritte zeigt einen nach oben und unten mit Zinnen versehenen Quer- 
balken, Umsohr de Asceburn. 

Gedr. Guden. IV, 883; Hennes, Cod. dipl. ord. Teut. I, 140; Wyss, U.-B. der Bailei 
Hessen I, 96. 



Digitized by 



Google 



1263 März. — 1253 April 20. 365 

586. — Graf Otto von Nassau bekundet, dass Eginolph Muselin 
von Idstein und seine Frau eine Jahresrente von 30 Denaren 
Cölnisch aus dem Gute der letzteren zu Oberauroff für die 
Martinuscapelle der Klosterkirche zu Bleidenstatt, insbe- 
sondere für die Unterhaltung des Lichts in derselben, ver- 
macht haben. — Idstein 1253 März. 
Ottho comes de Nassowe universis presens scriptum intuentibus salutem. 
Tenore presencium litterarum testamur et profitemur, quod choram nobis con- 
stituti Eginolphus connomine Musilin et Justicia uxor eiusdem de Eythichinsteyn 
capelle beati Martini in Blidinstat legaverunt XXX^ denarios Colonienses ad 
remedium animarum suarum, quos vero denarios assignaverunt apud superiori 
Uriphi ex propriis memorate Justicie singulis annis in festo beati Martini 
percipiendos, cum quibus eciam denarios certos; qui pro tempore fuerit custos 
mona8terii in Blidinstat, quando*) temporis copia dictorum nummorum habebitur, 
nominatam capellam illuminabit. In cuius rei evidens testimonium similiter 
cautelam hoc scriptum iussimus communiri. 

Datum apud Eythichensteyn, anno domini M CC°.LIII., mense MarciL 

Or. im St.-A. Das angehängte S. des Grafen Otto ist stark beschädigt. 
Nach einer fehlerhaften Abschr. Bodmann's gedr. in den Mittheilungen aus dem Bene- 
dictiner- und Cisterzienserorden IV, 396. 

Yergl. Hennes, Grafen von Nassau 213; Schliephake I, 458. 

587. — „In einer Urk. 1253 m. Mari, worin Abt Gerlach von Bliden- 
statt und Eckenbert von Eberbach einen von Gerlach von 
Waldeck, Hildegard seiner Hausfrau und seinen Vettern 
Embricho und Hermann zu Gunsten Eberbachs geleisteten 
Verzicht beglaubigen, kommen als Zeugen vor „Henricus 
liber de Derne, Rudolfus über de Linnen, Gislebertus, 
Symon filius Symonis et Symon frates Dudonis — Hein- 
ricus de Hepenhefde, Dudo de Rudensheim etc. u — 1253 März. 
Bodmann S. 904. 

588. — Erzbischof Gerhard I. von Mainz bekundet, dass sein 
Ministerial Engilfridus de Hatterheim dem Kloster Eber- 
bach seinen Weinberg in Cullibigi unter Vorbehalt des 
lebenslänglichen Niessbrauchs des halben Ertrages 
geschenkt und vor Schultheiss und Schöffen zu Hattenheim 
auf sein Eigenthumsrecht Verzicht geleistet habe. — Eber- 
bach 1253 April 20. 
Datum Eberbach, anno domini M .CC .LIH ., XII . kal. Maii, pontificatus 

nostri anno secundo. 

Or. im 8t.-A. Siegel verloren. 

Gedr. Bosse!, Eb. U.-B. H, 82. Yergl. Bodmann S. 921; Will H, 320, No. 53. 



») quanto das Or. 



Digitized by 



Google 



366 1253 Mai 9. - 1253. 

589. — Erzbischof Gerhard I. von Mainz verspricht die Zahlung von 

zwölf Pfund Mainzisch wegen des Zolles zu Bingen und 

von drei Mark Cölnisch wegen des Weins zu Lahnstein bis 

zum 1. October d. J. — Mainz 1253 Mai 9. 

Gerhardus dei gratia Maguntine sedis archiepiscopus. Becognoscimus et 

firmiter promittimus, quod nos libras XtL Maguntine monete ratione anni huius 

eis debitas de theloneis Pinguensibus et moneta ac ttL marcas denariorum 

Coloniensies ratione vini eorum de Lonstein usque ad factum Remigii proximum 

absque protractione qualibet persolvemus. 

Datum Maguntie, anno domini M.CCLHL, YJL idus Maii 

Abschr. in einem Mainzer Copialbuch. 

ffiernaeh gedr. Baur, Hess. Ü.-B. H, No. 121. VergL Will II, 320, No. 55. 

590. — Erzbischof Gerhard I. von Mainz befreit das deutsche Haus 
zu Coblenz vom Rheinzoll. — Mainz 1253 September I. 

Gerhardus dei gracia sancte Maguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii 
per Germaniam archicancellarius, officiatis suis super Renum constitutis salutem 
et omne bonum. Yolumus et mandamus vobis, ut naves dilectorum nobis fratrum 
domus Teutonicorum in Confluentia cum rebus, quas nuntii eorundem iuramento 
prestito affirmaverint esse suas, descendendo per Renum seu etiam ascendendo 
in perpetuum permittatis sine telonei exactione libere pertransire. 

Datum Maguntie, anno domini MCC.L.IIL, kal. Sept., pontificatus nostri anno 
secundo. 

Or. in "Wien. 

Gedr. Hennes, Ü.-B. des D. Ordens I, No. 146; Regest Mittelrh. U.-B. m, No. 1213. 

Yergl. Hennes in Pick'e Zeitschrift m, 521; Goera, Mittelrh. Regg. III, 1060. 

591. — Aebtissin J. zu Altmünster und Gotfrid von Bigen bekunden, 
dass die Eheleute Wolfin und Mechtildis von Oberwalluf ihr 
Gut zu Igstatt dem Kloster Eberbach vermacht haben. — 1253. 

Soror J. dicta abbatissa in Aldenmunstere Moguntie et Godefridus de Bigen 
universis in perpetuum. Scire volumus omnes hoc scriptum intuentes, quod 
Wolfinus et uxor eius Methildis de superiori Waldaffe co mmuni cata manu et 
consimili devotionis affectu sine contradictione qualibet universa bona sua in 
Igenstad cum onere census debiti et cuiuslibet servitii ab antiquo consueti . . 
Eberbacensi monasterio contulerunt propter deum et in suarum ac suorum remedium 
animarum. Hec bona suscepit frater Yolmarus magister curie Steinheim de manibus 
predictorum Wolfini et uxoris eius in ipsa villa Igenstad omni iusticia persoluta, 
quam exigit mos civilis et usum fructuum dictorum bonorum concessit leisdem 
quoad viverent pro annua pensione scilicet una libra cere, exclusa ab hac pensione 
omni successione heredum post obitum eorundem. 

Actum anno domini M .CC°.LIII ., coram testibus subnotatis: dominus Gode- 
fridus de Bigen, Didericus de Provenstein, Heinricus de Scerstein, Yolmarus 
scoltetus de Igenstad, Heinricus advocatus, Godefridus Eppensteinre, Heinricus 
frater eius, Didericus Trübe, Marquardus, Cunradus Magerehase, Beinoldus de 



Digitized by 



Google 



1254 Anfangs März. — 1254 März 18. 367 

Cunengenstein, Godefridus budel, Heinricus scoltetus de Erbenheim. Igitur ad 

premissorum perpetuam firmitatem presentem cedulam sigillorum nostrorum 

munimine duximus roborandam. 

Or. im 8t.-A. Von dem S. Gotfrids von Bigen ist ein Bruchstück erhalten. 

Absohr. Ocul. mem. II, 65. 

Vergl. Baer, Gesch. yon Eberbach n, 104, 187. 

592. — Dechant Hermann von 8. Mauritz zu Mainz belegt im Auf- 
trage des Erzbischofs den Edelherrn Gotfrid III. von 
Eppenstein, dessen Sohn Gotfrid, den Truchsess Godebold, 
die Schlösser Eppenstein, Homburg, Steinheim und das 
ganze Eppenstein'sche Gebiet mit dem Eirchenbanne, da 
dem Befehle des Erzbischofs, den domcapitularischen 
Hörigen zu Bierstatt die Fastnachtshühner zu ersetzen und die- 
selben für die erlittenen Misshandlungen zu entschädigen, 
keine Folge geleistet war. — Mainz 1254 Anfangs März. 
Hermannus decanus sancti Mauricii Maguntie, executor a venerabili patre 
domino (sie!) constitutus. Quia dominus Godefridus de Eppenstein pullos, 
quos carnipriviales vocant, aeeeptos per filium suum Godefridum et dapiferum 
Godeboldum suo nomine et deduetos in castrum suum Eppenstein ab hominibus 
yille in Birgestad, que est capituli Maguntini, iuxta ammonicionem domini 
archiepiscopi nee restitui nee de verberibus illatis eisdem hominibus statuto sibi 
ab ipso domino archiepiscopo termino satisfieri procuravit, ego dictum nobilem 
Godefridum et Godefridum natum eius et Godeboldum dapiferum iuxta mandatum 
domini archiepiscopi michi directum exeommunico ac castra dicti domini G. Eppen- 
stein, Hohinberg, Steinheim, omnes villas ac totam terram suam suppono eccle- 
siastico interdicto preeipiens pastoribus et vicariis locorum, ut latas a me sententias. 
sie observent, ne officii et beneficiorum suorum ineurrant periculum et iacturam. 
Actum in synodo Maguntie, anno domini M°.CC .LULLL°. 

Abschr. im Lib. reg. eccl. Mog. im Kreisarchive zu Würzbarg. 

Vergl. die Urk. No. 584 sowie die folgenden yon 1254 December *13 and 20. 

593. — Das Kloster Eberbach nimmt den Sohn des Edelherrn 

Eberardus de Eckecile auf Lebenszeit zur Verpflegung in 

das Hospital auf und erhält hierfür Güter und Renten zu 

Steinheim, Mommersheim und Oberwalluf. — Mainz 1254 März 18. 

Frater W. abbas, Fr. prior totusque conventus Eberbacensis monasterii 

Cisterciensis ordinis. Noverint universi presencium inspectores, quod nos pari 

consensu et unanimi voluntate Ebberwino filio nobilis viri domini Eberardi de 

Eckecile contulimus Stipendium, quäle uni de nostris fratribus solet ministrari, 

ad perpetuum vite sue et illud ei in hospitali nostro sibi debet ministrari, in 

quo eciam idem E. procurabitur per magistrum hospitalis. Ipse autem dominus 

E. in restaurum huius stipendii eidem contulit hospitali in perpetuum Steinheim 

undeeim iugera agri arabilis, quinque solidos et decem capones nomine census 

annuatim in feste beati Martini pereipiendos. In Mumenheim eciam quinque iugera 



Digitized by 



Google 



368 1254 März 18. — 1254 März 23. 

vinearum contulit in perpetuum hospitali predicto et huiusmodi bonorum donatio 

ab ipso domino E. in curia domini archiepiscopi facta extitit coram domino 

Reinoldo camerario, Friderico de Waltertheim sculteto, Arnoldo Walpotone in 

presencia iudicum et multorum civium Maguntinorum. Insuper sepe dictus E. 

deposuit quinque uncias, quas Rudolfus sororius suus dicebat se debere percipere 

de bonis in Steinheim titulo feodali et quinque uncias et dimidiam, quas eciam 

debere percipere se dicebat de bonis in Waldaffen superiori, que fuerant 

patris sui et que idem pater suus contulerat ecclesie nostre prius. Preterea 

promisit idem dominus E. et filius suus Ebberardus deponere omnem questionem, 

que posset ecclesie nostre oriri a pueris suis adhuc existentibus infra annos 

quandoque ad annos discretionis pervenerint deo dante, super quo fideiussores 

dedit dominum Fridericum de Waltertheim, dominum Henricum de Cacabo iudicem 

et dominum Waltherum, que dicitur cognomento bonus. Si vero heredes ipsius 

domini E. aliquando huis donationi contradicere et se opponere forte vellent, 

supradictus Ebberwinus portionem hereditatis sue habebit sicut alii heredes domini 

E. de Eckecile sepius supradicti. Frater Henricus de Castel monachus noster, 

frater Dagmarus et frater Yolmarus magister curie in Steinheim susceperunt 

bona supradicta nomine ecclesie nostre, sicut predictum est, in perpetuum possi- 

denda. Hec a ) ut rata permaneant, hoc scriptum Maguntine civitatis et ipsius 

domini E. sigillis fecimus roborarL 

Datum Maguntie, anno domini M°.CC°.LULL1 ., in crastino Gerdrudis. 

Or. in Miltenberg. Yon den beiden an Pergamentstreifen angehängten S. ist da« der 
Stadt Mainz in rothem W. beschädigt erhalten. 
Gedr. Bodmann 8. 192. 

594. — Dompropst Werner stiftet eine Vicarie in der Kapelle der 
Propstei und überweist derselben neben anderen Ein- 
künften sein Erbgut zu Wicker. — Mainz 1254 März 23. 
Wernherus dei gratia prepositus Maguntinus. Dignum est, iustum pariter 
et honestum, ut ecclesiarum prelati de bonis sibi collatis a deo, presertim 
ecclesiasticis, sacrum cultum divini nominis studeant ampliare. Ipsi enim sunt, 
quos pre ceteris iuxta psalmiste preconium zelus debet comedere domus dei. Cum 
igitur capella curie nostre nullos prorsus reditus habeat et ob hoc caruerit 
hactenus proprii ministerio sacerdotis, chorus etiam noster, ecclesie scilicet Magun- 
tine, personarum patiatur defectum pro sui magnitudine ac nobilitate deformem, 
nos illo inspirante, a quo bona cuncta procedunt, utrique defectui pro nostris 
viribus consulere cupientes uniyersos reditus magistri coquine officii nunc vacantis 
ac bona nostra in Wickera, mansum videlicet et dimidium agrorum ac duo iugera 
et dimidium vinee, partem etiam sextam decimam decime ville ipsius, que bona 
nobis iure hereditario provenerunt, necnon officialem prebendam nostram dicte 
capelle nostre pro sacerdotis prebenda de tocius capituli nostri unanimi desiderio 
et consensu perpetuo taliter tradimus et donamus, ut vacante capella prepositus, 
qui pro tempore fuerit, ibidem perpetuum vicarium utique honestum et idoneum 



Ä ) Yon Heo an von anderer, gleichzeitiger Hand und mit anderer Dinte geschrieben. 



Digitized by 



Google 



1254 Mftrz 23. - 1254 AprÜ 1. S6Ö 

instituat sacerdotem, qui onera subeat officii memorati et presente preposito 

missam in dicta capella cottidie celebret iuxta ipsiue V prepositi voluntatem. Eo 

vero absente diebus dominicis et festivis ac aliqulbus aliis ter saltem in ebdo- 

mada missam in prefata capella modis omnibus celebrare procuret, ita tarnen, 

quod in qualibet septimana uno die de beata virgine et uno pro defunctis nostri 

faciens specialem memoriam non omittat aliquatenus celebrare. Idem quoque 

sacerdos prepositum ad chorum et de choro euntem sequetur ac in soUempni- 

tatibus capiti suo mitram inponet et suo tempore deponet eandem. Decano 

insuper obedientiam faciet manualem et quoad missam dicendam sacerdotali ebdo- 

mada dumtaxat excepta erit choro sicut alter ibidem serviens in omnibus, nisi 

forte racione sui officii aliquando fuerit legitimo impedimento detentus. Porro in 

choro existens consolationes percipiet, que presentie nuncupantur. Sane si quando 

capitulum preposito gratiam fecerit aliquam ei summam pecunie relaxando, dicti 

sacerdotis prebenda ex hoc in nullo penitns minuetur. Ceterum hii sunt reditus 

predicti officii magistri coquine. Cum a preposito diebus dominicis singulis 

canonicis dantur decem et octo denarii, debentur viginti octo officio supradicto. 

Cum vero singulis canonicis denarii dantur decem, duo solidi officio debentur 

eidem. Porro in quadragesima in pisa, alleciis et denariis duplicem recipit pre- 

bendam, que canonico dari solet. Percipit insuper in quadragesima septem minas 

pise et tritici unum maldrum et de camera duos solidos Maguntinos. In festo 

quoque sancti Martini debetur ei unum quartale de cellario archiepiscopi vini 

franci et in cena domini tantum. Item de cellario prepositi in festo omnium 

sanctorum tantundem, aliis vero temporibus anni videlicet natiyitate domini, ' 

octava eius, epiphania et eius octava, purificatione et carnisprivio singula quar- 

talia a preposito hunici vini habebit. Reditus vero officialis prebende tales sunt, 

quales decanus vel scolasticus de officiali prebenda consuevit habere. ITt autem 

hec inconvulsa perpetuo perseverent, ea conscribi fecimus et nostri necnon dicti 

capituli sigillorum munimine roborari. 

Actum in capitulo nostro, X. kaL Aprilis, anno domini M°.CC°. quinqua- 

gesimo quarto. 

Absohr. im Lib. reg. ecol. Mag. No. 1. 
Gedr. Guden. II, 763. Vergl. Joann. II, 274. 

595. — Schultheiss und Gemeinde zu Oberwesel bezeugen, dass 

Luchardis, Wittwe des Theodericus de Puteo, Bürgers zu 

Oberwesel, dem Kloster Eberbach, in welches ihr Sohn 

Rudengerus als Mönch aufgenommen ist, zwei Weinberge 

am rechten Rheinufer, sodann zur Stiftung der Memorie 

ihres Mannes und ihres Sohnes Ortho eine Rente aus 

einem anderen dort belegenen Weinberge vermacht habe. 

— 1254 April I. 

Datum anno domini M .CC .L°.ini ., kaL Aprilis. 

Or. im St.-A. S. der Stadt Oberwesel abgefallen. 

Abschr. Ocul. mem. II, 76. 

Gedr. Rössel, Eb. Ü.-B. n, 44 ; Mittelrh. U.-B. III, 910. Yergl. Goerz, M. Rh. Regg. in, No. 1106. 

Codex dipl. Nui. l t t. 24 



Digitized by 



Google 



370 1254 gegen April 12. — 1254 Juni 13. 

596. — Hugo miles dictus Gallicus in Lorike et Adeleydis uxor 

eius schenken dem Kloster Eberbach einen Weinberg in 

Trechtlingshausen. — 1254 gegen April 12. 

Es siegelte der Vicedom Giselbert de Rudensheym. Testes vero sunt: dominus 

Hertwicus plebanus in Lorike, Johannes et Henricus sacerdotes socii eiusdem, 

frater Lodewicus de Berge, frater Hermannus de Wissalia ordinis predicatorum, 

Henricus senex, Rischardus milites, Petrus scultetus, Lampertus iuvenis et Heymo 

scabini et alii quamplures fide digni 

Acta sunt hec anno domini M°.CC°. Lllll ., tempore paschalL 

Or. im St.-A. S. yerloren. 

Gedr. Boasei, Eb. U.-B. II, 43; Mittelrh. U.-B. III, 911. Vergl. No. 520. 

597. — Dechant und Capitel des Stifts S. Maria zu den ßreden zu 

Mainz bekunden, dass ihr Mitcanoniker Conradus de 

Humele dem Kloster Eberbach Renten aus verschiedenen 

Höfen des Klosters, u. a. dem Hofe Dreisen, welche ihm 

verpfändet waren, vermacht habe. — 1254 Mai 23- 

Actum anno domini M .CC°.L°.IliL, X°. kalend. JuniL 

Or. mit wohlerhaltenem 8. des Stifts im Grossherzogl. 8t- A. zu Darmstadt. 
Gedr. Bossel, Eb. U.-B. II, 45; yergl. No..5ö8. 

598. — Papst Innocenz IY. nimmt das Kloster Eberbach und dessen 

Güter in seinen Schutz. — Assisi 1254 Mai 27. 
Datum Asisii, VL kaL Junii, pontificatus nostri anno undecimo. 

Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothgelben Seidenschnüren im 8t-JL, Diekamp No. 38. 
Der Käme des Papstes mit verlängerter Schrift. Auf dem Bug: Detur consensus. B. ante f., sodann 
in der Ecke links J p. Auf der Bückseite Godescalcus, von vier Kreuzen umgeben, daneben 
von derselben Hand Cister., darunter von derselben Hand, welche den Vermerk auf dem Bug 
schrieb, Petunt consensum. 

Absohr. Ocul. mem. H, 6. Gedr. Bossel, Eb. U.-B. II, 54. 

599. — Das Stift S. Maria zu den Greden zu Mainz vererbpachtet 

Weinberge zu Oestrich. — 1254 Juni 13. 

Decanus et capitulum ecclesie sancte Marie ad gradus Moguntinensis. Tenore 
presencium protestamur, quod nos ecclesie nostre unum iugerum terre quadrangu- 
lare situm in aldecke et dimidium iugerum trianguläre situm supra locum dictum 
muspade Heinrico de Oestrich et Adelheidi uxori sue pueris quoque tantum, quos 
simul genuerint, ad tempora vite ipsorum concessünus sub hac forma, ut in dicta 
terra vinum de novo plantare debeant et post quatuor annos nunc currere 
incipientes dictus H. Vel aliquis dictorum deinceps annuatim videlicet in vindemiis 
amam vini hunici nobis solvat, quibus vero sublatis dicta iugera ad nostram 
ecclesiam non obstante contradictione aliorum heredum libere revertentur. In 
cuiu8 rei memoriam nos et prefatus H. presens scriptum sigillo iudicum Mogun- 
tine sedis una cum sigillo capituli nostri petivimus roborari 

Actum anno domini millesimo CC°. quinquagesimo quarto, idus JuniL 

Or. im 8t.-A. Die angehängten S. stark beschädigt 
Indorsat: Super concessione yinee in Osterich. 



Digitized by 



Google 



1264 Juni 20. — 1254 Juli 19. 871 

600. — Papst Innocenz IV. sichert dem Kloster Eberbach das Erb- 
recht an dem Nachläse der in das Kloster eingetretenen 
Personen, mit Ausschluss der Lehen. — Anagni 1254 Juni 20. 

Datum Anagnie, XII. kal. Julii, pontificatus nostri anno undecimo. 

Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothgelben Seidenschnüren, wie Ko. 598, im St.-A. Der 
Name des Papstes mit verlängerter Sohrift. Auf dem Bug in der Eoke links: Ben. p. Auf der 
Rückseite Godescalcus, von vier Kreuzen umgeben, sodann von anderer Hand abbas et oonventus 
Eberbaoensis. 

Abschr. Ocul. mem. II, 6. 

Gedr. Rössel, Eb. TT.-B. II, 55. 

Vergl. die folgenden Bullen von 1256 Januar 11, No. 642; 1260 Juni 27, 1277 März 18. 

601. — Das Kloster Thron verpflichtet sich nach erfolgter Ueber- 

weisung der Pfarrkirche zu Wehrheim, dem Domkapitel 
zu Mainz eine jährliche Abgabe von drei Pfund Wachs 
zu entrichten. — 1254 Juli 15. 

Reverendis ac dilectis in Christo . . preposito, . . decano totique capitulo 
ecclesie Maguntine . . abbatissa et conventus de Trono sancte Marie ordinis 
Cistertiensis Maguntine dyocesis devotas orationes in Christo. Quia parrochialis 
ecclesia in Wernhen venerabili patri archiepiscopo Maguntino et vobis auctoribus 
nostris communibus usibus est donata perpetualiter obtinenda, nos in recognitionem 
gratie huiusmodi nobis facte liberaliter promittimus et nos presentis scripti ad 
hoc vobis testimonio obligamus, quod singulis annis in festo beati Martini patroni 
vestri dabimus in perpetuum tres libras cere super altare vestrum ad tres candelas, 
que in festo ipso ad honorem dei et dicti sancti cum candelis reliquis incendentur. 
Promittimus etiam, quod excommunicatis et interdictis auctoritate sedis Maguntine 
nee vivis communicabimus nee defunetis et si fecerimus contrarium, eligimus de 
hoc per vestre ecclesie iudices coherceri. 

Datum anno domini millesimo CC .LH[L, in die divisionis apostolorum. 

Or. in München. S. an blauweissen Seidenschnüren ab. 

Abschr. im Lib. reg. eccl. Mog. No. 1. 

Gedr. Guden. I, 646; Hontheim hist. Trev. I, 736. 

602. — Erzbischof Gerhard I. von Mainz bestätigt die Stiftung und 

Dotierung einer Capelle in der Dompropstei durch den 
Dompropst Werner. — Mainz 1254 Juli 19. 

Gerhardus dei gratia sancte Maguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii 
per Germaniam archicancellarius, dilectis in Christo . . decano et capitulo Magun- 
tino salutem et sinceram in domino caritatem. Et si ex officii nostri debito sub- 
ieetarum nobis ecclesiarum omnium commodis et honoribus semper intendere 
debeamus, vestre tarnen ecclesie, cui sumus spirituali copulati coniugio, ad id 
specialiter alligamur presertim in hiis, que absque nostro procedunt incommodo 
et per que sacer eultus divini nominis noscitur ampliari. Cum igitur Wernherus 
prepositus vester, consanguineus noster dilectus, reditus officii magistri coquine 
et officialis prebende sue in vestra ecclesia neenon bona sua in Wickera, que 

24» 



Digitized by 



Google 



372 1254 Juli 19. - 1254 September 0. 

iure sibi hereditario provenerunt, pro s[aee>rdo]ti8 a ) prebenda univerit et in mini- 

sterium capelle curie sue ac chori vestri donaverit et tradiderit de voluntate 

vestra unanimi et consensu, prout perepeximus in litteris 1 ) super hoc confectis 

plenius contineri, nos factum dicti prepositi in hac parte in domino commendantes 

et ei benignum impertientes assensum id auctoritate presentium in nomine domini 

confirmamus. Nulli ergo omnino hominum liceat, hanc paginam nostri assensus 

et confirmationis infringere vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc 

attemptare presumpserit, indignationem dei omnipotentis et beatorum Petri et 

Pauli apostolorum eius, sancti Martini confessoria atque pontificis . . . b ) 

Datum Maguncie, Xilll. kalendas Augusti, anno domini millesimo [dueen- 

tesimo quinquagesimo] ) quarto, pontificatus vero nostri anno tercio. 

Or. in München, theilweise beschädigt. Von dem an rothen und grünen Seidenschnüren 
hängenden 8. des Erzb. in grünem W. ist die linke Hälfte abgebrochen. 

603. — Der Cardinallegat Petrus verleiht dem Kloster Thron einen 
Ablas s. — Uetrecht 1254 September 9. 

Petrus miseratione divina sancti ßeorgii ad velum aureum diaconus cardi- 
nalis, apostolice sedis legatus. Universis Christi fidelibus infra nostre legationis 
terminos constitutis salutem in domino. Quoniam ut ait apostolus omnes stabimuß 
ante tribunal Christi recepturi prout in corpore gessimus, sive bonum fuerit aive 
malum, oportet nos diem messionis extreme misericordie operibus prevenire ac 
eternorum intuitu seminare in terris, quod reddente domino cum multiplicato 
fructu recolligere debeamus in celis firmam spem fiduciamque tenentes, quoniam 
qui parce seminat, parce et metet et qui seminat in benedictionibus, de bene- 
dictionibus et metet vitam eternam. Cum itaque sicut dilecte in Christo . . 
moniales de Trono ordinis Cisterciensis Maguntine diocesis sua nobis peütione 
monstrarunt, eedem tanto graventur onere paupertatis, quod nequeant sine Christi 
fidelium subsidio sustentari, universitatem vestram rogamus et hortamur in domino 
in remissionem vobis peccaminum iniungentes, quatinus de bonis a deo vobis 
collatis pias elemosinas et grata eis caritatis subsidia erogetis, ut per sub- 
ventionem vestram adiute valeant sustentari vosque per hec et alia bona, que 
domino inspirante feceritis, ad eterne possitis felicitatia gaudia pervenire. Nos 
enim de omnipotentis dei misericordia et beatorum Petri et Pauli apostolorum 
eius meritis ac commissa nobis auctoritate confisi omnibus vere penitentibus et 
confessis, qui eis ad hoc manum porrexerint adiutricem, triginta dies de iniuncta 
sibi penitentia misericorditer relaxamus. Presentes vero mitti per qnestuarios 
firmiter inhibemus, eos si secus actum fuerit carere iuribus decernentes. 

Datum Traiecti, V°. Idus Septembris, anno domini M ,CC°.LIIII . 

Or. im 8t. -A. Mit wohlerhaltenem S. des Legaten in braunem W. an Hanftchnur. 



») Lüoke in Folge von Beschädigung des Pergaments. 

»>) Desgl. 

«) Desgl. 

l ) Die vorstehende Urk. No. 594. 



Digitized by 



Google 



1254 October 4.-1254 October 14. 373 

604. — Schultheiss Wolfram und der Rath zu Frankfurt bekunden, 
dass Heinrich Knoblauch und seine Frau Guda dem Kloster 
Thron ihre Güter zu Bockenheim und Rödelheim, sowie 
einen jährlichen Zins geschenkt und ausserdem demselben 
Kloster ein Kindestheil von ihrem Nachläse, ob ihre Tochter 
Guda bei dessen Eröffnung noch lebe oder nicht, vermacht 
haben. — 1254 October 4. 

Nos Wolframus scultetus, scabini et universi cives Frankenfordenses. Notum 
esse volumus presencium litterarum inspectoribus et auditoribus universis, quod 
Heinricus Clobelouch et Guda uxor sua communicata manu et pari consensu coram 
nobis contulerunt iuste ac racionabiliter pre aliis pueris suis ecclesie ad Tronum 
sancte Marie omnia bona eorum in Buckinheim, que quondam fuerunt Berdoldi 
Brestonis, item novalia in Rethilnheim sita, duas marcas censuum Coloniensium 
denariorum, de quibus solvit dominus Selginstedensis unam marcam, item Hein- 
ricus pistor octo solidos Colonienses, item Conradus de Olmena quatuor solidos 
Colonienses, que omnia tenebit in perpetuum prefatum monasterium libere et 
quiete. Preterea hereditaverunt eandem ecclesiam rite et legitime sie, quod post 
mortem ipsorum equalem porcionem pereipere debet de omnibus bonis eorundem, 
mobilibus et immobilibus, cum reliquis pueris sepedictorum, filia eorum Guda 
vivat tunc vel migraverit de hac luce. Adiectum est eciam, si dominorum tribu- 
latione et paupertatis farcina oppressi fuerint, quod sine reclamatione et obstaculo 
puerorum et heredum suorum et ecclesie memorate possint et debent dictus Hein- 
ricus et Guda de omnibus bonis suis suum gravamen, periculum et incommodum 
resarcire. Testes sunt: Wolframus scultetus, Helwicus, Gotscalcus et Rudolfus 
fratres sui, Wicgerus, Conradus de Gisinheim, Heinricus de Holzhusen, Jacobus, 
Conradus de Wollstadt, Heinricus de Wetflar, Johannes Goltstein, Sifiridus de 
Gisinheim, Herburdus, Folmarus, Conradus de Ovinbac, Bicgelinus, Bechdoldus 
de Heldebergen, Godefridus de Stockheim, Meisinbugus, Conradus de Sahsinhusen 
et alii multi. Tn cuius facti robur et testimonium presens scriptum damus nostri 
sigilli munimine confirmatum. 

Actum anno domini M .CC°.Llill ., in die beati Francisci. 

Gedr. Böhmer, C. d. Moenofr. 90, nach seiner Angabe in dem Mao. nach einer Absohr. 
Fichards von dem Or. in dem ehemals gräflich Degenfeldschen Archive zu Grosskarben. 
Boriba, Begg. II, 469. 

605. — Der Scholasticus Giselbert zu Weilburg schenkt dem 
Kloster Thron sein Gut zu Weilburg, behält jedoch seiner 
Tochter den lebenslänglichen Niessbrauch desselben vor. 
— Weilburg 1254 October 14. 

Omnibus presens scriptum visuris Giselbertus scolasticus in Wilburg salutem 
in perpetuum. Cum seeundum sapientis consilium singuli teneantur de propria 
providere salute et quoniam qui parce seminat, ipsum in novissimis parce et 
metere oportet, hinc est quod ad noticiam universorum cupio pervenire, quod ad 
laudem dei omnipotentis et gloriose Virginia Marie neenon et omnium sanetorum 



Digitized by 



Google 



874 1254 October 14. — 1254 November 7. 

predium meum et curiam in Huffeim pro salute anime mee et omnium meorum 
predeces8orum conventui sanctarum monialium ordinis Cistersiensis in Tfarono 
sine alicuius contradictione sub hac forma duxi conferendum, ut yidelicet census 
seu percepcio dictorum bonorum tempore vite mee et Gerthrudis filie mee cedat 
ad usum. Quem vero censum seu fructuum percepcionem dicte domine de 
Throno vel sindicus earundem seu procurator nomine ipsarum annis singulis 
in Limpurg deduci nobis procurent. Post decessum vero meum et Gerthrudis . 
ßepedicta bona claustro prefato libere permaneant ac solute absque ulla questione. 
Volo insuper adicere, ut si tempore mee decessionis debitis fuero gravatus, con- 
yentus dominarum sepedictarum de Throno duarum marcarum solucionem pro ine 
solvere teneantur, si vero debitis obligatus non, ad iam dictam solucionem minime 
sint astricte, sed sepe dicta bona in Huffeim ex tunc libere possideant ac solute. 
Huius vero donacionis testes sunt: Gumbertus, Willelmus, Heinricus plebanus, 
Hermannus Rufus, Muselinus, Melthelinus clerici; Eberhardus Robesam, Ortho 
frater eiusdem, Petrus consobrinus eorundem, Arnuldus de Bogesekke, Heinricus 
Helwargus, Otto, Schitzo milites, Gerhardus Haldo, Cüno Schitze, Conradus Robsam, 
Hartmannus Helwargus nobiles; Elbwinus, Rodolfus, Uodo et alij quam plures. 
Igitur, ne ex incuria aliquorum malo fine terminetur, quod tarn laudabili principio 
esse creditur inchoatum, hinc est, quod presentem litteram sigillo nostri conventus 
et proprio in testimonium confirmationis duxi roborandam. 

Datum in Wilburg, pridie idus Octobris, anno domini millesimo ducentesimo 
quinquagesimo quarto. 

Or. im 8t.-A. Nur von dem 8. des Ausstellers ist ein Bruchstück erhalten. 

606. — Der Cardinallegat Petrus bestätigt auf Bitten des Klosters 
Gottesthal die Verordnungen der Erzbischöfe Christian IL 
und Gerhard I. von Mainz über das Eingehen des Klosters 
zu Winkel und den Anfall der Güter desselben an das 
Kloster Gottesthal. — Apud Mon. de Parco 1254 November 7. 

Petrus miseracione divina sancti Georgii ad velum aureum diaconus cardi- 
nalis, apostolice sedis legatus. Dilectis in Christo . . abbatisse et conventui monasterii 
de Gostal ordinis Cisterciensis Maguntine diocesis salutem in domino. Ex parte 
vestra fuit propositum coram nobis, quod cum olim in monasterio vestro beati 
Augustini regula servaretur, tandem cupientes sub artiori ordine domino famulari 
Cisterciensis ordinis habitum assumpsistis. Sed alique vestrum tunc temporis 
nolentes vestra sequi vestigia se ad monasterium sancti Egidii in Einegoia 
Maguntine diocesis transtulerunt. Unde cum venerabilis pater . . Maguntinus 
archiepiscopus loci diocesanus attendens, quodlibet ipsorum monasteriorum ex 
divisione huiusmodi miserabiliter casui subiacere, nisi celeriter succurreretur, 
eisdem duxerit provide statuendum, quod moniales in predicto monasterio sancti 
Egidii commorantes nullam puellam in monialem recipiant et earum bona eis 
quoad vixerint a bone memorie C. archiepiscopo Maguntino concessa integra- 
liter ad vestrum monasterium redeant iuxta modum per eundem archiepiscopum 



Digitized by 



Google 



1254 November 7. 375 

ordinatum, prout in litteris suis inde confectis 1 ) dicitur contineri. Nos vestris 
8uppIicationibus inclinati, quod ab eodem archiepiscopo provide factum est in hac 
parte ratum et gratum habentes id auctoritate presentium confinnamus et presentis 
scripta patrocinio communimus. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam 
no8tre confirmationis infringere vel ei ausu temerario contraire. . Si quis autem 
hoc attemptare presumpserit, indignationem omnipotentis dei et beatorum Petri et 
Pauli apostolorum eius se noverit incursurum. 

Datum apud monasterium de Parco 2 ), Yli°. idus Novembris, anno domini 

M°.cc o .L o nn o . • 

Or. im 8t- A. Das an rothseidener Schnur hängende epitzovale S. des Legaten in braunem 
Wachse ist beschädigt. 

Gedr. Severus, eocles. Mog. 119, Bodmann 282. Yergl. Baer, Gesch. von Eberbaoh II, 162. 

607. — Der Cardinallegat Petrus beauftragt den Propst zu Eibingen 
mit dem Schutze seines Erlasses an das Kloster Gottesthal 
von demselben Tage. — Ap. mon. de Parco 1254 November 7. 

Petrus miseracione divina sancti Georgii ad velum aureum diaconus cardi- 
nalis, apostoüce sedis legatus, discreto viro . . prepositö ecclesie de Ibingen Magun- 
tine diocesis salutem in domino. Ex parte dilectarum in Christo . . abbatisse et 
conventus monasterii de Gostal ordinis Cisterciensis Maguntine diocesis fuit propo- 
situm coram nobis, quod cum olim in eorum monasterio beati Augustini regula 
servaretur, tandem cupientes sub artiori ordine domino famulari Cisterciensis 
ordinis habitum assumpserunt. Set alique ex eis tunc temporis nolentes ipsarum 
sequi vestigia se ad monasterium sancti Egidii in ßenegoia Maguntine diocesis 
transtulerunt. Unde cum venerabilis pater . . Maguntinus archiepiscopus loci 
diocesanus attendens, quodlibet ipsorum monasteriorum ex divisione huiusmodi 
miserabiliter casui subiacere, nisi celeriter succurreretur, eisdem duxerit provide 
8tatuendum, quod moniales in predicto monasterio sancti Egidii commorantes 
nullam puellam in monialem recipiant et earum bona eis, quoad vixerint, a bone 
memorie C. archiepiscopo Maguntino concessa integraliter ad earum monasterium 
redeant iuxta modum per eundem archiepiscopum ordinatum, prout in litteris suis 
inde confectis dicitur contineri. Nos ipsarum supplicationibus inclinati, quod ab 
eodem archiepiscopo provide factum est in hac parte ratum et gratum habentes 
id auctoritate litterarum nostrarum duximus confirmandum. Quare discretioni tue 
presentium auctoritate mandamus, quatenus ipsas super hiis contra confirmationis 
nostre tenorem non permittas ab aliquibus indebite molestari molestatores huius- 
modi per censuram ecclesiasticam compescendo. 

Datum apud monasterium de Parco, VJLl . idus Novembris, anno domini 

M o .cc o L°nn o . 

Or. im ßt.-A. Das an einer Hanfschnnr befestigte S. des Legaten ist bis auf ein kleines 
Bruchstück zerstört. 



l ) Die bezeichnete Urkunde des Erzbisohofs Christian II. (1249—61) ist verloren; yergl. 
No. 560; Will H, 312, No. 44. 

*) Prftmonstratenserabtei Paro des Dames bei Löwen. 



Digitized by 



Google 



376 1254 vor December 3. — 1254 December 3. 

608. — Ludwig, Propst von S. Victor zu Mainz, überweist dem 

Capitel seines Stifts zur Verbesserung der Einkünfte 

desselben die Pfarrei zu Oestrioh. — Mainz 1254 vor 

December 3. 

Ludewicus dei gracia prepositus ecclesie sancti Victoria Maguntie. Prudentibus 

viris . . decano et capitulo eiusdem ecclesie salutem in domino. Cum ex turbatione 

patrie generali prebendarum vestrarum reditus sint plurimum diminuti, ut sincere 

puritatis, quem erga vos gerimus, cognoscatis affectum et saltem aliqua restauratio 

dampnorum universitati vestre per nostre promotionis auxilium, qui merito vestris 

iacturis debita conpassione conpatimur, valeat provenire, ecclesiam in Ostrich 

Maguntine dyocesis, cuius collatio ad nos spectat, cum omni iure et pertinenciis 

suis yobis conferimus in perpetuum obtinendam, ita ut proventus ipsius, cum 

primum eam vacare contigerit, communibus vestris usibus libere perpetuo appli- 

cetis, ordinata tarnen et statuta certa et conpetenti de proventibus ipsius ecclesie 

portione, que perpetuo vicario ibi deo pro tempore servituro et per nos insti- 

tugndo ibidem perpetuo assignetur. Ut autem hec collatio robur firmitatis obti- 

neat, presentes litteras vobis damus sigilli nostri munimine roboratas. 

Datum Maguntie, anno domini millesimo ducentesimo quinquagesimo quarto. 

Or. im 8t.-A. An rothen Seidenschnüren hängt das am Bande beschädigte, spitzoyale 8. 
des Propstes in rothem W., einen Geistlichen in ganzer Figur zeigend. Umschr.: f 8. Lode- 
wio soti Victoris Mag. 

609. — Wilhelm, Propst von S. Mauritz zu Mainz, genehmigt 
die durch den Propst Ludwig von S. Victor erfolgte 
Uebertragung der Pfarrei Oestrich an sein Stift. — 1254 
December 3. 

Wilhelmus dei gratia prepositus ecclesie sancti Mauricii Maguntie viris 
prudentibus . . decano et capitulo ecclesie sancti Victoris Maguntie salutem in 
domino. Cum dominus L&dewicus ecclesie vestre prepositus attendens salubriter, 
quod ex turbacione generali prebendarum vestrarum redditus sunt plurimum 
diminuti, ecclesiam in Ostrich Maguntine diocesis, cuius spectat collacio ad eundem, 
cum omnibus iuribus et pertinenciis suis vobis contulerit perpetuo obtinendam, 
ita ut proventus ipsius, cum primum eam vacare contigerit, communibus vestris 
usibus libere in perpetuum appücetis, ordinata tarnen et statuta certa et compe- 
tenti de proventibus ipsius ecclesie porcione, que perpetuo vicario ibi deo pro 
tempore servituro et per ipsum prepositum instituendo ibidem perpetuo assignetur, 
nos collacionem eandem ratam et gratam habentes ei tenore presencium con- 
sentimus nostro et successorum nostrorum per omnia iure salvo. In cuius con- 
sensus nostri memoriam et debitam firmitatem vobis damus has litteras sigilli 
nostri munimine roboratas. 

Actum HL nonas Decembris, anno domini M°.CC°.LULll . 

Or. im 8t-A. Das angehängte spitzoyale 8. in braunem Wachse zeigt einen Geistlichen 

in ganzer Figur; Umsohr.: f Wilhelmus pps. sei is in Magunt. 

Vergl. Bodmann ß. 848. 



Digitized by 



Google 



1254 December 3. — 1254 Deoember 5. 377 

610. — Dechant und Capitel des Stifts 8. Mauritz zu Mainz geneh- 

migen die durch den Propst Ludwig von S. Victor erfolgte 
Ueberweisung der Pfarrei zu Oestrich an sein Stift. — 1254 
December 3. 
Prudentibus viris et discretis . . decano et capitulo ecclesie sancti Victoria 
Maguntie Hermannus decanus totumque capitulum sancti Mauricii in Maguntia 
salutem in domino. Cum dominus Ludewicus ecclesie vestre prepositus attendens 
salubriter, quod ex turbacione patrie generali prebendarum vestrarum redditus 
sunt plurimum diminuti, ecclesiam in Osterich Maguntine diocesis, cuius spectat 
collacio ad eundem, cum omnibus iuribus et pertinenciis suis vobis contülerit per- 
petuo obtinendam, ita ut proventus ipsius, cum primum eam vacare contigerit, 
communibus vestris usibus appücetis, ordinata tarnen et statuta certa et compe- 
tenti de proventibus ipsius ecclesie porcione, que perpetuo vicario ibi deo pro 
tempore servituro et per ipsum prepositum instituendo ibidem perpetuo assignetur, 
nos collacionem eandem ratam et gratam habentes in ipsam tenore presentium 
consentimus. In cuius consensus nostri memoriam et debitam firmitatem vobis 
damus has litteras sigilli nostri munimine roboratas. 

Actum m. nonas Decembris, anno domini M°.CC°. quinquagesimo quarto. 

Or. im St.-A. Das angehängte spitzoyale S. des Stifts in braunem W. zeigt den h. 

Mauritius ; TTmschr. : f Sigill i Ma . . . oii mria . i . Maguntia. 

Gedr. Bodmann S. 848. Yergl. Soriba III, 1560. 

611. — Erzbischof Gerhard I. von Mainz bestätigt die durch den 

Propst Ludwig von S. Victor erfolgte Uebertragung der 
Pfarre zu Oestrich an sein Stift. — Scharfenstein 1254 December 5. 

Gerhardus dei gratia sancte Maguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii 
per Germaniam archicancellarius. Dilectis in Christo . . decano et capitulo ecclesie 
sancti Victoria Maguntie salutem in domino. Licet omnium ecclesiarum nobis 
subiectarum commodis et profectibus congaudere nos deceat, hiis tarnen ecclesiis, 
que per nostros predecessores fundate noscuntur, ut in suo vigore permaneant, 
ad promociones et commoda prompciores debemus et volumus inveniri. Cum 
igitur dilectus in Christo Ludewicus ecclesie vestre prepositus circa vos intencione 
pia ductus ecclesiam in Ostrich nostre dyocesis cum universis suis pertinenciis et 
redditibus, quos pastor ipsius ecclesie hactenus consuevit percipere, ob divinam 
et beati Victoris reverenciam in augmentum prebendarum vestrarum duxerit 
liberaliter conferendam, ita quod cum primum eam vacare contigerit, proventus 
ipsius omnes, qui super competentem et honestam prebendam sacerdotis perpetui 
vicarii ibidem residentis per vestrum prepositum, qui pro tempore fuerit, ad eam 
presentandi poterunt superesse, libere vestris usibus communibus perpetuis tem- 
poribus applicetis, nos collacionem huiusmodi gratam et ratam habentes ac ei 
nostro, successorum nostrorum ac archidiaconi per omnia iure salvo consensum 
voluntarium adhibentes et expressum eam in nomine domini confirmamus et 
presentis scripti patrocinio communimus. Nulli ergo omnino hominum liceat, 
hanc paginam nostri consensus et confirmationis infringere vel ei ausu temerario 



Digitized by 



Google 



378 1254 Deoember 5. 

contraire. Si quis autem hoc attemptare presumpserit, indignacionem dei omni- 
potentis et nostram se noverit incursurum. 

Datum Scarpinstein, anno domini millesimo ducentesimo quinquagesimo 
quarto, nonis Decembris, pontificatus nostri anno tercio. 

Or. im St.-A. Das an rothen Seidenschnüren hängende 8. des Erzbisohofs in braunem W-, 
welches Joann. II, 600 bei seinem Abdrucke der Urk. genau beschreibt, ist jetzt zerbrochen 
und am Rande beschädigt. 

Vergl. Scriba III, 1561. 

612. — Erzbischof Gerhard I. von Mainz befiehlt dem Vicedom 
Giselbert, das Capitel des Stifts S. Victor im Genüsse der 
Einkünfte der ihm übertragenen Pfarrei Oestrich zu 
schützen. — 0. D. [Scharf enstein 1254 December 5.] 
G. dei gratia sancte Moguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii per Ger- 
maniam archicancellarius, dilecto fideli suo Giselberto vicedomino de Rinecowia 
salutem et omne bonum. Cum . . prepositus ecclesie sancti Yictoris Moguntie . . 
decano et capitulo eiusdem ecclesie ecclesiam in Osterich in augmentum preben- 
darum suarum de consensu nostro et capituli Moguntini contulerit propter deum 
et nos collacionem huiusmodi pie factam duxerimus confirmandam, prout in 
litteris nostris, quas eis super hoc dedimus, plenius continetur, nos nolentes, ut 
aliquis eos in hac gratia eis facta impediat Tel molestet, rogamus fidelitatem 
tuam instanter et sub obtentu gracie nostre tibi iniungimus et districte precipimus, 
ut non permittas, quod ullus attemptet aliquid contra ipsos, per quod eorum iura 
ledantur. Si vero aliquis prefatum capitulum in predicta ecclesia Osterich vel 
deciinis aut aliquibus iuribus suis impedire presumpserit vel gravare, tu eos totb 
viribus tuis ab eorum gravamine auctoritate nostra compescas, ut ipsi, quos cum 
omnibus bonis eorum sub nostram protectionem recipimus, defensionis nostre 
presidio gaudeant se adiutos. Ipsi enim populo predicte ecclesie in Osterich unum 
sacerdotem idoneum et discretum de consilio nostro preficient, qui illum seiet et 
poterit in spiritualibus et temporaübus salubriter gubernare. 

Or. im St.-A. Das angehängte 8. des Erzbischofs ist fast ganz zerstört 

613. — Erzbischof Gerhard I. von Mainz befiehlt der Gemeinde 
Oestrich, die durch den Propst Ludwig von S. Victor erfolgte 
Uebertragung der dortigen Pfarrei an das Capitel seines 
Stifts anzuerkennen. — 0. D. [Scharfenstein 1254 December 5.] 
G. dei gratia sancte Moguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii per Ger- 
maniam archicancellarius, dilectis fidelibus suis universitati in Osterich gratiam 
suam et omne bonum. Cum . . prepositus ecclesie sancti Victoris Moguntie 
ecclesiam in Osterich . . decano et capitulo ecclesie sancti. Yictoris in augmentum 
prebendarum suarum de consensu nostro et capituli Moguntinensis contulerit 
propter deum et nos collacionem huiusmodi pie factam duxerimus confirmandam, 
prout in litteris nostris, quas eis super hoc dedimus, plenius continetur, universi- 
tati vestre sub obtentu gracie nostre districte preeipimus, quatinus, sicut graciam 
nostram diligitis, non presumatis attemptare aliquid contra ipsos, per quod eorum 



Digitized by 



Google 



1254 December 13. — 1254 Deoember 20. 879 

iura ledantur, sed pocius pro nostra reverencia et honore studeatis eos in hoc 
facto et in omnibus aliis eorum negotiis favorabiliter et efficaciter promovere. 
Ipsi enim unum sacerdotem idoneum et discretum de consilio nostro vobis pre- 
ficient, qui vos seiet in spiritualibus et temporalibus salubriter gubernare. 
Or. im St.-JL S. zerstört. 

614. — Gotfrid IIL von Eppenstein bekundet, dass dem Domcapitel 
zu Mainz die Bestellung des Schultheissen, ihm die des 
Centgrafen zu Bierstatt zustehe. — 1254 December 13. 

Nos Godefridus dominus de Eppenstein. Recognoscimus et publice pro- 
testamur, quod capitulum Maguntinum habet plenum ius instittiendi et destituendi 
scultetum in villa sua Birgestad, ad cuius officium spectat iudicare de bonis 
proprietariis et hereditariis, debitis aliisque causis civilibus quibuscumque. Nosque 
in ipsa habere debemus cyngravium, ad quem de causis sanguinis et eis, que 
vulgo dieuntur vrevel, in eadem villa pertinet iudicare. Quare bona fide pro- 
mittimus, quod de prescriptis et aliis, que pertinent ad officium sculteti eiusdem, 
nee per nos aut nostrum cyngravium vel quemlibet alium intromittemus nos de 
cetero iudicare nee quo ad ea ipsius sculteti coartabimus potestatem. Capitulum 
etiam et scultetus eorum quo ad predieta cyngravii nostri officium minime per- 
turbabunt In cuius rei testimonium conscribi feeimus litteras has presentes et 
sigilli nostri munimine roborarL 

Actum et datum anno domini M°.CC°. quinquagesimo quarto, in oetava 
beati Nicolai. 

Or. in München. Ton dem Reitersiegel des Ausstellers nur ein Bruchstück erhalten. 

Absohr. im Lib. reg. ecol. Mag. im Kreisarohive zu Würzburg. 

Gedr. Guden. I, 649. 

Vergl. die Urk. No. 584, 592. 

615. — Dechant Hermann von 8. Mauritz zu Mainz hebt den über 
Gotfrid IIL von Eppenstein, dessen Sohn Gotfrid und den 
Truchsess Godebold verhängten Kirchenbann auf, nachdem 
diese den Forderungen des Erzbischofs Genüge geleistet 
haben. — 1254 December 20. 

Hermannus decanus saneti Mauricii Maguntie, executor a venerabili patre 
domino archiepiscopo constitutus. Quia per viros idoneos, quos ad hoc misi, 
videlicet dominum Cunradum dictum Magnum, canonicum Maguntinum, H. came- 
rarium et magistrum Jo. de Wirzeburg, vicarios ecclesie Maguntine, michi fuit 
legitime facta fides, quod dominus Godefridus de Eppenstein restituit universos 
pullos carmspriviales, quos filius suus Godefridus et dapifer Godeboldus suo 
nomine aeeeperant a rusticis et hominibus ville in Birgestad, que est capitjüi 
Maguntini, et hoc sabbato quatuor temporum ante natales domini 1 ), quodque sie 
traetari fecerat cum hominibus eisdem, quod iidem recognoverunt sibi fore de 



l ) Deoember 19. 



Digitized by 



Google 



380 1254 December 29. — 1254. 

illatis verberibus satisfactum, ego de voluntate prefati capituli relaxo excommu- 
nicationis, quam in personas dicti nobilis, filii sui Godefridi et Godboldi dapiferi, 
et interdicti sententias, quas in terram sepefati nobilis occasione hnismodi tuleram, 
auctoritate domini nostri archiepiscopi Maguntini. 

Actum anno domini M .CC .LULLL , in crastino sabbati quatuor temporum, 
quod ante natales domini tunc occurrit. 

Abschr. im Lib. reg. ecol. Mag. im Kreisarchive zu "Würzburg. 

Gedr. Gilden. I, 649. 

Yergl. die bei No. 614 angeführten Urkunden. 

616. — Ritter Hartmud von Cronberg verkauft dem Kloster Thron 
Ländereien zu DortelweiL — Cronberg 1254 December 29. 

Ego Hartmödus miles dictus de Croninberc. Notum esse cupio cunctis pre- 
sentem litteram visuris, quod religiöse domine . abbatissa et conventus Troni 
sancte Marie comparaverunt a me et solverunt pro novem et decem marcis 
Coloniensibus bona quedam sita in Durckilwile, videlicet quadraginta iugera agri 
et quicquid ibidem habui, ut sicut dicta bona mea propria fore multorum testi- 
monio comprobantur et ea hactenus absque ullius contradictione possedi libere et 
quiete, ita et dictus conventus ea deinceps in perpetuum proprio iure possideat 
Filia vero mea Jutta adhuc in annis puerilibus cum ad intelligibilem etatem 
pervenerit, dictis bonis secundum quod iuris exposcit ratio resignabit. Et ut hoc 
verissime fiat, fideiussores posui, videlicet patruum meum Ottonem de Croninberc, 
meipsum, Frankonem filium patrui mei et Petrum de Escheburnen, ut unius 
defectum alterius probitas supplere teneatur. Ut autem hec firma et inconvulsa 
perseverent, presentem litteram sigilli nostri de Croninberc munimine feci communirL 
Huius rei testes sunt: milites Bertolfus Suevus de Bruningsheym, Petrus de Lim- 
purc, Crafto de Croninberc aliique quam plures. 

Acta sunt autem hec anno domini M°.CC°. quinquagesimo quarto. Data in 
Croninberc, quarto kal. Januarii, indictione Xtt. 

Or. im St.-A. Ton dem an Pergamentstreifen hängenden gemeinschaftlichen 8. der 
Cronberg in braunem W. ist nur ein Bruchstück erhalten; dasselbe zeigt die Eisenhüte im 

2. und 3. Felde; von der ümschr. erhalten: f 8. F. H . . . Filiorum Ha Ueber die 

Siegel der Herren von Cronberg vergl. ausser v. Goeokingk, Wappenbuch, F. von Hohenlohe, 
das heraldische Pelzwerk ß. 28 ff. 

617. — Theodericus dictus in superiori ponte in Lorke vermacht 
dem Kloster Eberbach seinen Weinberg im Geitersthal in 
Lorcher Gemarkung. — 1254. 

Es siegelte der Pfarrer Hertvicus in Lorke. Testes vero sunt: Petrus scul- 
tetus, Henricus senex, Stephanus de Waldecke, Amilius, Dudo Schezzele milites, 
Wickenandus magerus, Heimo et Lampertus iuvenis scabini et alii quam plures. 

Acta sunt hec anno domini M°.CC°.Liill ., sub Hertvico plebano. 

Or. im St.-A. 8. verloren. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 41. Yergl. Bodmann 8. 883. 



Digitized by 



Google 



l&ö Januar 9. — 1255 Janaar 12. 381 

618. — A. scolasticus et G. cantor sancti Stephani Moguntini 
bekunden als päpstliche Richter, dass der Streit zwischen 
dem Kloster Eberbach und den Rittern Gerlach und 
Werner de Bumirshem, genannt Scelmin, Brüdern, über 
die Güter zu Rödelheim, welche der verstorbene Frank- 
furter Bürger Ulricus und dessen Frau Gertrudis dem 
Kloster geschenkt hatten, dadurch beigelegt sei, dass 
die Genannten dem Abte Walter und den Mönchen Symon 
und Johannes auf diese Güter Verzicht leisteten. — 1255 
Januar 9. 

Huius rei testes sunt: Bernhardus archipresbyter Maguntinus, Bertoldus 
decanus sancti Petri et Rukerus canonicus ibidem, Arnoldus decanus sancti 
Yictoris, Gozmannus cantor sancti Stephani, Embrico canonicus ibidem, Gisil- 
bertus canonicus sancte Marie. Item dominus Helfricus miles dictus Judeus, 
Winterus miles de Bruninsheim, Gerardus miles de Mordin, Gisilbertus miles de 
Birginstat et alii quam plures. 

Actum anno domini M .CC°.LV ., quinto idus Januarii. 

Or. im 8t.-A. Ton den angehängten S. ist das des Seholastious Arnold erhalten, das des 
Cantors stark beschädigt. 

Absohr. Ocul. mem. II, 40. 

Gedr. Bossel, Eb. U.-B. II, 62. Yergl. Baer, Gesoh. von Eberbach U, 113. 

619. — Das Domcapitel zu Mainz bestätigt die durch den Propst 
Ludwig von S. Victor erfolgte Uebertragung der Pfarrei 
Oestrich an sein Stift. — 1255 Januar 12. 

Wernherus dei gracia prepositus, Jo. decanus, S. custos. L. scolasticus 
totumque capitulum ecclesie Maguntine prudentibus viris et discretis . . decano 
et capitulo ecclesie sancti Yictoris Maguntie salutem in domino. Cum dominus 
Ludewicus noster scolasticus et ecclesie vestre prepositus attendens salubriter, 
quod ex turbatione patrie generali prebendarum vestrarum reditus sunt plurimum 
diminuti, ecclesiam in Ostrich Maguntine diocesis, cuius spectat collatio ad 
eundem, cum omnibus iuribus et pertinenciis suis vobis contulerit perpetuo obti- 
nendam, ita ut proventus ipsius, cum primum eam vacare contigerit, communibus 
vestris usibus applicetis, ordinata tarnen et statuta certa et conpetenti de pro- 
ventibus ipsius ecclesie portione, que perpetuo vicario ibi deo pro tempore ser- 
vituro et per ipsum prepositum instituendo ibidem perpetuo assignetur, nos col- 
lationem eandem ratam et gratam habentes in ipsam tenore presencium con- 
8entimus. In cuius consensus nostri memoriam et debitam firmitatem vobis damus 
has litteras sigilli nostri munimine roboratas. 

Datum n. idus Januarii, anno domini M°.CC .LV°. 

Or. im Si-JL Das an rothen und gelben Seidenschnüren hängende S. des Capitels ist 
beschädigt. 

Yergl. Bodmann S. 848. 



Digitized by 



Google 



382 1266 Januar 16. — 1256 Februar 1. 

620. — Schulthei8s Wolfram und Stadt Frankfurt bekunden, dass 
vor ihnen die Brüder Wemerus et Gerlacus dicti Schel- 
mones auf sieben Mansen zu Rödelheim, welche der Frank- 
furter Bürger Ulricus und seine Frau Gerdrudis früher 
dem Kloster Eberbach geschenkt hatten, Verzicht geleistet 
haben. — 1255 Januar 15. 

Namentlich genannte Zeugen: mehrere Ritter und Bürger von Frankfurt 
Actum anno domini millesimo ducentesimo quinquagesimo quinto, proxima 
feria sexta post octavam Epiphanie. 

Or. mit dem beschädigten S. der Stadt Frankfurt im 8t. -A, 
Absohr. Ocul. mem. n, 40. 

Gedr. Böhmer, C. d. Moenofr. 8. 93; Rössel, Eb. U.-B. II, 61 mit falscher Datmns- 
auflösnng Jannar 11. 

Yergl. Soriba, Begg. n, 465. 

621. — Abt Härtung und der Convent des Klosters Bleidenstatt 
übertragen dem Domkapitel zu Mainz die Pfarrei Kempten, 
behalten sich jedoch das Recht der Präsentation der aus 
den Einkünften der Pfarrei zu besoldenden beiden Yicare, 
von welchen einer dem Dome zu Mainz überwiesen wird, 
vor. — Mainz? 1255 Februar I. 

Reverendis ac dilectis in Christo . . preposito, . . decano . . totique capitulo 
Maguntino Hartungus abbas totusque conventus in Blidenstad ordinis sancti Bene- 
dicti Maguntine diocesis cum filialis devotionis affectu paratam ad obsequia volun- 
tatem. Cum decorem eximie honestatis vestre ecclesie, matris nostre, que insigni 
effulget et mirifici splendore operis et excellentia dignitatis, paucitas ministrorum 
obfuscet, cupientes in aliquo, prout ex filialis devocionis compassione tenemur, 
deformitatem huiusmodi defectus redimere ac unius saltem adiectione ministri 
chori vestri ministerium redimire, ecce ecclesiam parrochialem in Kemede vestre 
diocesis, cuius collatio ad nos spectat cum iure patronatus ac universis perti- 
nentiis suis, quos pastor hucusque percipere consuevit, salvis aliis, que ecclesia 
nostra in ipsa villa habet et habuit, de consensu unanimi liberaliter sie donamus, 
ut cum eam primo vacare contigerit, universus proventus ipsius, qui super duas 
competentes prebendas perpetuorum vicariorum, quorum unus in vestra ecclesia 
deo deserviet per me abbatem et meos successores instituendus, alter in ipsa 
ecclesia relinquendus ac per nos pro tempore presentandus poterunt superesse, 
vestris communibus usibus applicetis. In cuius facti memoriam presentes litteras 
nostris sigillis duximus roborandas. 

Actum anno domini M°.CC°.LV., in vigilia purificationis. 

Or. in München. An rothen und gelben Seidenschnüren hängen die wohlerhaltenen S. 
des Abts und Convents von Bl. in rothem W.; yergl. die Abbildung Tafel I, No. 4 und 5. 
Abschr. im Lib. reg. ecol. Mog. No. 1. 
YergL Guden. II, 798; Dahl in Annal. U, 2, 89; Soriba III, 1575 irrig mit Februar 12. 



Digitized by 



Google 



1255 Februar 1. - 1255 Februar 5. 383 

622. — Das Domcapitel zu Mainz verspricht dem Abte Härtung 
und Convente des Klosters Bleidenstatt, die von diesem 
bei Ueberweisung der Pfarrei Kempten gestellten Bedin- 
gungen erfüllen zu wollen. — Mainz 1255 Februar I. 

Reverendis ac dilectis in Christo domino Hartungo abbati totique conventui 
in Blidenstad . . prepositus, . . decanus totumque capitulum Maguntinum indisso- 
lubile vinculum perpetue caritatis. Ut vobis ac universis appareat, quod ex 
donatione, quam de ecclesia in Kemede vestra Caritas liberaliter nobis fecit, 
vestra ecclesia nullius demembracionis sentiat detrimenta, quin potius ei ex hoc 
honojis et favoris multiplicis suffragia liqueat accessisse, ecce vobis bona fide 
promittimus et ad hoc nos tenore presentium obligamus, quod cum primum 
dicte ecclesie per vos nobis collate usu et utilitate gaudebimus, nos in nostra 
ecclesia de novo vicarium perpetuum creaturos, cui et de reditibus eiusdem 
decentem deputabimus porcionem, vobis, pater Hartunge, et vestris successoribus 
ex nunc cedentes et dantes ius et potestatem, ipsam vicariam sacerdoti honesto 
et choro utili perpetuo conferendi, qui dei et beati Martini vestro nomine in 
nostris oculis iugiter insistens obsequiis cottidie nos excitet et invitet ad omnia, 
que vobis et vestre ecclesie per nos ad perpetuum commodum poterunt procurari. 
Idem quoque vobis et vestris successoribus erit perpetuis temporibus irrefraga- 
biliter obligatus ad ea, que nomine salmonum a pastoribus dicte ecclesie vobis 
solita sunt exsolvi. In cuius facti memoriam sigillum capituli presentibus litteris 
est appensum. 

Acta Maguntie, anno domini M .CC°.LY ., in vigilia purificationis. 

Abschr. im Lib. reg. eccL Mog. No. 1. 

623. — Werner IV. von Bolanden und Philipp L von Falkenstein, 

Brüder, gestatten den Brüdern Wolfin und Gerhard von 

Oberwalluf, ihre Lehngüter zu Ober- und Niederwalluf 

dem Kloster Eberbach zu schenken. — Worms 1255 

Februar 5. 

Wernherus de Bonlandia et Philippus de Yalkenstein fratres. Omnibus hoc 

scriptum visuris salutem. Tenore presencium protestamur, quod nos ob divinam 

et gloriose virginis Marie reverenciam et honorem Wolfino et Gerhardo fratribus 

de OberenwaldafFe duximus liberaliter indulgendum, ut ipsi pro remedio suorum 

peccatorum ac parentum suorum salute libere possint et debeant conferre 

monasterio in Eberbach Cisterciensis ordinis omnia bona, que tarn in agris sive 

vineis in superiori et inferiori Waldaffe feodali titulo a nobis hactenus possederunt. 

Li cuius facti testimonium et debitam firmitatem presentes litteras nostris sigillis 

fecimus roborari. 

Actum Wormatie, anno domini M .CC°.LV ., non. Februarii. 

Or. in Miltenberg. Die an Pergamentstreifen hängenden S. in hellbraunem W.: 1) "Werner's, 
stehende Figur, mit der R. sich auf den Bolandißchen Schild stützend, 2) Philipps, Reitersiegel, 
sind zum Theil zerstört. — Absohr. Oeul. mem. II, 65; Eindlinger 137, 184. 

Im Auszuge gedr. Bodmann 8. 874 



Digitized by 



Google 



384 1255 Februar 15. — 1256 März 18. 

624. — Bischof Richard von Worms verleiht dem Kloster Eibingen 
einen Ablass. — Speier 1255 Februar 15. 

Richardus dei gratia episcopus Wormatiensis universis Christifidelibus salutem 
in domino. Ex officii nostri debito cupientes corda fidelium ad caritatis opera 
invitare beneficiis illectivis, omnibus vere penitentibus et confessis, qui ad fabricam 
ecclesie sanctimonialium in Ibingen ordinis sancti Benedicti Moguntine dioeceais 
manum porrexerint adiutricem et qui ad dedicacionem annuam ipsius ecclesie devote 
convenerint, quadraginta dies de iniuncta sibi penitentia misericorditer relaxanraa. 

Datum Spire, anno domini millesimo ducentesimo quinquagesimo quinto, 
quintodecimo kalendas MarciL 

Abschr. saeo. 16 im Copialbuche des Klosters. 

625. — Der Cardinallegat Petrus gestattet dem Domcapitel zu 
Mainz, die von den Klöstern S. Alban, S. Jacob, Disiboden- 
berg und Bleidenstatt angebotene Incorporirung von Pfar- 
reien anzunehmen. — Strassburg 1255 März 14. 

Petrus miseratione divina sancti Georgii ad aureum velum dyaconus cardi- 
nalis, apostolice sedis legatus, dilectis in Christo . . preposito, . . decano et capitulo 
Maguntino salutem in domino. Lecta nobis vestra petitio continebat pro sancti 
Albani, sancti Jacobi, sancti Tisboti et de Blidenstat monasteriorum abbatibus 
et conventibus Maguntine civitatis et dyocesis benigne ad vos super eo habentibus 
compas8ionis affectum, quod prebende vestre propter continuas terre turbationes 
plurimum devenerunt tenues et exiles, quilibet eorum unam ecclesiam ad suam 
collationem spectantem, quam cito eam vacare contigerit, pia et provida vobis 
in augmentacionem dictarum prebendarum liberalitate concessa a vobis post earum 
vacationem perpetuo possidendas, sicut in eorum litteris inde confectis dicitur 
plenius contineri. Nos itaque vestris supplicationibus inclinati concessiones huius- 
modi provide factas ratas et gratas habentes ea auctoritate presencium oonfir- 
mamus et presentis scripti patrocinio communimus, non obstantibus aliquibus 
litteris nostris super cuiuscunque provisione generaliter vel specialiter impetratis, 
per quas non sit ius alicui acquisitum, vel etiam inpetrandis seu inhibitionibus, 
reservationibu8 factis et faciendis per abbates et conventus eosdem, ita tarnen 
quod earum impetratoribus quo ad assecutionem aliorum beneficiorum nullum 
auctoritate presentium preiudicium generetur. Nulli ergo omnino hominum liceat, 
hanc paginam nostre confirmationis infringere vel ei ausu temerario contraire. 
Si quis autem hoc attemptare presumpserit, indignationem omnipotentis dei et 
beatorum Petri et Pauli apostolorum se noverit incursurum. 

Datum Argentorati, IL idus Marcii, anno domini M.CC.LV. 

Abschr. in No. 19, fol. 149 der Mainzer Bücher versoh. Inh. im Kreißarchive zuWürxburg. 

626. — König Wilhelm schenkt dem Kloster Thron einen Theil 

des Reichswaldes Lindau bei Frankfurt unter Vorbehalt 

des Rückkaufs für hundert Mark. — Gelnhausen 1255 März 18. 

Willelmus dei gracia Romanorum rex semper augustus. Universis sacri 

imperii fidelibus presentem paginam inspecturis graciam suam et omne bonum. 



Digitized by 



Google 



1255 März 18. — 1255 März 28. 885 

Noverit tarn presens etas, quam successura posteritas, quod nos de Providentia 

consilii nostri locum et fundum nemoris apud Frankefort, quod Lindehe dicitur, in 

ea quantitate et estimatione quantum competit laboribus sex aratrorum in ea 

parte, ubi nemus resecatum est, claustro de Throno sancte Marie contulimus 

propter deum volentes, ut quicquid ibidem excolere poterunt utilitatis libere 

deinceps possideant et quiete. Mandamus igitur auctoritate regia firmiter pre- 

cipientes, ut nullus sit, qui dictum monasterium et sorores ibidem altissimo famu- 

lantes in predictis bonis audeat molestare seu dampnum eis aut gravamen aliquod 

irrogare. Quod qui facere presumpserit, irain tremendi iudicis nostreque celsitudinis 

gravem indignationem se noverit incursurum. Preterea id adiciendum duximus et 

nobis et imperio in donatione huiusmodi reservandum, quod si nos vel successores 

nostri emere voluerimus predicta bona pro centum marcis, possimus libere rebabere. 

In cuius rei testimonium presentes litteras exinde fieri fecimus et nostro sigillo muniri. 

Datum Geylenhusen, XV. kaL Aprilis, indictione Xttt, anno domini M°.CC°. L°. 

quinto. 

Or. im St.-A. Siegelbruohstück an Schnüren von gelber, rother, grüner und violetter Seide. 
Yergl. Meermann, Gesch. 5, 210; Böhmer-Ficker No. 5243 und oben No. 506. 

627. — Papst Alexander IV. befreit das Kloster Eberbach von dem 
Vieh-Zehnten. — Neapel 1255 März 18. 
Datum Neapoli, XV. kal. Aprilis, pontificatus nostri anno primo. 

Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothgelben Beidensohnüren im St.-A. Der Name des 
Papstes mit verlängerter Schrift. Auf dem oberen Rande der Vorderseite C, darunter asoultetur. 
Auf dem Bug hyg. X« Auf der Rückseite Eberbaoensibua. — fr. a. Oist. ord. 

Abschr. Ocul. mem. II, 2. Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 66. 

628. — König Wilhelm beauftragt den Grafen E. von Leiningen, 

A. von Waldeck und Werner von Bolanden, den Grafen 

Diether von Katzenelnbogen, Werner von Eppenstein und 

Reinhard von Hanau als Erben Gerhards von Eppenstein 

für erlittene Verluste aus Reichsgütern zu entschädigen. 

Boppard 1255 März 23. 

Wilhelmus dei gracia Romanorum rex semper augustus universis sacri 

imperii fidelibus presentes litteras inspecturis graciam suam et omne bonum. 

Reputantes continuas dilectis fidelibus nostris D. comiti de Katzenelnbogen, 

W. de Eppenstein, R. de Hagenowe, heredibus quondam Gerardi de Eppenstein, 

de dampnis et debitis eorum satisfacere, protestamur, quod nos dilectis fidelibus 

nostris E. comiti de Liningen, A. de Waldekke et W. de Bonlandin plenam 

autoritate presentium damus et dedimus potestatem, ut ipsis memoratis nobilibus 

pro medietate rationabilium debitorum suorum de bonis imperii, ubicunque 

voluerint, secundum estimationem propriam valeant obligare et nos obligationem 

ratam tenebimus atque gratam. 

Datum Bopardie, decimo kal. Aprilis, ind. 7ETTT, anno domini MCCLV. 

Unvollständig gedr. "Wenok Ib, 22. 

YergL Schenk im Correspondenzblatt 1874, S. 71; Mittheilungen des Hanauer Bezirks- 
vereins 1876, 8. 8, No. 1; Böhmer-Ficker No. 5250. 

Codex dipl. NaM. 1,1. 25 



Digitized by 



Google 



388 1255 im März. — 1255 Mai 1. 

629. — Giselbertus miles in Rudinsheim dictus Vulpis vicedominus 
per Rincouwiam bekundet, dass Theodericus et Mecchildis 
uxor eius de Hargarden dem Kloster Eberbach für die 
Sacristei einen halben Ohm Rothwein aus ihrem Weingarten 
an dem Berge bei Hallgarten geschenkt und dem zeitigen 
Sacristan Godefrid Verzicht geleistet haben — appoaitis 
testibus, videlicet heredibus eorundem Diderico etHartlibo. 
Item eiusdem villule presentibus hiis colonis: Reinhardo 
scabino, Peregrino scolteto, Cunrado dicto Haninstein, 
Heinrico de Selinhagen, Heinrico messore, Cunrado 
Rephaine, Cunrados Eighorne, sowie die Mönche frater 
Mauricius und frater Conradus de Heisinsheim. — 1255 Im März. 

Datum est etiam testibus memoratis vinum, quod vulgo dicitur bodewin, a 
sacrista in testimonium huius facti. 

Actum anno domini M°.CC°. quinquagesimo quinto, mense Martio. 

Or. im 8t. -A. mit wohlerhaltenem S. des Vicedoms Giselbert von Rüdesheim. 

Gedr. Baer, Beiträge II, 288; Rössel, Eb. TT.-B. II, 64. 

630. — Bischof Dietrich von Wierland, Weihbischof von Mainz, 
verleiht dem Kloster Eibingen einen Ablass. — 1255 April II. 

Theodericus bonitate divina episcopus Yironensis Christifidelibus tmiversis 
salutem in dominorum domino dei filio Jhesu Christo. Licet is, de cuius munere 
venit, ut a fidelibus suis digne sibi ac laudabiliter serviatur, de habundantia 
pietatis sue, que merita supplicum excedit et vota multo maiora et meliora suis 
retribuat quam valeant promereri, quibusdam tarnen illectivis muneribus, indul- 
gentiis videlicet et remissionibus, devotos ac fideles suos frequentius attrahit, 
remunerat et invitat. Hinc est, quod cum nos ad sanctum collegium dilectarum 
in Christo nobis filiarum ßanctimonialium in Ibingen personaliter accedentes 
inspecta earundem necessitate, eo quod propter Christum pauperem quasi extreme 
ferant sarcinam paupertatis nee earundem monasterium alieque officine eisdem 
necessarie sine fidelium elemosinis valeant consummari, omnibus fidelibus christianis, 
qui ad earundem inopiam sublevandam manum porrexerint adiutricem, de omni- 
potentis dei misericordia et ea quam nobis deus licet indignis contulit auetoritate 
confisi quadraginta dies unam carenam in nomine domini misericorditer relaxamus. 

Datum in dominica Misericordia domini, anno domini M°CC°LV°, ponti- 
ficatus nostri anno septimo. 

Absehr. saee. 16 im Copialbuche des Klosters. 

631. — Ritter Bertoldus dictus Juvenis (zum Jungen) von Mainz 
schenkt mit Zustimmung seiner Frau Albradis zur Stiftung 
seiner Memorie dem Kloster Eberbach sein Gut zu Ibingin 
unter dem Vorbehalte des Dispositionsrechts für den Fall, 
dass ihm noch Kinder geboren werden, und des lipgedinge 
für seine Frau. — Mainz 1255 Mai i. 
Acta sunt hec Maguntie in claustro maioris ecclesie presentibus: venerabfli 

patre Walthero abbate de Eberbach, domino S. custode et domino L. scolastico 



Digitized by 



Google 



1255 Mai 1. - 1Ö55 September 13. 387 

iudicibus Maguntinis , domino Ber. archipresbytero et magistro . . canonicis 
Maguntinis et aliis quam pluribus fide dignis. 
Anno domini M .CC°.L°. quinto, kal. Maii. 

Or. im St.-A. mit stark beschädigtem S. der Mainzer Richter. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 66, vergl. die Urk. von 1262 Juni 13, Schaab, Gesch. der 
Erfindung der Buchdruckerkunst II, 100. — In dem Rägeste dieser Urk., welches Bodmann 
S. 101 gibt, nennt er, entweder in Folge eines eigenen Lesefehlers, oder eines Fehlers in der 
ihm vorliegenden Abschrift (?) den Aussteller Bertoldus miles de Ibingen und gründet hierauf 
die mithin hinfällige, von Roth I, 452 aufgenommene Yermuthung, dass „Eibingen in uralten 
Zeiten von einem Rittergeschlecht bewohnt gewesen sei". In dem Verzeichnisse der Rhein- 
gauer Adelsgeschlechter lftsst er freilich dieses Gesohlecht nioht erscheinen. 

632. — Erzbischof Gerhard I. von Mainz bestätigt dem Domcapitel 
die von Seiten mehrerer Abteien erfolgte Incorporierung 
von Pfarreien, insbesondere die der Pfarrei Kempten durch 
das Kloster Bleidenstatt. — Mainz 1255 September 13. 

Gerhardus dei gratia sancte Maguntine sedis archiepiscopus, sacri imperii 
per Germaniam archicancellarius. Karissimis in Christo . . preposito, . . decano 
et capitulo ecclesie Maguntine salutem in domino. Licet simus omnibus ecclesiis 
et deum timentibus debitores, tarnen vobis et vestris commodis pre ceteris inten- 
dere volumus et debemus, sicut fervor karitatis circa vos debitus exigentibus 
vestris meritis nos inducit. Cum igitur dilecti in Christo . . abbas et converihis 
Fuldensis *) ecclesiam in Berstat, . . abbas et conventus in Seligenstat ecclesiam in 
Nuheim, . . abbas et conventus in Blidenstat ecclesiam in Kemede nostre dyocesis 
cum iure patronatus et universis suis pertinenciis, quas pastores ipsarum percipere 
consueverunt, vobis in augmentum prebendarum vestrarum liberaliter contulerint, 
prout in eorum ütteris super hoc traditis continetur, nos eorum circa vos tarn 
pium affectum in domino propensius commendantes collaciones huiusmodi de pre- 
fatie ecclesiis ratas et gratas habentes eis adhibemus consensum voluntarium et 
expressum collaciones prefatas in nomine domini confirmando. Statuimus quoque, 
ut cum primum ipsas ecclesias vacare contigerit, omnes proventus earum, qui 
super competentes prebendas perpetuorum vicariorum sacerdotum residencium in 
eisdem ad eas pro consuetudine presentandorum poterunt superesse, libere vestris 
usibus communibus in perpetuum applicetis nostro, successorum nostrorum et 
archidiaconorum per omnia iure salvo. Nulli ergo omnino hominum liceat, hanc 
paginam nostri consensus et confirmacionis infringere vel ei ausu temerario con- 
traire. Si quis autem hoc attemptare presumpserit, indignacionem dei omni- 
potentis, beati Martini et nostram se noverit incursurum. 

Datum Maguntie, anno domini millesimo ducentesimo quinquagesimo quinto, 
idus Septembris, pontificatus vero nostri anno quarto. 

Or. in Münohen. Das wohlerhaltene S. des Erzbischofs in rothem W. hängt an gelben 
Seidenschnüren. 

Abschr. im Lib. reg. eocl. Mag. No. 1. 



*) Fulda durch Urk. von 1255 Juni 5, Seligenstatt durch Urk. Ton 1255 April 26, vergl. 
Guden. II, 795, 798. 

25* 



Digitized by 



Google 



388 1255 November 10. — 1255 December 11. 

633. — König Wilhelm bestätigt dem Kloster Eberbach gewisse 
Wald- und Weidegerechtsame, wie dasselbe solche zu 
Lebzeiten Ulrichs von Minzenberg' besessen hatte, und 
beauftragt die Schultheissen zu Frankfurt und Oppen- 
heim mit dem Schutze dieser Rechte. — Oppenheim 1255 
November 10. 

Datum Oppinheim, IUI , idus Novembris, indictione XIHL, anno domini 

M°.CC°.LV°. 

In einem Transsumte des Erzbischofs Peter von Mainz d. d. Mainz 1313 Juni 21, Or. im 8t-A. 
Abschr. OcuL mem. II, 37. 

Gedr. nach dem Transsumt Rössel, Eb. U.-B. II, 69; nach dem Or. Frank, Oppenheim 
S. 238. Böhmer-Ficker No. 5284. 

634. — Papst Alexander IV. befreit die Cisterzienserklöster von 

allen Auflagen seitens des apostolischen Stuhls oder dessen 
Legaten. — Im Lateran 1255 December II. 

Datum Laterani, III. idus Decembris, pontificatus nostri anno primo. 

Or. mit wohlerhaltener BuDe an rothgelben Seidensohnüren im St-A. Der Name des 
Papstes in verlängerter Schrift. Anf dem oberen Rande von derselben Hand wie auf der Bulle 
von März 18 d. J., No. 627 asoultetur cum bullata. C. ; sodann in der Ecke links a. Auf dem 
Bug R. plao. Auf der Rückseite Eberbach. f. a. Cister. 

Absohr. OcuL mem. II, 1. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 70 mit unzutreffendem Regest. 

Potthast No. 16123. 

635. — Papst Alexander IV. bestätigt dem Cisterzienserorden 

mehrere von seinen Vorgängern Honorius III. und Inno- 
cenz IV. ertheilte Privilegien. — Im Lateran 1255 December II. 

Datum Laterani, DL idus Decembris, pontificatus nostri anno primo. 

Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothen und gelben Seidensohnüren im St.-A. Der Name 
des Papstes in verlängerter Schrift. Auf dem Bug in der Ecke links üb. p. Auf der Rückseite 
yon verschiedenen H&nden Eberb. — p. d. abb. Cister.; sodann von dritter Hand Hec sunt 
privilegia In . . a domino papa qui nunc est oonfirmata in fine. 

Abschr. Ooul. mem. n, 1. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 71 mit ungenauem Regest. 

Potthast No. 16124. 

636. — Papst Alexander IV. beauftragt den Erzbischof von Trier, 

dessen Suffragane und die übrige Geistlichkeit des Erz- 
stifts mit dem Schutze des Klosters Eberbach. — Im Lateran 
1255 December IL 

Datum Laterani, DL idus Decembris, pontificatus nostri anno primo. 

Or. mit wohlerhaltener BuUe an rothen und gelben Seidenschnüren im St-JL Der Name 
des Papstes in verlängerter Schrift Auf der Vorderseite in der Ecke oben links a. Auf der 
Rückseite £ und firi . . . 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 78. 

Yergl. die an den Erzbisohof yon Cöln geriohtete Bulle des Papstes Honorius HL 
d. d. 1223 Januar 17, No. 886, Potthast No. 16125; Ooerz, Mittelrh. Regg. HI, No. 1248. 



Digitized by 



Google 



1255 Deoember 11. — 1255. 389 

637. — Papst Alexander IV. beauftragt alle Bischöfe und geist- 
lichen Obern mit dem Schutze des Klosters Eberbach. — 
Im Lateran 1255 December II. 
Datum Laterani, ttL idus Decembris, pontificatus nostri anno primo. 

Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothen und gelben Seidenschnüren im St.-A. Der Name 
des Papstes in verlängerter Schrift. Auf der Vorderseite in der Ecke oben links a. Auf der 
Rückseite f. a. Eb. 

Ist, da mit der vorhergehenden, an den Erzbischof von Trier gerichteten Bulle gleich- 
lautend, von Rössel nicht mitgetheilt. 

638. — Papst Alexander IV. bestätigt die wörtlich eingerückte 
Bulle des Papstes Honorius III. von 1222 Juni 25 (oben No. 379) 
wegen Zehntfreiheit der Cisterzienser. — Im Lateran 1255 
December 14. 
Datum Laterani, X Villi, kal. Januarii, pontificatus nostri anno primo. 

Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothen und gelben Seidenschnüren im St.-A. Der Name 
des Papstes in verlängerter Schrift. Auf der Vorderseite in der Ecke links a. Auf der Rück- 
seite p. ord. Gister. 

Absohr. Ooul. mem. II, 1. 

Gedr. Rössel n, 75. 

Potthast No. 16137. 

639. — Nassau 1255 December 16. 

Walleramus et Ottho comites de Nassowe fratres theilen 
ihre Lande. — — — — — — — — — — — — — — — 

Item dominus Ottho antedictus in superiori Lonsten de decima singulis annis 
duodecim karratas vini percipiet in suos usus convertendas. — — — — — 

Item dominus Walleramus de provincia Eythinchinsten sorori sue domine E. 
relicte nobilis viri GL de Eppinsten singulis annis quinquaginta marcas Colonienses 
ministrabit tanto tempore, donec dicte ctomine quingente marce sibi a patre suo 
comite Henrico bone memorie assignate integraüter fuerint persolute. — — — 

Datum et actum apud Nassowe, anno domini millesimo ducentesimo quin- 
quagesimo quinto, mense Decembris, quinta feria post festum beate Lucie Virginia. 

Or. im Haag. 

Das Tagesdatum der Urk. ist auffallender Weise in den verschiedenen Drucken, z. B. 
Kremer, Origg. II, 296, Schliephake I, 473, bisher stets falsch aufgelöst, sogar Vogel S. 316 hat 
unrichtig Deoember 17; nur Hennes, Grafen von Nassau S. 217, hat richtig December 16. 

Vergl. Schliephake II, 107, 115, 128. Das S. dieses Ottonischen Exemplars ist zum ersten 
Male abgebildet bei Vorsterman van Oyen, Het Vorstenhuis Oranje-Nassau. 

Ueber die bisher dunkle Geschichte des Vertrags sowie den Verlust des Walramisohen 
Exemplars der Urk. gibt eine Stelle in einem 1314 in dem Streit zwischen den Grafen Emicho 
und Gerlach von Nassau wegen des Rechtes der Besetzung der Pfarrei zu Nassau abgehaltenen 
Zeugenverhör Aufschluss; vergl. meine Mittheil. Annal. XVIII, S. 233 ff. 

640. — Die Rheingrafen Werner und Sigfrid verpachten dem Ritter 
Jacob de Ruddensheim gegen eine jährliche Abgabe von 
drei Schillingen Cölnisch ihren Weinberg subtus Ybingen 
an den fluzze. — 1255. 
Acta sunt anno domini M°.CC°.LV. 



Digitized by 



Google 



390 1255. 

Testes huius rei sunt, qui et interfuerunt, W. et Fridericus fratres 1 ) müites 

in Ruddensheim, Giselbertus plebanus ibidem 8 ), Clemens miles, Heinricus dapifer 

de Windesen et alii quam plures. 

Or. im St.-A. Das an einem Pergamentstreifen hängende 8. des Rheingrafen "Werner ist 
stark beschädigt. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 60. 

641. — Die Söhne des Mainzer Bürgers Embricho de Speculo theilen 
ihr Erbe zu Nordenstatt, Weilbach, Wicker und Massen- 
heim. — Mainz 1255. 

Judices sancte Maguntine sedis. Tenore presentium protestamur et scire 
volumus presentes et futuros, quod Embrichone canonico santi Mauritii, Heinrico, 
Arnoldo, Cunrado et Dilemanno fratribus, filiis bone memorie Embrichonis de 
Speculo, civis Maguntini, constitutis coram nobis iidem fratres recognoverunt, 
quod dum ipsi agerent ad divisionem bonorum immobilium Nordenstath, Wile- 
bach, Wikera, Massenheim et alibi sitorum, que ad ipsos a patre suo iure here- 
ditario fuerant devoluta, et bonorum omnium, que in divisionem venire debebant, 
fieret estimatio inter se, unanimiter convenerunt et promiserunt, quod ei, cui 
medietas bonorum in Nordinstat, quorum bonorum medietatem aliam Gostda 
noverca eorum nomine dotis possidet, per divisionem addiceretur, de bonis in 
Wilebach eo, quod illa pluris centum X. maldra siliginis precise a quocunque, 
quem eadem bona in Wilebach titulo divisionis obtinere et possidere contingeret, 
perpetuo sibi et suis heredibus deberentur, ipsis bonis in Wilebach ius sive honus 
solvendi X. maldra perpetuo ei, qui medietatem bonorum in Nordenstat obtineret 
per divisionem, imponentes et eadem in dictis X. maldris censualia constituentes 
et iuri censuali subicientes sie, quod in quemeunque vel quoseunque bona supra- 
dieta in Wilebach post divisionem faetam quocunque titulo venditionis, dotis vel 
alio transferri contingeret ab hiis, quibüs bona ipsa in Wilebach per divisionem 
addicerentur, eadem bona transirent cum honere census et iuris censualis supra- 
dicti et quod idem, qui medietatem bonorum predictorum in Nordenstat per 
divisionem obtineret, ac sui heredes ipsum ius pereipiendi X. maldra siliginis de 
bonis predictis vendere, obligare aut quocunque titulo alienationis transferre in 
quemeunque posset et de ipso ut de re propria sicut placuerit ordinäre. Unde 
cum supradictis Arnoldo et Dilemanno bona predieta in Wilebach et Heinrico 
medietas bonorum in Nordenstat per divisionem eint addieta, profitebantur coram 
nobis dicti Arnoldus et Dilemannus, ipsum H. pereipiendi X. maldra siliginis in 
ipsis bonis suis Wilebach ius habere et eadem ipsi, uxori sue Gude ac suis 
heredibus quibuseunque et undeeunque universalibus vel singularibus perpetuo se 
debere. In cuius rei memoriam et testimonium presentem cedulam sigillo nostro 
communitam tradimus Heinrico memorato. 

Anno domini M .CC°.LV°. 

Or. mit sehr beschädigtem 8. der Mainzer Richter im St.- A. 



') Rössel las Fus! 
*) Rössel ibi et. 



Digitized by 



Google 



1256 Januar 10. — 1256 April 9. 391 

642. — Papst Alexander IV. erlaubt dem Kloster Eberbach, die 
Leichen fremder Personen, wofern solche nicht publici 
usurarii oder Gebannte sind, bei dem Kloster zu beerdigen. 
— Im Lateran 1256 Januar 10. 
Datum Laterani, tlÖ. idus Januarii, pontificatus nostri anno secundo. 

Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothen und gelben Seidenschnüren im St.-A. Der Name 
des Papstes mit verlängerter Schrift. Auf der Vorderseite in der Ecke oben links a. Auf der 
Rückseite von derselben Hand fratri A. Eberb. und Scpm. 

Ocul. mem. II, 2. 

Gedr. Rössel, Eb. TT.-B. II, 79 mit falscher Datierung Januar 11, welche in Folge dessen 
auch bei Potthast No. 16178. 

643. — Papst Alexander IV. sichert dem Kloster Eberbach das Erb- 
recht an dem Nachlass der in das Kloster eingetretenen 
Personen mit Ausschluss der Lehen. — Im Lateran 1256 
Januar II. 
Datum Laterani, HL idus Januarii, pontificatus nostri anno secundo. 

Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothen und gelben Seidenschnüren im St.-A. Der Name 
des Papstes mit verlängerter Schrift. Auf der Vorderseite in der Eoke links a. Auf der Rück- 
seite fri. a. Eberb. 

Ocul. mem. n, 10. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. H, 79. Potthast No. 16177. 

Yergl. die Bullen von 1254 Juni 20, No. 600 und 1260 Juni 27. 

644. — Papst Alexander IV. gestattet den Cisterziensern, Gebannten 

die Absolution zu ertheilen, wenn diese dem Orden bei- 
treten wollen. — Im Lateran 1256 Januar 17. 
Datum Laterani, XVI. kal. Februarii, pontificatus nostri anno secundo. 

Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothgelben Seidenschnüren im St.-A. Der Name des 
Papstes mit verlängerter Schrift. Auf der Vorderseite sind auf dem oberen Rande die "Worte 
ascultetur oum bullata und c, geschrieben von derselben Hand, welche den gleichen Vermerk 
auf dio Bullen von 1255 März 18 und December 11, No. 627, 634, machte, duroh Rasur zum 
Theil entfernt. Auf dem Bug Ja. Ro. 

Ocul. mem. II, 2. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. fi, 80. 

Potthast No. 16192. 

645. — Abt Heinrich von Fulda entscheidet den Streit zwischen 

Ritter Walter von Vilbel und G. von Eppenstein wegen des 

Patronats der Kirche zu Crucen zu Gunsten des ersteren, 

der durch Vorlage von Urkunden nachgewiesen, dass ihm 

die Kirche von Fulda verliehen sei. — Umstadt 1256 März 12. 

Datum apud Omestad, anno 1256, TTTT idus Marcü. 

Or. mit beschädigtem S. des Abts im Archive des Grafen Solms-Rödelheim. 
Regest Annal. XIII, 50. Vergl. die folgende Urk. No. 655. 

646. — Papst Alexander IV. bestätigt die Privilegien des Cister- 

zienserordens. — Im Lateran 1256 April 9. 
Datum Laterani, V. ydus Aprilis, pontificatus nostri anno secundo. 



Digitized by 



Google 



392 1256 April 9. - 1256 Juni 90. 

Wörtlich eingerückt in das Transsumt des Erzbisohoft Radolphus Ton Tarent 1 ), actum 
anno domini M°.CC°.L. septimo, vigilia sancti Petri ad vincula (1257 Juli 31); Or. im 8t- A^ 
8. verloren. Datierung der Bulle von anderer Hand nachgetragen. 

Absohr. OcuL mem. II, 2. Gedr. Rössel, Eb. TT.-B. II, 83. Yergl. Potthast No. 16396. 

647. — Engelhard und Conrad von Weinsberg, Philipp von Falken- 
stein und dessen Sohn Philipp vergleichen sich über die 
Minzenberger Erbschaft. — Worms 1256 Juni 30. 

Engelhardus et Conradus fratres de Winesperg. Actiones quas mundus 
ordinat, oblivionem effugere possunt, si litterarum iuvamine fulciantur. Hinc 
est, quod ad universorum noticiam presenti pagina cupimus pervenire, nos cum 
dilectis consanguineis nostris Philippo de Falkenstein et Philippo nato suo super 
omni hereditate, que a dominio Minzenberg nobis cedere debebat, in hunc modum 
concordasse. Licet dicti Philippus et Philippus tocius hereditatis mediam partem 
iure et integraliter percipere debuissent, tarnen admiserunt et consenserunt de 
ipsorum et nostrorum amicorum consilio et consensu, ut nos Engelhardus de 
Winesperg dicte hereditatis tarn feodorum quam proprietatis sextam partem 
pcrcipiamus. Conradus de Winesperg frater noster similiter sicut nos sextam 
partem possidebit, Castro Eonigstein cum omnibus suis pertinenciis et omnibus 
feodis, que per nobilem virum comitem de Nassauwe eos contingunt vel possident 
dumtaxat exceptis, quibus omnino renunciavimus et renunciamus. Promisimus 
eciam et promittimus prefatis Philippo et Philippo quingentas marcas puri argenti 
assignare vel de ipsa hereditatis proprietate *uit feodorum similiter, quorum usus 
percipere debemus, secundum estimationem sex fidelium et castrensium nostrorum 
et ipsorum, qui ad hoc fuerint deputati, in dictarum quingentarum marcarum 
re8taurum eis dabimus, sicut videbitur expedire ad hoc deputatis. Ut autem hec 
constare maneant et inconvulsa, presens scriptum sigilli nostri munimine robora- 
mus pre8entibus Wernhero de Bolandia, Philippo de Hoenvels, Eberhardo pincerna 
de Erbach, Ergenko de Magenheim, Herdegeno de Grindela, Heynrico de Eren- 
bergk, fratre Hartmanno de Cronenberg, Francken de Moria, Heynrico de Godelo, 
Eolbendensel, Eobelone de Bischovisheim, Heynrich Losenaph, Conrado de 
Sterremberg, Conrado Schubpbach, Conrado de Nouheim et aliis quam pluribus. 

Acta sunt haec apud Wormaciam, in claustro monialium, quod kirsgarda 
vulgariter dicitur, anno domini M°.CC.LVI., in crastino apostolorum Petri et Pauli. 

Absohr. im Königsteiner Copiar I zu Ortenberg und in dem 1461 geschriebenen König- 
steiner Copialbuch zu "Würzburg, foL 64 und zwar hier in einem Transsumt der Mainzer Richter 
tou 1436 September 14. — Uebersetzung saec. 15 im Falkensteiner Cartular im Kreisarchire zu 
Würzburg. 

Gedr. Deduction des Stolbergischen Erbrechts 2 ) Beil. No. 2; Kremer, Or. Nass. II, 901; 
Lünig, Reiohs -Archiv Spie. See. II, 1661; Grüsner, Beiträge III, 185 nach einer nicht fehler- 
freien Abschrift und mit abweichender Zeugenreihe. Auszug bei "Wende I, 284. 

Soriba, Regg. II, 418 mit unrichtigem Datum Juni 20. 



x ) Radolphus Tarentinas arohiepiscopus. 

*) Deduction der Gräflichen Stolbergischen Erbreohtens, wie auch nullitatum et Titiorom 
pretensae Transactionis die Graffschafft Königstein belangend. Mit 84 Beylagen. Gedruckt im 
Jahr nach Christi Geburt M.DGXIÜ. Die zweite, 1663 erschienene Ausgabe enthalt statt 182 8. 
280 8. Text und 184 Beilagen. 



Digitized by 



Google 



1256 September 28. — 1256. 393 

648. — Engelhardus de Winsperg verpflichtet sich mit den Rittern 
Henricus de Aicholnsheim, dessen Bruder Conrad, Con- 
radus de Nuheim und Syfridus de Bretach zum Einlager in 
Frankfurt, wenn er und sein Bruder Conrad his künftigen 
Martini ihren Verpflichtungen wegen der Erbschaft ihres 
Schwagers Ulrich von Minzenberg nicht nachgekommen 
sein würden. — Minzenberg 1256 September 23. 
Acta sunt haec Minzenberg, anno domini 1256, sabbatho post Matthaei 

evangelistae. 

Gedr. Chrüsner, Beiträge III, 186. Scriba, Regg. II, No. 483 mit Sept. 22. 

649. — Papst Alexander IV. gestattet den Priestern des Cister- 
zienserordens, in gewissen Fällen, welche bisher den 
Ordensoberen vorbehalten waren, die Absolution zu 
er th eilen. — Im Lateran 1256 December 23. 
Datum Laterani, X. kal. Januarii, pontificatus nostri anno secundo. 
Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothen und gelben Seidensohnüren im St.-A. Der Name 
des Papstes in verlängerter Schrift. Auf der Vorderseite die von der schon mehrfach (No. 644) 
bemerkten Hand geschriebenen "Worte asoultetur cum bullata. C; auf dem Bug in der Eoke 
links A. Ro. Auf der Rückseite Eberbach. — f. a. Cister. 

Absohr. Ocul. mem. II, 2. Gedr. Rössel, Eb. U.-B. n, 86; mit unzutreffendem Regest. 

650. — Papst Alexander IV. gibt dem Cisterzienserorden die 
Zusicherung, dass das demselben von seinem Vorgänger 
Papst Innocenz IV. verliehene Privilegium der Befreiung von 
bischöflicher Gerichtsbarkeit den sonstigen Privilegien des 
Ordens keinen Eintrag thun soll. — Im Lateran 1256 December 23. 
Datum Laterani, X. kaL Januarii, pontificatus nostri anno secundo. 

Or. mit wohlerhaltener Bulle an rothen und gelben Seidenschnüren im St.-A. Der Käme 
des Papstes in verlängerter Schrift Auf dem Bug Aläm. lern. Auf der Rückseite frater A. 
darunter von anderer Hand Eberbaoh. 

Abschr. Ocul. mem. II, 2. Gedr. Rosse}, Eb. U.-B. II, 87. 

651. — Frater W. dictus abbas in Ebirbach et G. vicedominus dictus 
Yulpis in Rudensheim bekunden, dass dominus Jacobus et 
frater eius Godefridus milites in Rudensheim dem Kloster 
Eberbach vier Morgen Weinberg in villa Ebirbach (Erbach) 
in loco qui vocatur bachelden geschenkt haben zur Beschaf- 
fung von Häringen für den Convent an den Fastensonn- 
tagen; wird diese Bestimmung durch das Kloster verletzt, 
so soll die Schenkung dem Kloster Eibingen zufallen. — 1256. 
Testes: Fridericus prior in Eberbach, Symon portarius, Arnoldus grangiarius 

ibidem, plebanus . . in Rudensheim, Fridericus et Wilhelmus fratres nostri 

milites ibidem. 

Actum anno domini M°.CC°.LVI . 

Or. im 8t- A. Mit den wohlerhaltenen S. des Abts von Eberbach und des Giselbert 
Yulpis de Rudesheim. 

Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 77. 



Digitized by 



Google 



394 1256. — 1257 Februar 13. 

652. — Kloster Walsdorf verkauft dem Kloster Thron das Gut zu 
Rode, welches Burkard und Sophie von Stockheim und 
deren Tochter geschenkt hatten. — 1256. 

Nos Petrus prepositus sanctimonialium in Walsdorf et Odilia magistra 
totusque conventus ihidem scire cupünus omnes litteram . presentem visuros, 
quod abbatissa et conventus Throni sancte Marie conparaverunt a nobis pro quatuor 
marcis Coloniensibus bonum in Rode, quod pie memorie dominus Burckardus et 
sua legittima domina Sophia de Stocheim cum filiabus suis apud nos deo conse- 
cratis nostro liberaliter tradiderunt cenobio et nos illud multis annis quieto 
iure possedimus et sicut dictum est modo religiosis dominabus vendidimus reci- 
pientes precii estimationem, ut sicut nos hactenus ita et ipse et ecclesia earum 
libere et quiete possideant. Ad huius facti testimonium et cautelam presentem 
litteram ipsis tradimus sigilli nostri munimine roboratam. 

Acta sunt autem hec anno gratie M°CC°LVI , indictione XTTT* 

Or. im St-A. mit Bruchstück des S. des Klosters Walsdorf. 

053.— 1256. 

Berwardus de Alta villa. 
Bodmann S. 307. 

054. — 1256. 

Fridericus scriptor thelonei in Erinfels. 
Bodmann S. 748, Note b. 

655. — Werner, Dompropst und Propst von S. Peter zu Mainz, ent- 
scheidet den Streit zwischen Gotfrid III. von Eppenstein 
und Walter von Vilbel wegen des Patronats der Kirche 
zu Crutzen zu Gunsten des ersteren. — 1257 Februar 13. 
Wernherus dei gratia maioris et sancti Petri ecclesiarum Magunt. prepositus. 
Inter G. de Eppinstein, canonicum Maguntinum, a G. seniore de Eppinstein patre 
suo ad ecclesiam in Crutzen nobis presentatum ex una parte et Wintherum de 
Brunisheim clericum a Walthero de Vilbyle ad eandem presentatum ex altera de 
ipsa ecclesia orta materia questionis super iure instituendi et presentandi ad 
eandem petente dicto G. ipsum Wintherum clericum quasi per obreptionem et 
ad presentationem non patroni institutum removeri et se presentatum ab eo, qui 
est in possessione iuris presentandi, institui ad eandem, lite contestata, testibus 
utrinque super partium intentionibus receptis et tandem publicatis eisdem invenimus 
probatum, quod presentator dicti G. pluries ad ipsum presentaverat et sie in 
possessione fuerat presentandi; sane dicto G. canonico Maguntino et G. de Eppin- 
stein suo presentatore devotionem et familiaritatem Wintheri de Brunisheim militis 
patris dicti Wintheri clerici attendentibus et ipso G. canonico Maguntino ad preces 
dicti Wintheri militis et voluntatem sui presentatoris liti cedente, dicto quoque 
Winthero de Brunisheim clerico omni iure, si quod ipsi acquisitum asserebat per 
institutionem faetam ad ecclesiam predietam ad presentationem Waltheri de Yilwyle 
supradicti, renunciante, revocantes institutionem faetam de ipso Winthero clerico 



Digitized by 



Google 



1257 Februar 13. — 1257 März 7. 395 

ad presentationem Waltheri de Vilbyle, pro cuius iure probatio plene facta non 
creditur, instituimus eundem Wintherum clericum ad ecclesiam predictam ad 
presentationem G. de Eppinstein tanquam patroni ecclesie et qui pluries presen- 
taverat ad ipsam, de Winthero clerico per G. de Eppinstein supradictum. 
Datum anno domini MCCLV1I, idus Februarii. 

Gedr. Joann., Spicil. 283. Auszug Joann. I, 625 b; Fischer, Isenb. Geschlechtsregister, 
U.-B. S. 6a Vergl. No. 645. 

656. — Endliche Beilegung des Streites zwischen dem Kloster 
S. Jacob zu Mainz wegen eines Weinbergs zu Oestrich und 
verschiedener Gefälle zu Dotzheim, Medenbach, Hesloch, 
Eloppenheim, Costolf, Auringen, Erbenheim, Bierstatt und 
Weilbach. — Mainz? 1257 März 7. 

Judices sancte Maguntine sedis. Cum abbas et conventus sancti Jacobi 
Maguntini ordinis sancti Benedicti per sententiam diffinitivam vineam in Osterich 
dictam sledorn, censuum duo talenta in Doetsheim, Medenbach, Heseloch, Clopheim, 
Godestolf, Uringin tria talenta, item in Erbenheim duo talenta et XY. cappones, 
in Birgestat unum talentum, in Wylebach X. uncias et totidem denarios, 
V. maldra siliginis, item quatuor, item duo maldra avene et dimidium rite et 
legittime a nobili viro Godfrido de Bigen ad se pertinere obtinuerunt coram nobis, 
licet quidem nobiüs, quod sententie parere noluit, diu fuerit excommunicatus cum 
uxore sua, filiis et familia et divina suspensa in suo territorio, postmodum tarnen 
per compositionem amicabilem multis tractatibus hinc inde habitis in hunc modum 
inter ipsos questio est huiusmodi diffinita, quod dictus nobilis G. de Bigen de 
hiis bonis absolvat conventui redditus quatuor librarum et nominatim vineam in 
Osterich cum suis attinentiis estimandam per homines fide dignos prestito iura- 
mento, quantum solvere possit preter labores et expensas. Item census in Wylebach 
et si in hiis defectus fuerit quatuor librarum, que conventui cedere debent singulis 
annis deductis laboribus et expensis, superaddet de Erbenheim vel Dotsheim, ut 
quatuor libre compleantur; residuum si quid fuerit, ipse nobilis et uxor sua, quam 
nunc habet, filii sui Hermannus, Johannes, Godefridus et filia sua Judda et puer 
nasciturus nunc in alvo cum censibus Medenbach, Heseloch, Clopheim, Godestolf, 
Uringin, Birgistad supradictis ad dies vite sue habebunt, ita quod apud unum 
maneant indivisi, deinde his mortuis ad abbatem, qui pro tempore fuerit, et ad 
conventum cum omni iure suo redibunt libere et absolute. Ad hec omnia facienda 
et consummanda infra festum penthecostes proxime instans 1 ), quia predictum 
nobilem secundum hanc formam, uxorem suam, filios et familiam ab excommuni- 
catione absolvimus et divina in locis suspensa relaxavimus, fide data in manus 
nostras iuramento prestito Philippo Marscalco de Frauwenstein, Wilhelmo de 
Winterouwen, Henrico de Scherstein datis fideiussoribus astrinxit Si autem 
negligens fuerit, abbas et conventus, que ipsis competebant ante compositionem 
huiusmodi, habebunt pristinam actionem et fideiussores nominati, quousque 



l ) Mai 27. 



Digitized by 



Google 



396 1257 Mai 13. - 1257 Mai 21 

compleatur, quod iam actum est, Maguntiam intrabunt more fideiussorio comesturi. 

Nichilominus etiam ipsum nobilem, uxorem suam, filios et familiam in excommuni- 

cationem, qua ligati fuerant, citatione, momtione, iuris ordine omisso penitus, quia 

hoc elegit spontaneus, retrudemus et excommunicationes et suspensiones diTinorum 

per omnia prout tunc reiterabimus et innovabimus relaxatas. Si vero usque ad 

festum predictum penthecostes conventui quatuor libras reddituum absolverit 

secundum formam prehabitam, fideiussores sui liberabuntur et conquiescent omnia 

super aliis usque ad mortem ipsius nobilis, uxoris et filiorum suorum, sicut supra- 

scriptum est, quia tunc demum ad conventum redibunt totaliter universa. Testes 

buius rei sunt: Hermannus frater camerarii, Ingebrandus, Ebirhardus de Echzil, 

Rudolfus filius Rudolfi quondam walpodonis milites in Maguncia, Nicolaus, 

Ruggerus frater suus, Egeno, Gebehardus, Wilhelmus milites de Scharpenstein, 

Wilhelmus de Winterowa, Cuno dictus Glimo, Henricus de Schirstein, Embricho 

filius Embrichonis de Gitzen et alii quam plures. Ut hec rata et firma per- 

maneant, nostro, ipsius abbatis et conventus, nobilis viri comitis de Nassauw et 

sepedicti nobilis G. de Bigen sigillis presentem paginam fecimus communiii. 

Actum anno domini M°.CC°.LV11 ., nonas Martii. 

Abschr. Bodmann's in dessen handschriftlichem Diplom, mon. 8. Jaoobi; Miltenberg. 
Vergl. No. 573. 

657. — Philippus de Valckenstein verbietet dem Schultheissen und 
den Burgmännern zu Kuben (Caub), von dem Kloster Eber- 
bach Zoll zu erheben. — Eberbach 1257 Mai 13. 
Datum Eberbach, anno domini M .CC°.LYll ., III. idus Maii. 

Or. im 8t.-A. mit dem im Ganzen wohlerhaltenen Reitersiegel des Ausstellers, Ton der 

beschädigten Umschrift erhalten f m Fil . . . . de Bolan . . . 

Abschr. Ocul. mem. II, 10. 
Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 90. 

658. — König Richard belehnt Philipp von Falkenstein und dessen 
Erben mit dem Reichskämmereramt und allen Lehen, welche 
dessen Schwiegervater Ulrich von Minzenberg der alte und 
nach diesem Ulrich der junge vom Reiche zu Lehen 
trugen. — Aachen 1257 Mai 22. 

Abschr. in den Falkensteiner Copiaren, Uebersetzung in den Bruchstüoken des deutschen 
Falkensteiner Copiars. 

Gedr. Grüsner, Beitr. III, 188; Hansseimann, Landeshoheit I, 416, 417; Oetter, SammL 
vergeh. Nachrichten I, 427. 

Vergl. Böhmer-Ficker, Regg. No. 5901. Scriba II, 486; Sauer, über ein Falkensteiner Copiar 
in deutscher Sprache, Neues Archiv X, 183. 

659. — König Richard verleiht dem Kloster Eberbach Zollfreiheit 

auf dem Rheine, besonders zu Boppard. — Cöln 1257 Mai 24. 

Datum Colonie, XXIHL die Maii, indictione XV., anno domini M°.CC°.LVII ., 

regni nostri anno primo. 

Or. im St.-A. Das jetzt fehlende S. hing an grünen und rothen Seidensohnüren. 
Absohr. Ocul. mem. II, 11. Gedr. Rössel, Eb. U.-B. II, 90. Böhmer-Ficker No. 5908. 



Digitized by 



Google 



1257 Juni 5. — 1267 Juni 6. 897 

660. — Papst Alexander IV. beauftragt den Thesaurar des Stifts 
S. Florin zu Coblenz mit der Entscheidung des Streites der 
Augustinerinnen zu Winkel mit dem Erzbischofe von Mainz 
und dessen Beamten wegen der Besitzungen des Klosters. 
— Viterbo 1257 Juni 5. 

Alexander episcopus servus servorum dei. Dilecto filio . . thesaurario ecclesie 
sancti Florini in Confluentia Trevirensis diocesis salutem et apostolicam benedic- 
tionem. Dilecte in Christo filie . . magistra et conventus monialium sancti Egidii 
de Winkele ordinis sancti Augustini nobis conquerendo monstrarunt, quod vene- 
rabilis frater noster . . arcbiepiscopus Maguntinus ac eius officialis Giselbertus de 
Rodensheim miles et quidam alii Maguntinensis, Treverensis et Coloniensis civitatum 
et diocesium super decimis, terris, redditibus, possessionibus et rebus aliis iniuri- 
antur eisdem 1 ). Ideoque discretioni tue per apostolica scripta mandamus, quatinus 
partibus convocatis audias causam et appellatione remota debito fine decidas 
faciens, quod decreveris, auctoritate nostra firmiter observari. Testes autem qui 
fuerint nominati, si se gratia, odio vel timore subtraxerint, per censuram eccle- 
siasticam appellatione cessante compellas veritati testimonium perhibere. 

Datum Viterbii, non. Junii, pontificatus nostri anno tercio. 

Or. mit Bulle des Papstes an einer Hanfschnur im St.-A. Auf der Vorderseite in der 
oberen Ecke links ein nioht zu deutendes Zeichen, auf dem Bug links Jones Rom ? 

661. — Gotfrid von Bigen, Advocat der Güter des Klosters Alt- 
münster zu Igstatt, bekundet, dass nach Eingeständniss 
seines Schwagers Peter von Dem und dem Rechtsspruch 
der dortigen Schöffen dessen Gutspächter daselbst zur 
Zahlung einer dem Kloster zustehenden Gülte verpflichtet 
ist — Igstatt 1257 Juni 6. 

Nos Godefridus de Bigen advocatus tocius predii pertinentis in curiam domine 
abbatisse veteris monasterii in Maguntia Cysterciensis ordinis sitam in villa Yge- 
stat. Notum facimus universis presens scriptum visuris, quod sororius noster 
Petrus de Derne pro se et cunctis suis coheredibus coram nobis in figura iudicii 
libenter elegit et scabinorum ville ipsius dictante sentencia cum assensu ceterorum 
rusticorum presencium confirmavit, quod colonus bonorum suorum in villa pre- 
dicta f quicunque pro tempore fuerit, ad solucionem census, qui predicte domine 
abbatisse de bonis ipsis debetur, scilicet XTTTT. unciarum Maguntine monete con- 
suetis temporibus solvendarum, in perpetuum teneatur cum ceteris iuribus et 
emendis si que forte ex negligencia occurrerint quoquo modo et ad hoc Cun- 
radus nunc colonus bonorum eorundem in nostra presencia se astringsit. Ut 
autem hec firma permaneant in futurum, testium subscripcione nostro et prefati 
sororii nostri Petri ac cognati nostri Gerhardi fratruelis ipsius sigillis hoc scriptum 



*) Die Klagen des Klosters waren wohl durch die Ausführung der gegen dasselbe geriohteten 
Verordnung des Erzbisehofs Christian IL veranlasst; vergl. die Urk. No. 606, 607. 



Digitized by 



Google 



1257 Juni 6. — 1257 Juni 15. 

fecimus communiri. Testes vero sunt : Sifridus provisor veteris monasterii, Philippus 
de Wravensten, Eberhardus de Ecchezila, Bodda de Sunnenberhc milites, Gode- 
fridus scultetus eiusdem ville, Godefridus dictus Eppenstein, Cunradus Magerhasa, 
Goszo, Cunradus Gempelere, Heydolf et Amoldus zu Eyche scabini cum aliis 
quam pluribus qui presentes fuerunt. 

Acta sunt anno domini M .C°C°.LVI1., crastino beati Bonifacii, in villa 
Ygestat. 

Or. in Miltenberg. An Hanfschnüren hängen die S. 1) des Gotfrid von Bigen, 2) des 
Peter von Derne, 3) des Philipp von Frauenstein, sftmmtlich dreieckig, in braunem W. und 
beschädigt. 

662. — Das Capitel des Stifts 8. Victor zu Mainz setzt die Ein- 
künfte des Pfarrverwesers zu Oestrich fest. — Mainz 1257 
Juni 15. 

Godefridus decanus totumque capitulum ecclesie sancti Yictoris MaguntinL 
Notum facimus universis et tenore presencium publice protestamur, quod cum 
dominus noster magister Ludevvicus, ecclesie nostre prepositus, scolasticus maioris 
ecclesie Maguntine, tenuitate prebendarum ecclesie nostre pie pensata nobis et 
omnibus nostris successoribus ecclesiam in Osterich, in qua ipse racione prepositure 
nostre ius obtinet patronatus, cum universis suis reditibus et pertinenciis deducta 
dumtaxat prebenda vicarii accedente voluntario et expresso consensu venerabilis 
patris et domini nostri G. archiepiscopi et capituli Maguntini ac . . prepositi 
ecclesie sancti Mauricii Maguntie loci archidyaconi et capituli eiusdem ecclesie in 
augmentum prebendarum nostrarum liberaliter et benigne contulerit pro suorum 
remedio peccatorum, nos prebendam sacerdotis perpetui vicarii celebrantis in 
predicta ecclesia de consilio .ipsius domini nostri prepositi et B. decani sancti 
Petri Maguntie, quem ad hoc dominus noster archiepiscopus specialiter destinavit, 
ordinavimus in hunc modum. Dictus perpetuus vicarius, quem dominus noster 
prepositus quicunque pro tempore fuerit racione prepositure ecclesie nostre 
instituet, singulis annis habebit triginta maltra siliginis, que nos assignabimus 
eidem in messibus, et septem carratas hunici vini de torculari nostro ibidem 
annuatim in vasa sua recipiet in auctumpno. Habebit preterea dotem ipsius 
ecclesie et decimam animalium et olerum et oblaciones, quas dominus ei dabit 
Remedia quoque quecumque sunt in eadem ecclesia et si qua illuc imposterum ex 
pietate decedencium collata fuerint, usibus suis cedent. Curiam etiam nostram 
ibidem nomine nostro inhabitabit et edificia ruinosa ac stillicidia et alia preter 
nostra torcularia reparabit, que necessario fuerint reparanda. Nova quoque 
edificia ad comodum suum privatum suis expensis ibi ponet et construet, si hoc 
velit, ita tarnen, quod in antiquis nostris edificiis ad utilitatem et comodum nostram 
ibi positis non ledamur. In auctumpno etiam de omnibus locis curie ad vinde- 
miandum vinum nostrum necessariis voluntarie cedet nobis et omnia nostra et ecclesie 
nostre negocia sicut filius ecclesie promovebit fideliter tamquam sua. Si vero 
dictus vicarius prebenda sua recepta forte decesserit, de bonis suis mobilibus 
solvetur prebenda, que pro rata temporiß competit vicario substituto, ne propter 



Digitized by 



Google 



1257 Juni 15. - 1257 Juni 22. 399 

defectum probende prefata ecclesia debitis obsequiis defraudetur et si quid 
remanserit, in utilitatem ipsins defuncti plenissime convertetur. In perpetuam 
huius rei memoriam presentes litteras dicti prepositi et ecclesie nostre sigUlis 
fecimus communiri. 

Datum Maguntie, anno domini M°.CC°.L.viL, in die beati Viti. 

Zwei Originalausfertigungen im St.-A.; a) mit den bruchstückweise erhaltenen, an roth- 
seidenen Schnüren hängenden S. des Propstes Ludwig und Capitels von S. Victor; an b) sind 
beide S. verloren. 

Gedr. Bodmann 8. 819. 



663. — Der Domscholaster Ludwig zu Mainz gründet unter Ueber- 
weisung von Gütern zu Asmannshausen und Rüdesheim 
eine Yicarie im Dome und stiftet daselbst seine und seiner 
Angehörigen, darunter des Abts Bimund von Eberbach, 
Memorien 1 ). — 1257 Juni 22. 

Universis litteras has visuris Ludovicus scolasticus Maguntie salutem et 
orationes in domino. Quia interdum sanis subito subrepente mortis articulo et 
infirmis vel nimio morbi dolore vel metu penarum Gehenne habentibus rationis 
iudicium perturbatum sepe vidi, subreptam testandi liberam facultatem et ideo 
eciam, quia longe graciora sunt domino, que ei a sanis, quam que a morientibus 
offeruntur, unum saltim de mei testamenti articulis sanus adhuc corpore et 
racionis compos decrevi effectui mancipare. Cupiens igitur de temporalibus bonis, 
que dominus michi dedit, ei perpetuum obsequium instaurare, totalem medietatem 
illam bonorum in Hasemanneshusen et Rudensheim, que cum meo capitulo 
Maguntino pariter comparavi, do et confero a ) in dotem Uli altari, quod contra 
sepulcrum beati Bardonis in honore sancti Yictoris, sancti Georgn martirum ac 
Udelrici confessoris de novo in nostra ecclesia extitit consecratum, ad opus per- 
petue yicarie sie, quod dominus Engelbertus sacerdos, cui iam ipsam contuli 
vicariam, et quilibet ei succedens tantummodo medietatem medietatis mee et ego 
aliam, quoad vixero, sed post obitum meum medietatem totaliter reeipiat uni- 
versam. De consensu autem tocius capituli Maguntini collationem eiusdem yicarie 
confero scolasterie, ita quod collationem eiusdem yicarie michi b ) reservo in 
quoeunque statu fiiero temporibus vite mee. Post mortem autem meam pro 
tempore scolasticus libere donet illam, sed tantummodo sacerdotL Committo autem 
omnibus scolasticis successoribus meis in animas eorum, quod personas honestas 
et deum timentes presentent ad vicariam eandem, sicut deo et michi de hoc 
yelint reddere rationem. Vicarius idem presencias chori reeipiet sicut alii idemque 
choro obsequio ) et decano obedientia per omnia sicut ceteri sit astrictus. Ipse 



») conferens (Juden. 

b ) quod eandem michi (Juden. 

o) Fehlt bei Guden. 

*) Vergl. die folgende Urk. von 1267 November 15. 



Digitized by 



Google 



400 1257 Juni 22. 

vicarius qualibet die summo*) mane dicet missam ad altare prescriptum, nisi 
forte, quando septimanam misse agit in choro aliquibus diebus, ex devotione 
duxerit abstinendum. Idem bis in ebdomada missam pro defunctis dicet pro me, 
patre meo et matre, fratribus ac parentibus meis. Omni die, quo plures dicuntur 
collecte, dicet specialiter illam collectam „Deus, cui soli competit, medicinam 
prestare post mortem, quesumus, ut animam famuli tui benefactoris nostri etc.* 
et die qualibet mei in canone mencionem faciet nominatim. Quinque anniversaria 
aget annuatim preter meum, patris mei Rymundi Silvestri pape, matris mee 
Mazzeche in crastino Katerine, Rymundi abbatis Amandi *), Rymundi fratris Eupli 
martiris, quod est pridie ante assumpcionem beate virginis 8 ), quintum domini mei 
Sy. archiepiscopi, quod est YÜ. idus Marcii. Die sabati de beata virgine cantabit, 
diebus aliis missas variet, prout sue devocioni placuerit. In vita mea semel cantet 
missam in septimana pro patre et matre, fratre et parentibus meis et semel 
unam pro me vivo aut pro peccatis aut pro salute vivorum. Et quum dicuntur 
plures collecte, cottidie dicat illam collectam „Pretende, domini, famulo et bene- 
factori nostro dexteram celestis auxilii tf . Idem vicarius post mortem meam 
singulis illis b ) sacerdotibus, qui celebrant ad sanctum Godehardum, sanctum 
Petrum, sanctum Kylianum, sanctum Nycholaum, sanctum Stepbanum det in 
anniversario meo singulis VI. denarios preter presentiam in choro, que erit dante 
domino copiosa. Et iidem sacerdotes preter communem missam singuli in suis 
altaribus dicent missam in meo anniversario pro defunctis, singuli etiam in sero 
post vigilias communes vel ante et in crastino post missas suas sepulcrum meum 
visitabunt cum psalmo, aspersorio et collectis. Idem vicarius semper in anniver- 
sario det VI. denarios campanario ecclesie pro pulsando et ponendis herbis super 
sepulcrum, ut ex hoc prescriptorum oculis sacerdotum et chori anniversarii mei 
memoria et sepulcri noticia ingeratur. Quod si alibi quam in Maguntina eccleaia 
me contigerit sepeliri, premissos nichilominus denarios sacerdotibus et suos cam- 
panario volo darf. 

Actum anno domini M .CC°.LVÜ ., X°. kal. Julii c ). 

Or. in München. Die S. des Domcapitels und des Ausstellers hftngen an Pergamentstreifen. 
Absohr. im Lib. reg. eccl. Mog. No. 1. 

Nach anderer stellenweise abweichender Abschrift gedr. Guden. II, 774, vergL Sylloge 
praef. pag. 37. 

Scriba m, No. 1622 mit Mftrz 23 nach Guden. 



*) de summo Guden. 

b ) Fehlt bei Guden. 

°) Junii Guden. 

1 ) Es ist ein wohl nur zufälliges Versehen von Baer, Gesch. von Eberbach I, 622, wenn 
er Amandi für den Namen des zweiten Bruders des Stifters hielt; auf Amandus fiel der Todes- 
tag des Abts Rimund, 1247 October 26, den er selbst spater (a. a. 0. n, 74) aus dem Eberbacher 
Necrolog richtig ermittelt hat. 

*) pridie ante assumpt. = August 14, Euplius nach dem gewöhnlichen Calender August 12. 
Da ein Vergehen nicht vorliegen kann, wird anzunehmen sein, dass Euplius in dem Mainzer 
Calender auf August 14 angesetzt war. 



Digitized by 



Google 



VERZEICHNIS 

DBB 

ABGEBILDETEN SIEGEL. 



Tafel I. 

No. 1. Electensiegel des Erzb. Conrad I. von Mainz 1162, zu No. 246. 

» 2. Siegel des Klosters Johannisberg 1144, zn No. 208. 
» 3. » » » Tiefenthal 1227, zu No. 419. 
»4. » » Abts Härtung von Bleidenstatt 1255. 
»5. » » Convents von Bleidenstatt 1255. 
»6. » > Klosters Thron 1261. 
»7. » » Klosters Gottesthal 1263. 
»8. » » Klosters Betters 1293. 
»9. > der Stadt Lorch 1277. 

Tafel IL 

No. 1. Siegel des Gerhard von Eppenstein c. 1223, zu No. 397. 

»2. » > Gotfrid HI. von Eppenstein 1231, zu No. 437. 

»3. » > Gotfrid HL von Eppenstein 1270. 

»4. » » Gotfrid IV. von Eppenstein 1270. 

»5. » » Mechtild von Eppenstein 1277. 

» 6. » » Werner von Bolanden 1258. 

> 7. » » Philipp von Bolanden 1258. 

»8. » » Philipp IL von Minzenberg 1275. 

»9. > » Werner I. von Minzenberg 1275. 

» 10. » der Gisela von Minzenberg 1275. 

»11. » » Mechtild von Minzenberg 1278. 



Codex dipl. Nms. 1, i 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



Tafel 1. 



.Dipl N*ss. H. LuhAnst.vGcbrPetmecky.WiesbadeT». Digitized iJfiIiusNieQiiermWieT>b^'> 



Digitized by 



Google 



Tafel U. 



Godöxdiüi.Nass. 1.1. 



Lith.Är.st w.G ebrPetmecl'.y.Wiesbaden 



Digitized by ' 



rinWiesbarien 



Digitized by 



Google 



Zur Notiz für den Buchbinder! 

Die diesem ersten Halbbande beigelegten Berichtigungen und Zusätze werden am Schlüsse 
vom zweiten Halbbande des ersten Bandes im Texte wiederholt. Auch folgt das Register zu 
den beiden Halbbänden alsdann. 

Die Verlagshandlung. 



BEKICHTIGÜNGEN UND ZUSÄTZE. 



Zu S. 81, No.«72, Zeile 32: 

Statt Walahi oomitis ist nach der Abschrift von Schott Walachi c. herzustellen, wie 
auch Will nach Eindlinger. 

Zu S. 82, No. 74: 

Das Original im Stadtarchive zu Frankfurt ist nunmehr abgebildet bei v. Sybel und 
Sickel, Kaiser-Urkunden in Abbildungen, Lieferung VII, Tafel 16. 

Zu S. 41, No. 86: 

Die Urk. ist ferner im Auszuge gedr. bei Steiner, Gesch. der Abtei Seligenstadt S. 387. 

Zu S. 52, 58; No. 107, 108, 109: 

Ueber die Urkunden des E. Heinrich II. für das El. S. Michael zu Bamberg ist zu vergl. 
die Untersuchung von Rieger, die Urk. E. Heinrich II. für das El. S. Michelsberg bei Bamberg, 
in den Mittheilungen des Instituts für Oesterreichische Geschichtsforschung I, 47 ff. 

Zu S. 57, No. 118: 

Die Aufnahme dieser Urkunde ist keineswegs in der Absicht geschehen, um deren von 
Bodmann aufgestellte und längst bestrittene Interpretation bestimmt aufrecht zu erhalten, sondern 
zunächst zu dem Zwecke, dieselbe wicht fehlen zu lassen. Bodmann erklärte den comitatus 
Nederne für das Centgericht der 15 sogenannten Überhöhischen Dörfer des Rheingaus und 
betrachtete als dessen Sitz den Erlenhof oder Nehrenhof bei Eemel, vergl. dessen Rheing. Alterth. 
S. 41, 448, 571, 584, 588, 597, 598, 602, 604, 606, 607, 688, 696, 698, 819. Seiner Meinung folgte 
Vogel S. 611. Dementgegen behauptete Landau in den Periodischen Blättern der Gesohiohts- 
vereine Kassel etc. 1858, No. 7, S. 175, „Nederne ist nicht Nehren, sondern das Hessisch- 
Thüringische Netra tt , eine Ansicht, welche längere Zeit unbeachtet blieb, bis sie den Gegenstand 
der Verhandlungen der Sitzung der dritten Seotion der Generalversammlung der Alterthums- 
vereine vom 26. September 1876 bildete. Die bezügliche Verhandlung mag nach dem Protokoll 
(Correspondenzblatt 1876, S. 82) wörtlich folgen: Frhr. Schenk geht nunmehr zum Rheingau 
über. Es sei noch in neuester Zeit die Behauptung von einer zweiten Grafschaft im Nieder- 
rheingau, der zu Nederne, wiederholt worden, trotzdem davon keine Rede sein könne. Es habe 
nur eine Grafschaft, die von Mainz lehnrührige der Rheingrafen mit der Malstätte auf der 
Lutzelau gegeben. 

Der comitatus Nederne in pago Reinicgowe beziehe sich bekanntlich auf Netra im Ring- 
gau (Thüringen). Ein Ort Nehren habe seines Wissens nie im Rheingau existirt, Bodmann 
basire allein auf die auch in der Ortographie überaus verrufene alte Homann'sche Karte, die 
an der Stelle des Erlenhofes fälschlich Nehren habe. Zu Bärstatt über der Höhe sei lediglich 
ein Centgericht gewesen. 

Grimm theilt demgegenüber mit, dass der frühere Name des Erlenhofes bei Eemel, 
Nehenerhof, noch jetzt im Volke lebe, will sich aber durch die Existenz dieses Namens nicht 
bestimmen lassen, die schon von Landau aufgestellte Schenk'sche Behauptung für irrig zu 
Codex dipl. Nasa. 1,1. f 



Digitized by 



Google 



2 Berichtigungen und Zusätze. 

erklären- Redner geht dann auf den Grund der besonderen Stellung der Überhöhischen Ort- 
schaften im Rheingau ein. Er findet denselben im Wesentlichen darin, dass die sehr alten, dem 
Ursprünge nach wohl keltischen Ansiedelungen bei Kernel (zuerst Kamel) erst später dem Rhein- 
gau als ein fremder Bestandteil zugefügt wurden. ' 

Die Lutzelau sei übrigens nur Stätte der Volksversammlung (generale concihum) des 
Rheingaus gewesen, eine Gerichtsstätte sei dort nicht nachzuweisen. Er möchte die Gerichts- 
stätte bei EltviUe vermuthen. 

Schenk beharrt unter Berufung auf das von Bodmann Beigebrachte dabei, dass die 
Lutzelau alleinige Grafengeriohtsstätte gewesen sei und oonstatirt, dass er keine urkundliche 
Erwähnung des sogenannten Nehenerhofes kenne. Der Homannisoh-Bodmann'sche Irrthum werde 
sich seitdem erst in der Umgegend verbreitet haben, möchte seine Ansicht über die Bodmann'sohe 
Erklärung von Nederne, so lange nicht der Nehenerhof nachgewiesen, aufrecht erhalten.* 

Böttget, Dioezesangrenzen IV, S. 393 stellt hauptsächlich auf Grund dieser Urkunde den 
pagufl Nedere vel Renicgowe als Untergau der Thüringischen Westgewe auf. 

Die scharfe Kritik, welcher Schenk in den vorstehenden Ausführungen Bodmann's Ansicht 
unterzogen hat, ist in allen Punkten begründet. Bodmann hat für den oomitatus Nederne keinen 
anderen Beweis gehabt, wie diese Urkunde von 1025; aus späterer Zeit ist über eine Malstätte 
bei dem Erlenhofe keine Nachricht beizubringen. Yogel's Angabe S. 611, dass noch im 
17. Jahrhundert das Halsgerioht über die 15 Überhöhischen Dorfer bei Kernel gehalten sei, ist 
urkundlich nicht zu erweisen, wenigstens habe ich keinen Beleg hierfür gefunden, und ebenso- 
wenig in Yogel's Concepten und Collectaneen den Nachweis für seine Behauptung. Dass Bod- 
mann seine Erklärung Nederne = Hof Kehren der Homann'schen und Bunau'Bohen Karte entlehnt 
hat, wie Schenk richtig hervorhebt, gesteht er selbst S. 605 ein 1 ). Die weitere Meinung Schenk's, 
dass Homann den Namen Nehrenhof statt Erlenhof aus der Luft gegriffen und dass durch seine 
Karte, sodann durch Bodmann dieser Name in das Volk gekommen, mithin etwa erst seit 1716 
entstanden sei; hat schon von vornherein wenig Ueberzeugendes. Weiterhin aber kann, und dies 
ist, wie auch Schenk zugibt, für eine weitere Erörterung der Frage von Wiohiigkeit, der Nach- 
weis erbracht werden, dass der Erlenhof wirklich den Namen Hof Nehren führte. Der Hof war 
wohl ursprünglich Besitz des Geschlechts von den Erlin, urkundlich treffen wir den Hof unter 
der Bezeichnung hoiff zu den Erlin dann im Lehnsbesitze der Breder von Höllenstein. 1420 
November 18 verschreiben Friedrich und Conrad Breder von Hohenstein ihrem alteren Bruder 
Henne eine Gülte aus dem Hofe zu den Erlin. 1425 Juli 24 sind Henne, Friedrich und Conrad 
Breder von Hohenstein in Gemeinschaft mit Richwin von den Erlin mit armen Leuten zu Kernel 
belehnt, 1444 März 28 vorschreibt Henne Br. v. H. seiner zukünftigen Frau Else von Zeyskam 
ihr Witthum auf dem hoiff zu den Erlen, 1506 August 26 wird Philipp Br. v. H. mit den Lehen 
des Conrad von der Erlen belehnt*). Demnaoh findet sich in den Lehnbriefen für den Hof stets 
die Bezeichnung hof zu den Erlen. Der Name Nehrenhof, nicht aber Erlenhof; findet sieh 
hingegen konsequent in den Heberegistern des Amts Hohenstein. In dem ältesten uns erhaltenen 
vom Jahre 1496 wird der Hof überhaupt nicht aufgeführt; in dem nächstfolgenden erhaltenen 
Register, dem des Jahres 1582, findet sioh in dem Register des Pflughafers im Kirchspiel Kamel 
die Position: „i simmern der hoff Nehm". Genau dieselben Positionen finden sioh alsdann in 
den Einnahmerechnungen des Amts von den Jahren 1583 und 1584, der andere Name des Hofes, 
Erlenhof; findet sioh in diesen Rechnungen nicht. Weitere Rechnungen liegen leider nicht vor, 
dieselben sind, wie vorstehende Anführungen zeigen, sehr lückenhaft erhalten, anderenfalls würden 
die Nachweise der Existenz des Namens Nehren sich zweifellos erheblich um ältere vermehren 
lassen. Doch vorstehende Nachweise genügen, da die Annahme, dass der Name Nehren in den 
Heberegistern nioht älteren Quellen und Vorlagen entnommen, sondern etwa erst 1582 entstanden 
sei, bei unbefangener Prüfung doch wohl ausgeschlossen ist. Gerade die Heberegister überliefern 
alte Hofes- und Flurnamen am treuesten. Die wenigen Nachrichten, welohe wir aus späterer 
Zeit über den Hof haben, weisen gleichfalls dessen Namen Nehrenhof nach. So heisst es 



') Auf welohe Karte Bodmann sich bezieht, habe ich nioht ermitteln können, da die Aus- 
gaben der Homann'schen Karten, welohe ioh einsehen konnte, den Hof nioht haben, mit Ausnahme 
der von den Homann'sohen Erben 1745 herausgegebenen Karte der Niedergrafsah. Katzeneln- 
bogen, welche die Bezeichnung Erlerhof hat. Dieser folgt die Karte bei "Wenok. 

■) Die bezüglichen Urkunden beruhen im Staats -Archive. Tergl. auch ArnoldH, Misoell. 

S. 25a 



Digitized by 



Google 



Berichtigungen und Zusätze. 3 

in einer nur bruchstückweise erhaltenen, etwa der Mitte des 17. Jahrhunderts angehörigen 
Beschreibung des Amts Hohenstein „Der Hof Erlen oder Kehren, den von Steprod gehörig". Die 
Erben von Steprod verkaufen 1687 März 9 den ihnen gehörigen freiadliohen Hof Erlen oder 
Nehren an den Pfarrer Delph zu Kernel, dessen Erben denselben 1723 December 14 weiter ver- 
ftusserten. 

Durch diese Angaben ist die Existenz des Namens Hof Kehren, welche von Schenk so 
entschieden in Abrede stellt, urkundlich hinlSnglioh erwiesen. 

Es ist schon bemerkt, dass die Aufnahme der Urkunde? sowie die vorstehende Darlegung 
nicht den Zweck haben, Bodmann's Meinung^ über den comitatus Nederne doch als die richtige 
hinzustellen; von der Aufnahme der Urkunde konnte jedoch nicht wohl abgesehen werden, zumal 
die anderweitigen Ausfahrungen des vorhin mitgetheilten Sitzungsprotokolls immerhin für die 
Möglichkeit, dass bei dem Hofe Kehren ursprünglich eine Malstfttte der Überhöhischen Dörfer 
bestanden habe, einigen Raum lassen. — Für die Eenntniss der Rechtsverhältnisse der Über- 
höhischen Dörfer sind wir leider fast nur auf Quellen späterer Zeit angewiesen. 

Zu S. 78, No. 187: 

Die Tradition ist nach Abschrift Kindlinger's gedruckt von Roth, Oorrespondenzblatt 
1882, 8. 34. 

Zu S. 84, No. 145: 

Die Tradition ist nach einer Abschr. Kindlinger's gedr. von Roth, Oorrespondenzblatt 1882, 
S. 34, un4 IT, Nachtrage S. 164. 

Zu S. 142, No. 205: 

Z. 8 lies namque statt itaque; Z. 9 eas statt eos; Z. 37 statt des irrthümlich stehen 
gebliebenen (Symb.) R. und Mon.; Z. 38 ist vor Lucius Ego hinzuzufügen. — S. 143 statt Dominica 
Domnica. — Gedr. Pflugk-Harttung, Acta Pontif. U, No. 381. 

Zu S. 200, No« 271a: 
WeJuenburg 1179 Februar 18. 

K. Friedrich L erneuert auf Bitte derFürsten und Edlen Rheinfrankens 
den alten von seinem Vorgänger Kaiser Karl gesetzten Landfrieden auf 
zwei Jahre von kommenden Ostern ab unter Angabe seiner Bestimmungen 

und der Grenzen, innerhalb welcher er gelten soll — Heo pacis statuta 

in his finibus observanda indbrimus et extendenda: usque ad pontem Lutheriohewilre ubi 
finitur episcopatus Spirensis et potestas iurisdictionis langravii in terra Spirohowe, et desoendet 
ultra Musellam usque in terram Meineveit et ubi duo episcopatus iunguntur Coloniensis ei 
Trevirensis, hino usque ad Saram fluvium et ultra Renum ubi finitur comitatus comitis Bertoldi 
de Oreigowe et comitis Heinrici de Grezengen et desoensu per totam montanam stratam que 
berstrate nominatur, inde usque eichenbuhel ubi incipit episcopatus Wiroenburgensis, inde usque 
ad pontem Fuldensem ubi finitur comitia comitis Berdoldi de Noringes, et per totam terram 
Wethereibe, inde per altitudine in comitatum comitis Heinrici de Dietse et per provinciam 
comitis R&berti de Nassowe usque ubi finitur arohiepisoopatus Coloniensis et Treverensis et per 
totam terram Einriche et per totam Ringowiam. — — — — — — — — — — — 

Acta sunt heo in Wizenburc, anno domini M . C . LXXVIHL, indictione Xu. 

Aus Abschrift Oehlers aus der Hs. Harl. 2800, Vol. 2, im brittischen Museum gedr. 
Böhmer, A. Imp. No. 138; vergl. Stumpf No. 4274; Hennes, Grafen von Nassau S. 76. 

Zu S. 218, No. 298t 

Statt Sirubach ist wirklich Firubach zu lesen. Vergl. No. 380. 

Zu 8. 242, No. 840: 

Ist nach der von Schott entlehnten Abschrift bei Kindlinger 137, foL 65 gedr. Roth II, 9. 



Digitized by 



Google 



4 Berichtigungen und Zusätze. 

Zu S. 244, No.S48: 

Nach dem Druck dieser, aus Lacomblet II, 61 übernommenen Urkunde kamen mir 
Zweifel darüber, ob das hier genannte Rudensheym wirklich Rüdesheim im Rheingau sei. Herr 
Geheime Archivrath Dr. Harless, dem ich auch für anderweitige Unterstützung zu Danke 
verpflichtet bin, hatte die Güte, auf meine dieserhalb an ihn gerichtete Anfrage mir mitzu- 
theilen, dass unter dieser curtis in Rudensheym wohl nicht ein Hof der Kölnischen Kirche zu 
Rüdesheim am Rhein, sondern vielmehr ein Hof dicht bei Euskirchen zu verstehen ist, dessen 
Oertlichkeit noch um 1470 Rudesheym, Roedesheym, Rodesheym lautet. Demnach ist die Urk. 
als nicht hierhin gehörig zu streichen. 

Zu S. 257, No. 362: 

Die von Philippi, Geschichte der Reichskanzlei unter den letzten Staufern, S. 76 aus- 
gesprochene Vermuthung, dass im Datum N&renberc und tertio non. nachgetragen seien, vermag 
ich nicht für begründet zu halten. x 

Zu S. 267, No. 378: 

Die angeführte Gegenurkunde des Abts Hugo von Schlüchtern folgt hier: 

Hugo dei gratia Solitariensis abbas totusque eiusdem loci conventus omnibus hos apices 
inBpeoturis salutem in domino. Super rebus et gestis hominum sepe cura oonficitur, quia per 
cartas multa dubietas amputatur. Eapropter noverint universi, quod inter nos et Eberwinum 
de Cranspere, burgravium regie civitatis in Friedeberg, Eberwino villico de Wirene mediante 
super concambio ville in Wiszenbach amicabilis est compositio celebrata, ita quod nos cum 
universis ministerialibus loci Solitariensis ville in Wiszenbach et suis attinentiis nostra bona 
voluntate et sine contradictione perpetualiter abdicavimus, bona tantummodo in Erlebach nostro 
usui excipientes. Scituri etiam, quod memoratus E. pro concambio ville pretaxate et suis atti- 
nentibus tanta de proprietate sua in reditibus ecclesie Solitariensi assignavit in perpetuum possi- 
denda, videlicet in Buches ad quatuor talenta, in Decelnheim tria talenta et dimidium, in Berkeim 
XXII. solidos et presertim pro XVI. solidis et quatuor denariis, quos ecclesie nostre in reditibus 
demonstrare debuerat, paratam pecuniam nobis ad manus contulit. Ne vero factum istud 
captiositate cuiuspiam deperire valeat in futurum, litterarum et sigilli nostri testimonio 
communivimus. 

Acta ab inoarnatione domini M.CC.XXI. Testes: Fulcgerus plebanus in Raintindes,'Wigandus 
dyaconus, Henricus miles de Selbott, Ludevicus miles de Sintere, Harpertus et Conradus cives 
de Geylnhusen. 

Abschriften in dem Königsteiner Copiar I zu Ortenberg und dem Falkensteiner Copiar zu 
Würzburg. 

Zu S. 282, No. 410: 

In der Note ist als fraglich hingestellt, ob Sossenheim A. Höchst gemeint sei Es ist 
jedooh wohl Zotzenheim, Rheinhessen, gemeint und die Urk. zu streichen. 

Zu S. 283, No. 414: 

Die Angabe von Roth, IV, Nachträge, S. 69, zu I 205 No. 5, dass das Original dieser 
Bulle im St.-A. beruhe, ist irrig. Es ist nur die von mir bezeichnete Abschrift vorhanden. 

# 

Zu S. 290, No. 427: 

Roth IV, 62 in dem Verzeichnisse der Berichtigungen zu I, berichtigt das Regest I, S. 55, 
No. 230; doch sind Einzelnheiten dieser Berichtigung nicht zutreffend; es ist z. B. VI. idus 
Marcii (nioht Marcus!) = M&rz 10 und nicht = März 12, ferner ist die Bulle nicht an den 
Erzbischof Heinrich von Mainz, sondern von Cöln gerichtet, wie dieses u. a. der Druck bei Rössel 
hinlänglich ergibt. ' 



Digitized by 



Google 



Berichtigungen und Zusätze. 5 

Zu S. 805, No. 458: 

In dieser Urk. wird zum ersten Male das Gerichts- und Gemeindehaus, die domus placiti, 
zu Lorch erwähnt. Hierdurch ist die nachfolgende Untersuchung über diesos Gerichtshaus, über 
den älteren Gemeinder ath zu Lorch und die nach meiner Meinung aus diesem hervor- 
gegangene Schuljunkersohaft daselbst veranlasst, die umsoweniger umgangen werden durfte, 
als noch neuerdings über diese Schuljunkerschaft Ansichten zu Tage getreten sind, die sich als 
nicht stichhaltig erweisen werden. Um den Druck des Textes nicht zu unterbrechen, ist der 
Exours an diese Stelle verwiesen. . 

Die ältesten bisher bekannten Nachrichten über die Schuljunkersohaft in Lorch 
reichen zurück bis in den Anfang des 16. Jahrhunderts. Das Jahr 1804 führte das Aufhören 
dieser Jahrhunderte alten Gemeindebehörde herbei. Die Schuljunkersohaft zu Lorch war das 
dortige Partikularhaingericht. Es ist deshalb nicht erforderlich, wenigstens nicht der Zweck 
der nachfolgenden Untersuchung, die Einrichtungen und Geschichte dieses Partikularhaingerichts 
eingehend zu behandeln. Es mögen in dieser Beziehung die nachfolgenden Angaben genügen. 

Die Genossenschaft bestand einschliesslich des Dompropstes zu Mainz aus sechs adeligen 
Mitgliedern, welche zu Lorch begütert sein mussten. Der Dompropst, wegen des domkapitularischen 
Besitzes zu Lorch der dem Range nach vornehmste Grundbesitzer und Oberzehntherr daselbst, 
führte als Oberschu^junker den Vorsitz in dem Collegium. In dem Collegium konnte ein und 
dieselbe grundsässige Familie nur mit einer Stimme vertreten sein; eine Ausnahme, wie sie in 
einzelnen Fällen vorkam, war nur dann zulässig, wenn beide Vertreter getrennten Güterbesitz 
repräsentirten. Die Aufnahme in die Schuljunkerschaft fand unter bestimmten, wohl von Alters 
her überkommenen Förmlichkeiten statt. Die Versammlungen des Collegiums sollten herkömmlich 
alle drei Jahre stattfinden ; die Zeitverhältnisse führten jedoch hierin öfters Störungen herbei, so 
dass mitunter die Sitzungen erst nach 10 oder gar 17 Jahren stattgefunden haben. Als Ver- 
sammlungstag stand der Johannistag, Juni 24, fest; Versammlungsort war von jeher, und dies 
ißt von Bedeutung für die Entstehung des Collegiums, das Rathhaus zu Lorch. 

An den Versammlungen der Schuljunkersohaft am Johannistage nahmen als weitere Bei- 
sitzer des Haingerichts Theil der Pfarrer, der Schultheiss und vier Glieder des Baths zu Lorch; 
wenigstens in Bezug auf die letzteren kann wohl mit Sicherheit angenommen werden, dass die- 
selben dem Collegium nicht von Anfang an angehört haben, sondern erst in Folge nicht weiter 
bekannter Veränderungen in der Verfassung des Collegiums in dasselbe gelangt sind. Die Zu- 
sammenberufung der Versammlung erfolgte drei Wochen vor dem Termine durch den Schultheissen 
im Auftrage des Oberschultheissen. 

Die Verhandlungen des Haingerichts oder der Schuljunkerschaft betrafen: 

1) die Angelegenheiten der Kirchenfabrik. Die bauliche Unterhaltung der Kirche, sowie 
Anstellung und Besoldung des Pfarrers lag insbesondere der Dompropstei zur Last, 

2) Revision der Kirchenrechnungen, 

3) Revision der Rechnungen des Hospitals, sowie Führung der Aufsicht über dasselbe, 

4) sämmtliche Haingerichtssachen. Sodann stand der Schuljunkersohaft zu 

5) Präsentation des Schultheissen, 

6) Ernennung des Schulmeisters, des Glöckners und der unteren Kirchendiener, 

7) die Jagd und Fischerei in Lorcher Gemarkung, 

8) der doppelte Antheil an dem Loosholz, 

9) freie Fahrt auf dem Marktschiff nach Bingen. 

Diese Mittheilungen über die adelige Corporation mögen genügen; ich wiederhole nur, 
dass dieselbe in jener Zeit, aus welcher bisher urkundliche Nachrichten über dieselbe vorliegen, 
das Partikular-Haingericht für Lorch und Lorcher Gemarkung bildete. Ueber dieselbe ist zu 
vergleichen Bodmann S. 466, 470, sowie die Darstellung von Keuchen in dem Beiblatte zu dem 
Amtsblatte von Eltville 1856 und die hierauf beruhenden Mittheilungen von Stramberg im Rhein. 
Antiquarins II, 10, 253. 

Eingehender haben sich von den obengenannten Forschern nur Bodmann und Keuchen 
mit der Schuljunkerschaft beschäftigt; soweit diese von den genannten, besonders von ersterem, 
als Haingericht angesehen wird, kann den bezüglichen Ausführungen beigetreten werden. Jedoch 
sind die von Beiden unternommenen Versuche, die Bezeichnung Sohujjunkerschaft für diese Cor- 
poration zu erklären, als verfehlt zu betrachten. 

Bodmann hat, um die ihm unverständliche Bezeichnung erklären zu können, frischweg 



Digitized by 



Google 



6 Berichtigungen und Zusätze. 

eine adelige oder Junkerschule in Loren, deren Blüthe in das Mittelalter fallen soll, erfunden! 
Durch seine mit aller Bestimmtheit hingestellten Behauptungen hat er alle späteren Forscher 
irregeleitet. So läset z. B. Vogel S. 601 unter Berufung auf Bodmann sich aus dieser Junkerschule 
die Schuljunkerschaft entwickeln. Aehnlich, wenn auch nicht ganz Übereinstimmend, ist die 
später von Keuchen aufgestellte Meinung. 

Bodmann's adelige Schule zu Lorch, die Junkerschule, mag daher, ehe wir uns weiter 
mit der Schuljunkerschaft beschäftigen, einer Prüfung unterworfen werden. Bodmann behandelt 
dieselbe 1) S. 109. Hier bespricht er den Chordienst der im Mittelalter anscheinend zahlreichen 
Geistlichkeit zu Lorch, welcher er an anderen Stellen ohne irgend welchen Grund den Charakter 
eines Capitels gegeben hat und sagt alsdann, dass an diesem Chordienste auch die dortige 
adelige Schuljugend, die Junker, theilgenommen hätten; diese seien zu gewissen (welchen??) 
Zeiten im Chor gewesen, weshalb ihnen im Chor besondere Stühle errichtet gewesen seien. 
Diese Anstalt habe Schuljunkerschaft geheissen, der Dompropst habe die Aufsicht gehabt. — 
Einen Beweis für diese Behauptung, irgend eine Urkunde, obwohl für Lorch Urkunden des 
Mittelalters in Fülle vorliegen, hat B. für diese Behauptung nicht, anzuführen; er bezieht 
sich nur auf eine Stelle in den handschriftlichen Arbeiten von Gamans, in welcher es 
heisst „habent et in choro (der Kirche zu Lorch) certe stalla nobiles quidam die Schuljunker 
dicti tt . Von einer Adelsschule zu Loroh sagt Gamans, dessen Worte später ihre Erklärung 
finden werden, nichts; Bodmann's Behauptung der Adelsschule an dieser Stelle ist und bleibt 
beweislos. 2) S. 287 bei Darstellung der Erziehung der Sohne des Rheingauischen Adels heisst 
es, dieselben seien auf „die Ritterakademie", d. h. in die Schuljunkerschaft zu Lorch geschickt 
worden — hier wird überhaupt keine Beweisstelle angegeben. 3) Endlich S. 427 sagt B n es habe 
in Loroh eine Unterriohtsanstalt, die Schuljunkerschaft, unter dem Bectorate des Mainzer Dom- 
propstes für den Adel bestanden, als Unterrichtsgegenstände bezeichnet er Lesen und Schreiben, 
Mores und Christenthum. — Auch hier ist keine Spur eines Beweises, wohl aber Behauptungen, 
welche die früheren an Kühnheit übertreffen. Avancirt sogar hier der Dompropst von Mainz 
zum Beotor der Lorcher Bitterakademie! Bodmann hat es nicht vermooht, für die Existenz 
seiner Bitterakademie in Lorch nur die Spur eines Beweises beizubringen, seine Ausführungen 
sind seine eigenen Erfindungen und ist es Zeit, dass seine Ritterakademie aus der Geschichte 
Lorchs und des Rheingaus verschwindet. Wie und wo Söhne des Lorcher Adels ihren Schulunterricht 
erhalten haben mögen, kümmert uns bei Prüfung der Beweise für die Ritterakademie nicht 

Nach Bodmann hat sioh dann Keuchen in der schon angeführten Abhandlung eingehender 
mit der Schuljunkerschaft befasst. Im Wesentlichen sohliessen sioh seine Ausführungen denen 
Bodmann's an, da ja über die Hauptsache, nämlich die Identität der Schuljunkerschaft mit dem 
Partikularhaingericht, kein Zweifel besteht. In einem Punkte jedoch zeigt Keuohen's Ausführung 
einen Fortschritt gegen Bodmann ; Keuohen hebt es mit Reoht hervor, dass Bodmann ohne allen 
Grund Junkerschule und Schuljunkersohaft zusammenwarf. Bezüglich der Bezeichnung Schul- 
junkerschaft glaubt Keuohen a. a. 0. S. 331 doch Bodmann soweit nachgeben zu müssen, dass 
er annimmt, die ersten Schuljunker — K. setzt, worauf ich zurückkomme, die Entstehung der 
Schuljunkerschaft in den Anfang des 16. Jahrhunderts — seien noch auf der Junkerschule zu 
Lorch gewesen und hätten hiervon ihren Titel Schuljunker abgeleitet. 

Da vorhin nachgewiesen, dass Bodmann's Junkersohule dessen eigenste Fiction ist, 
Keuohen jedooh an * Bodmann's Meinung festhält, mögen auch Keuohen's Gründe für die 
Existenz der Junkerschule erörtert werden. 

Keuchen bespricht die Junkersohule a, a. 0. S. 306. Andere Angaben über die Schule, 
wie die Bodmann's, hat derselbe, wie er ausdrücklich hervorhebt, nicht gehabt, doch genügt 
ihm Bodmann's Autorität, diese Ausführungen ohne Weiteres für baare Münze zu halten. Doch 
ist es Keuohen gelungen, eine Erwähnung der Schule zu ermitteln und diese ist der einzige 
Quellenbeleg, den er entdecken konnte. Es ist dies die folgende Notiz in einem Lorcher Raths- 
protokoll des Jahres 1731: „Da das alte Gemäuer des vorhin gewesenen sogenannten adeligen 
Schulhauses zwischen dem Pfarrgarten und Wolfgang Stassen gelegen gefahrlich und von den 
abfallenden Steinen Unglück entstehen könnte, so wurde dasselbe mit Genehmigung des Dom- 
propsten von Mainz abgebrochen 1 ) und für Reparirung der Kirohhofsmauer verwendet, jedoch 
mit dem Revers, dass wenn das adelige Schulhaus wieder erbauet werden sollte, dieselbe Ruthen- 
zahl an Steinen wieder anzuschaffen wäre etc. 



l ) Die Grundmauern dieses jedenfalls sehr alten Hauses sind noch heute sichtbar. 



Digitized by 



Google 



Berichtigungen und Zusätze. 7 

Die Notiz ist für die Geschichte der Sohutfunkerschaft, Überhaupt der Stadt Loroh von 
Wichtigkeit. Wenn wir, entsprechend den bisherigen Darlegungen, dass eine adelige Schule in 
liorch niemals existirt hat, dieses Geb&ude, das vorhin gewesene sogenannte adelige Schulhaus, 
nun nicht als ein Schullocal in gewöhnlichem Sinne betrachten, sondern als das Haus, von 
welchem das Haingericht, der Ausschuss des dortigen grundsässigen Adels, seinen Beinamen 
herleitete, so lernen wir aus dieser Stelle das mittelalterliche Versammlungshaus 
des Haingerichts kennen, denn seit dem Anfange des 16. Jahrhunderts, seit welcher Zeit 
urkundliche Nachrichten über dasselbe vorliegen, tagte es in dem unterhalb der Kirche und in 
dem nach dem Rheine hin sich erstreckenden Theile des Orts belegenen Rathhause; seit dieser 
Zeit war jenes alte Schulhaus nicht mehr im Gebrauch. Dann gibt überhaupt diese Stelle den 
Schlüssel zur Lösung der ganzen Frage. Doch vorher noch einige Worte über die Schule zu 
Loren, um jede Möglichkeit, das Schulhaus in jener Stelle doch als Schulhaus in dem gewöhn- 
lichen Sinne des Wortes zu erklären, abzuschneiden. 

Es mag zu diesem Zwecke zunächst nochmals auf die schon begründete Behauptung hin- 
gewiesen werden, dass nicht der geringste Quellenbeleg für eine Adelsschule zu Loroh vorliegt. 
loh habe nur eine mittelalterliche Erwähnung eines Lehrers zu Loroh gefunden, nämlich den 
in einer Urkunde von 1396 bei Würdtwein, D. Mog. n, 243, genannten „Schulmeister Henman 
Dhumhelder"} es hiesse doch der Sache Gewalt anthun, wenn man annehmen wollte, der 
Genannte sei nicht Lehrer der dortigen Ortsschule, sondern Dozent an Bodmann's Bitterakademie 
gewesen. Sodann führt Eeuohen a. a. O. S. 313 die Inschrift des in der Kirche zu Baoharach 
befindlichen Grabmals des 1609 April 15 gestorbenen Friedrich von Wolfskehl an, auf welchem 
ee heisst: „ Wurde zu Loroh in wahrer christlicher Religion und Anrufung Gottes erzogen 44 ; von 
der Junkerschule steht jedoch in dieser Grabschrift kein Wort. 

Endlich mag noch die Ansicht, welche Zaun in seiner Geschichte des LandoapHels Rhein- 
gau, einem in mancher Beziehung verdienstlichen Buche, über die Ritterschule in Loroh aus- 
gesprochen hat, geprüft werden. S. 340 gibt er einen Auszug aus den Testamenten des Loroher 
Pfarrers Johannes de Linthen und seines Bruders Hermann, welche 1398, wie Zaun aus dem 
lateinischen Texte Übersetzt, jeder 12 fl. legirten zum Ankauf einer Bibel, welche im Chore fßr 
die Priester, die Studenten und Alle, welche darin lesen wollten, zur Hand sein sollte. Hier 
hätten wir also die gesuohten Lorcher Studenten! Leider hat Zaun sich die bezügliche Stelle 

der Urkunden, Würdtwein, D. Mog. H, 245, nur flüchtig angesehen, dieselbe lautet quam 

bibliam magister fabrioe inter presbiteros ponat ad ohorum, ut omnibus in ea legentibus neonon 
studentibuß sit presens — . Von Studenten, welche in der Bibel lesen sollen, steht hier kein 
Wort. — Dann erklärt derselbe S. 343 die grosse Zahl der Altaristen zu Lorch daher, dass 
manche von ihnen als Begleiter der zu Loroh studirenden adeligen Junker gekommen seien; 
eine Hypothese, welche ebenso wie die vorhergehende völlig aus der Luft gegriffen ist und an 
Kühnheit tatsächlich noch über Bodmann's Hypothesen steht! Diese Ausführung mag genügen, 
um die Loroher Junkerschule für alle Zeit aus der Welt zu schaffen und zu dem Versuche, die 
Bezeichnung Schuljunkerschaft zu erklären, überzugehen. 

Es kann nach dem Gesagten keinem Zweifel unterliegen, dass der Sohuljunkerschaft 
genannte AusBohuss des Adels zu Loroh seinen Kamen von seinem ursprünglichen Versammlungs- 
hause, dem noch in. dem oben angeführten Ratiisprotokoll von 1731 genannten „adeligen Schul- 
hause hat Dieses adelige Schulhaue, die sohola, war und ist nichts anderes, 
wie die in dieser Urk. von 1235 genannte domus placiti, das Geriohtshaus. 

Sohola bezeichnet nach Du Gange „generaliter aedifleia, ubi oonvenire solent homines 
plurhni a , weiterhin dann „oonfratria, sodalitas, sooietas. Es ist mir zwar nicht gelungen, eine 
Urkunde zu finden, in welcher die domus placiti oder iudioii direot sohola genannt wird, aber 
für die Gerichtshäuser und insbesondere für die, für die Markgeriohte bestimmten 
Hau 8 er in den Dörfern sind anderweitige, dem Worte sohola synonyme Ausdrüoke nachweisbar, 
sodass es keinem Anstände unterliegen kann, hierauf gestützt auch schola für Richthaus zu er- 
klären. Ee sind dies die Worte gymnasium und theatrum, in deutscher Uebersetzung spielhus 
und gildehus. Eine grosse Anzahl von Belegstellen hierfür aus Westfälischen Urkunden hat 
Wilmans im Westfälischen Urkundenbuche EH, 1, S. 951 gesammelt, ich kann deshalb auf dessen 
Ausführungen, sowie auf Schiller und Lübben, Niederd. Wörterbuch s. v. spelhus, Grimm, Rechts* 
alterthümer S. 806, Maurer, Städteverfassung H, S. 48 ff. verweisen. 

loh habe schon bemerkt, dass ich den Gebrauch des Wortes sohola für Richthaus in 
Urkunden, speciell in Nassauischen Urkunden, nicht habe oonstatiren können, übrigens steht 



Digitized by 



Google 



8 Berichtigungen und Zusätze. 

auch der eine ausreichende Erklärung gebenden Annahme nichts entgegen, dass in dem kleinen 
Orte die nicht zahlreiche Schuljugend in Ermangelung eines Schullocals in dem Gerichts- oder 
Gemeindehaus unterrichtet wurde. Wohl aber finden sich die von Wilmans a. a. 0. als gleich- 
bedeutend nachgewiesenen Ausdrücke theatrum und spielhaus. Die Urkunde des Grafen Heinrich 
von Katzenelnbogen von 1232, Mittelrhein. TJ.-B. III, S. 364, ist ausgestellt Nohgere in theatro; 
das Gentgericht zu Nordenstatt wird 1361, sodann 1483 in dem neben dem Kirchhofe belegenen 
spylhus gehegt, vergl. Vogel S. 553; Wigand, Wetzlarische Beiträge I, 103; das Gerichtshaas 
zu Hochheim, das Bathhaus, erscheint als spielhaus in Protokollen von 1599 und 1600. 

Aus Urkunden der benachbarten Territorien will ich anfuhren: 1201 teatrum hoc est 
spilhu8 zu Hemirsheim, Goerz, Mittelrh. Regg. II, No. 920; 1274 domus que vulgariter dicitur 
spielhus zu Amöneburg, Guden. IV, 923; über das Haus zum gelthus zu Mainz vergl. Guden. 
n, 524, Sohaab I, 468; das ungedruckte Weisthum über die Rechte des Abts von Bleidenstatt 
zu Kempten 1526 Januar 22 wird aufgenommen zu Kempten im ungebotenen Ding auf dem 
Rathhause, „das man nennt das klaffhaus"; in dem Vertrage zwischen Kurmainz und der Stadt 
Frankfurt wegen des Marktschüfes von 1584 Januar 10/20 wird das Spielhaus zu Oberrad 
genannt; in Frankfurt führten drei Häuser den Namen gelthaus, am Markte, in der Saalgasse 
und in der Allerheiligengasse, Battonn III, 188; IV, 89; V, 337; die daselbst IV, 89 mitgetheilte 
Erklärung Fichard's gelthus = Geldwechslerhaus ist verfehlt. Fehlt auch, wie bemerkt, eine 
directe Belegstelle aus Urkunden für die Bedeutung von schola als Gerichtshaus, so können 
wir nach dem bisher Gesagten doch diese Erklärung unbedenklich als die richtige annehmen. 
Die domus placiti zu Lorch in unserer Urkunde ist die schola. 

Dieser Erklärung konnte jedoch die von Keuchen a. a. O. S. 314 aufgestellte Ansicht, 
dass die Schuljunkerschaft sich in dem zweiten Viertel des 16. Jahrhunderts gebildet habe, 
entgegengehalten werden, wenn eben diese Ansicht begründet wäre. Keuchen nimmt an, die 
Partikularhaingerichte des Rheingaues hätten sich in Folge der Eintheilung desselben in Aemter, 
also zwischen 1398 — 1415, gebildet; hierdurch sei dem Adel das Eindringen erleichtert und seien 
dessen Anmassungen gewachsen, bis die Albertinisohe Reform von 1527 den Weg zum Ge- 
lingen gebahnt habe. K. sagt wörtlich „da durch diese Albertinisohe Reform der Rheingau seine 
8ämmtlichen früheren Freiheiten einbüsste, so ist die um diese Zeit in Lorch entstandene Schul- 
junkerschaft zu erklären, welche, wenn auch die alte Form noch in etwa bestehen lassend, doch 
nach ihrem Willen und Nutzen die öffentlichen Angelegenheiten, besonders das Haingericht, 
regierte etc. Diese Ansicht von der Entstehung des Lorcher Partikularhaingerichts ist verfehlt. 
Der Irrthum Keuohens ist wesentlich dadurch herbeigeführt, dass es ihm, wie er selbst S. 321 
sagt, nicht möglich gewesen ist, eine ältere urkundliche Nachricht über die Sohujjunkerschaft 
zu finden. 

Dieses uns aus späterer Zeit bekannte Partikularhaingericht, die Schu^junkersohaft, ist die 
alte und ursprüngliche, aus Ministerialen bestehende Gemeindebehörde, der alte Gemeinderath 
von Lorch, dessen Versammlungshaus in der angegebenen ältesten Zeit, mindestens im 13. Jahr- 
hundert, die domus placiti oder schola war. 

Den Beweis hierfür liefert theils die vorliegende Urkunde, dann ganz besonders eine zweite 
Urk. von 1277, welche im zweiten Theile dieses Bandes zum Abdruck gelangen wird. Die den 
Verkauf von Weinbergen zu Lorch betreffende Urkunde ist ausgestellt unter Mitwirkung der 
iurati in Lorch e. Von entscheidender Wichtigkeit ist das Siegel dieser iurati, das älteste, 
bisher nicht bekannte Gemeindesiegel von Lorch; auf das bisher bekannte älteste S., also das 
zweite, komme ich gleich zurück. Dieses älteste S. ist bereits zu dem vorliegenden Bande T. L, 
No. 9 abgebildet. Die Bedeutung dieses Siegels für die Entstehung der Wappen des in Lorch 
ansässigen Adels wird in einem Excurse zu der Urk. von 1277 selbst besprochen werden ; es soll 
hier nur erwähnt werden, dass die Wappenbilder der meisten, in Lorch von jeher angesessenen 
Geschlechter diesem Siegel entlehnt sind. Für die vorliegende Untersuchung ist nur die Umschrift 
dieses Siegels von Wichtigkeit; dieselbe lautet: Sigillum iuratorum in Lorche super annonam. 
Hier haben wir den ältesten Gemeinderath und zugleich Markgerioht, da ja dessen Thätigkeit 
bei den damaligen Verhältnissen des kleinen Fleckens vorwiegend markrichterlicher Natur war. 
Dass dieser alte Rath und Markgericht nur aus Gliedern der in Lorch ansässigen Ministerialen- 
gesohlechter bestanden hat, muss ohne weiteren Urkundenbeweis angenommen werden. 

Zwischen dem eben angegebenen Jahre 1277 und dem Jahre 1316 muss eine Umwälzung 
der Gemeindeverfassung in Lorch stattgefunden haben, durch welche die Ministerialen aus dem 
Gemeinderathe vertrieben und das inzwischen sehr angewachsene bürgerliche Element hinein- 



Digitized by 



Google 



Berichtigungen und' Zusätze. 9 

kam. Im Jahre 1316 findet sich ein neues Gemeindesiegel, kreisrund, in der 'Mitte das Mainzer 
Bad, Umschr. Sigillum universitatis in Lorioh; die Zusammensetzung des neuen Raths, der aus 
dem adeligen Oberschultheiss, dem bürgerlichen Schultheiss und 14 bürgerlichen Schöffen 
bestand, kennen wir urkundlich jedoch erst etwa seit der Mitte des 14. Jahrhunderts. 

Entfernte diese Revolution die Ministerialen aus dem Rathe und entzog dieselbe diesen 
die Leitung des bürgerlichen Gemeinwesens, so konnte dieselbe jedoch nicht so weit gehen, 
dass sie den, wie wir heutigen Tags sagen würden, alten und befestigten Grundbesitz in der 
Gemeindemark seiner Reohte beraubte. Der Grundbesitz in der Feldmark war zum grössten 
Theile in Händen von Stiftern, Klöstern und des Adels, diese waren von jeher die eigentlichen 
erbberechtigten Märker in der Mark der Gemeinde, das Märkerrecht konnte ihnen nicht streitig 
gemacht werden, sie blieben wie bisher die iurati super annonam. Das Markgericht, das Parti- 
kularhaingericht blieb den Ministerialen. Dies ist die Schuljunkerschaft, die mithin so alt ist, 
wie das Gemeindewesen zu Lorch, nicht aber erst zu Anfang saeo. 16 entstand. Etwaige spätere 
Aenderungen in der Verfassung der Schuljunkerschaft zu Lorch kommen hier nicht in Betracht. 
Doch zurück zur schola. Diese, die domus plaoiti des alten, aus den Ministerialen gebildeten 
Raths, blieb fortab dessen Versammlungshaus für die haingerichtlichen Verhandlungen, bis die 
Baufälligkeit des alten Hauses die Corporation zwang, die Verhandlungen in das jüngere 
Gemeindehaus, das nooh jetzt bestehende Rathhaus, zu verlegen. Im Jahre 1731 sank, wie wir 
sahen, der alte Bau, in welchem im frühen Mittelalter die Geschlechter zu Rath, auch zu fröh- 
lichem Trunk und Kurzweil gesessen, in Trümmer, die zum Theil nooh jetzt erhalten uns seine 
Lage in dem hochgelegenen Theile des Orts, oberhalb der Kirche und recht inmitten der alten 
und ursprünglichen Ansiedlung zeigen. 



Codex dipL Nasi. 1,1. ff 



Digitized by 



Google 




Digitized by 



Google 






Digitized by 



Google 



Verlag von JULIUS NIEDNERin Wiesbaden. 

codex diplomaticüs nassoicus. 

HEBAUSGEGEBEK VON 

D* K. MENZEL -J D DP W. SAUER 

PROFESSOR AN DER KÖNIGL. -UNIVERSITÄT ZU BONN KÖNIGL. STAATSARCHIVAR ZU WIESBADEN. 

IM AUFTRAGE UND MIT . UNTERSTÜTZUNG DES COMMUNALSTÄNDISOHEN 
VERBANDES DES REGIERUNGSBEZIRKS WIESBADEN. 

Der Codex .diplomaticüs Nassoicus soll in drei Abtheilungen von je zwei 
Bänden (der Band von ca. 50 Bogen, gross Octav) ausgegeben werden und spätestens in 12 Jahren 
vollendet sein. 

Die Ausgabe wird in 12 Halbbänden, zu etwa 20 Mark pro Halbband, erfolgen. 

Die erste Hauptabtheilung wird enthalten: 

im 1. Bande: die Urkunden der ehemals Mainzischen, hessischen, pfälzischen 

Territorien ; 
im 2. Bande: die der Trierischen nnd kleineren sich anschliessenden Territorien. 

Die zweite Jlaup tabtheilung: 

im 1. Bande: die Urkunden der Herrschaften Idstein nnd Wiesbaden; 
im 2. Bande: die Urkunden der Herrschaft Weilburg. 

Die dritte Hauptabtheilung: 

im 1. Bande: die Urkunden der Diilenburger Linie; 

im 2. Bande: die Urkunden der Linien Hadamar und Beilstein, wenn der Heraus- 
geber wegen des häufigen Wechsels dieser Linien nicht vorzieht, 
sämmtliche Urkunden der Ottonischen Gebiete in rein chronolo- 
gischer Folge zu o«uien. 

Den Bänden werden Tafeln mit Schriftproben und Abbildungen der Siegel der Grafen zu 
Nassau,-. der wichtigsten Adelsgeschlechter und einzelner Städte" Kirchen und Klöster des Landes 
in soi^faltiger Auswahl und schöner Ausführung beigegeben. 



Auf die Wichtigkeit und Bedeutung des im Vorstehenden angezeigten Werkes hinzuweisen, 
bedarf es nur weniger Worte. Wenn auch die Geschichte des vormaligen Herzogthums Nassau in 
einigen Werken behandelt wird, fohlt doch bis jetzt eine dem heutigen Standpunkte der Wissenschaft 
entsprechende Bearbeitung der Urkunden, dieser werthvollen Zeugen der Vergangenheit, welche 
die Grundlage für weitere Forschungen und Darstellungen bietet. Nachdem die früheren Pläne, 
welche zur Herausgabe eines Nassauischen Urkundenbuches entworfen worden, aus mancherlei 
Gründen nicht zur Ausführung gekommen sind, haben die Herausgeber sich über den vorstehenden 
Plan geeinigt, welcher die Urkunden dor Nassauischen Stammlande und der zahlreichen grösseren 
und kleineren Territorien, aus denen sich das Herzogthum zusammengesetzt hat, gleichmäßig 
berücksichtigt. 

Wie wichtig für die politische, die Rechts- und Culturgeschiohte die einzelnen Gebiete 
Nassau's gewesen sind, ist bekannt. Mitten in den alten deutschen Reichslanden gelegen, waren 
sie zum grossen Theil im Besitze rheinischer Kurfürsten oder alter adeliger Geschlechter, welche 
an allen wichtigen Angelegenheiten Theil nahmen, häufig die höchsten Aemter des Reiches 
bekleideten und die sichersten Beweise ihrer Thätigkeit in den Urkunden hinterliessen. Selbst die 
von der grossen Verkehrsstrasse abgelegenen Gebiete müssen als die Heimath der Oranier, welche 
sich in grossen weltbewegenden Kämpfen ausgezeichnet haben, allgemeineres Interesse erregen. 

Besonders mag noch erwähnt werden, dass die Urkunden der zwischen Ober- und Nieder- 
deutschland gelegenen Gebiete für die Kenntniss und Erforschung der mittelalterlichen Dialei ' 
von grosser Wichtigkeit sind. 

Der Codex ddplomaticus Nassoicus wird mithin allen Freunden der vaterländische 
Geschichte mannigfache Anregung und Förderung ihrer historischen Studien bieten, umsomeh 
da viele und wichtige Urkunden noch nicht veröffentlicht sind und nunmehr hier zum erstenmi 
an das Tageslicht treten. 



Wiesbaden. L. Schellenberg'sche Hof-Buchdruckerei. 



Iby VjOt&ßl 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google